श्रीमद्भागवतपुराणम्

सूत उवाच । (अनुष्टुप्) युधिष्ठिरः तत् आकर्ण्य शयानं शरपञ्जरे । अपृच्छत् विविधान् धर्मान् ऋषीणां चानुश्रृण्वताम्

सूतमुनी म्हणाले: युधिष्ठिराने हे ऐकून, शरांच्या शय्येवर पडलेल्या भीष्मांना विविध धर्मांविषयी विचारलं, आणि ऋषीही ते ऐकत होते.

पुरुषस्वभावविहितान् यथावर्णं यथाश्रमम् । वैराग्यरागोपाधिभ्यां आम्नातोभयलक्षणान्

त्याने माणसांच्या स्वभावानुसार, वर्णानुसार आणि आश्रमानुसार ठरवलेल्या कर्तव्यांविषयी, तसेच वैराग्य आणि आसक्ती यांच्या लक्षणांविषयी विचारलं.

दानधर्मान् राजधर्मान् मोक्षधर्मान् विभागशः । स्त्रीधर्मान् भगवद्धर्मान् समासव्यास योगतः

त्याने दानधर्म, राजधर्म, मोक्षधर्म, स्त्रीधर्म आणि भगवंताची भक्ती—यांच्या संक्षिप्त आणि सविस्तर रूपात, तसेच योगासंबंधी विभागांबद्दल विचारलं.

धर्मार्थकाममोक्षांश्च सहोपायान् यथा मुने । नानाख्यानेतिहासेषु वर्णयामास तत्त्ववित्

त्या तत्वज्ञानी ऋषींनी विविध कथा आणि इतिहासांमधून धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष आणि त्यांचे उपाय यांची सविस्तर माहिती दिली.

धर्मं प्रवदतस्तस्य स कालः प्रत्युपस्थितः । यो योगिनः छन्दमृत्योः वाञ्छितस्तु उत्तरायणः

तो धर्म सांगत असतानाच, योगींना इच्छित असलेला, चंद्राच्या उत्तरायण मार्गाचा, शुभ काळ त्याच्याजवळ आला.

(वंशस्थ) तदोपसंहृत्य गिरः सहस्रणीः विमुक्तसङ्गं मन आदिपूरुषे । कृष्णे लसत्पीतपटे चतुर्भुजे पुरः स्थितेऽमीलित दृग् व्यधारयत्

मग त्याने आपली हजारो धारा वाहणारी वाणी थांबवली, सर्व आसक्तीपासून मुक्त मन आदिपुरुष श्रीकृष्णाकडे, पिवळ्या वस्त्रात, चार हातांनी, समोर उभ्या असलेल्या, स्थिर दृष्टीने एकवटलं.

विशुद्धया धारणया हताशुभः तदीक्षयैवाशु गतायुधश्रमः । निवृत्त सर्वेन्द्रिय वृत्ति विभ्रमः तुष्टाव जन्यं विसृजन् जनार्दनम्

शुद्ध ध्यानाने, सर्व अशुभ नष्ट झालं, केवळ त्याचं दर्शन होताच युद्धाचा थकवा गेला, सर्व इंद्रियांची क्रिया थांबली, आणि तो जगाचा सर्जक जनार्दन याची स्तुती करू लागला.

श्रीभीष्म उवाच । (पुष्पिताग्रा) इति मतिरुपकल्पिता वितृष्णा भगवति सात्वतपुङ्गवे विभूम्नि । स्वसुखमुपगते क्वचित् विहर्तुं प्रकृतिमुपेयुषि यद्‍भवप्रवाहः

श्रीभीष्म म्हणाले: माझं मन आता तृष्णामुक्त होऊन, सर्वव्यापी, सात्वतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भगवंतात स्थिर झालं आहे, जो स्वतःच्या आनंदात मग्न होऊन कधी कधी या सृष्टीत विहार करतो, जिथून जन्माचा प्रवाह सुरू होतो.

त्रिभुवनकमनं तमालवर्णं रविकरगौरवराम्बरं दधाने । वपुरलककुलावृत आननाब्जं विजयसखे रतिरस्तु मेऽनवद्या

तीनही लोकांना प्रिय, तमाळवृक्षासारखा काळा, सूर्यकिरणांसारखी शुभ्र वस्त्र घातलेला, कुरळ्या केसांनी वेढलेला, कमळासारखं मुख असलेला, अर्जुनाचा मित्र—त्याच्यावर माझं निर्मळ प्रेम सदैव राहो.

युधि तुरगरजो विधूम्र विष्वक् कचलुलितश्रमवारि अलङ्कृतास्ये । मम निशितशरैर्विभिद्यमान त्वचि विलसत्कवचेऽस्तु कृष्ण आत्मा

युद्धात, घोड्यांच्या धुराने केस धुळलेले, श्रमाने घामाने ओले झालेले मुख, माझ्या तीक्ष्ण बाणांनी त्वचा भेदलेली, तेजस्वी कवच घातलेला—असा श्रीकृष्ण, माझा आत्मा, माझ्यासाठी सदैव असो.

सपदि सखिवचो निशम्य मध्ये निजपरयोर्बलयो रथं निवेश्य । स्थितवति परसैनिकायुरक्ष्णा हृतवति पार्थसखे रतिर्ममास्तु

युद्धाच्या मध्यभागी, मित्राच्या शब्दावर, त्याने रथ दोन सैन्यांमध्ये उभा केला; शत्रू सैनिकांचे प्राण वाचवत असताना, पार्थाचा मित्र, ज्याने त्यांची शक्ती हिरावली, त्याच्यावर माझं प्रेम सदैव राहो.

व्यवहित पृतनामुखं निरीक्ष्य स्वजनवधात् विमुखस्य दोषबुद्ध्या । कुमतिम अहरत् आत्मविद्यया यः चश्चरणरतिः परमस्य तस्य मेऽस्तु

समोरच्या सैन्याकडे पाहून, आप्तांचे वध करण्याच्या अपराधबुद्धीने अर्जुनाने तोंड फिरवलं, तेव्हा त्याच्या आत्मज्ञानाने त्याची गोंधळलेली बुद्धी दूर केली—त्याच्या चरणांवर माझी श्रेष्ठ भक्ती सदैव राहो.

स्वनिगममपहाय मत्प्रतिज्ञां ऋतमधि कर्तुमवप्लुतो रथस्थः । धृतरथ चरणोऽभ्ययात् चलद्‍गुः हरिरिव हन्तुमिभं गतोत्तरीयः

माझी प्रतिज्ञा पूर्ण करण्यासाठी स्वतःची प्रतिज्ञा बाजूला ठेवून, तो रथावरून उडी मारून, वरचं वस्त्र खाली पडलेलं, हातात चाबूक घेऊन, जसा हरिने हत्तीला मारायला धाव घेतली तसा धावत आला.

शितविशिखहतो विशीर्णदंशः क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे । प्रसभं अभिससार मद्वधार्थं स भवतु मे भगवान् गतिर्मुकुन्दः

तीक्ष्ण बाणांनी जखमी, धनुष्य तुटलेलं, रक्ताने माखलेलं शरीर, शत्रू माझा वध करायला जोरात धावत आला—असा भगवंत मुकुंद माझं अंतिम आश्रय असो.

विजयरथकुटुम्ब आत्ततोत्रे धृतहयरश्मिनि तत् श्रियेक्षणीये । भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्षोः यमिह निरीक्ष्य हता गताः स्वरूपम्

विजयरथावर उभा, हातात चाबूक आणि घोड्यांच्या लगामासह, ज्याचं सौंदर्य पाहण्यासारखं आहे, ज्याला इथे मारले गेलेले वीर पाहून आपलं खरे रूप मिळवतात—माझ्या मृत्यूसमयी माझी भक्ती त्याच भगवंतावर राहो.

ललित गति विलास वल्गुहास प्रणय निरीक्षण कल्पितोरुमानाः । कृतमनुकृतवत्य उन्मदान्धाः प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्वः

गोपिकांच्या चालीतली लय, हास्यातली गोडी, प्रेमाने भरलेली कटाक्षे, खोटा राग दाखवणं—या सगळ्यात त्या वेड्यासारख्या त्याच्या लीलांची नक्कल करत, त्याच्यातच पूर्णपणे गुंतून गेल्या होत्या.

मुनिगण नृपवर्यसङ्कुलेऽन्तः सदसि युधिष्ठिर राजसूय एषाम् । अर्हणं उपपेद ईक्षणीयो मम दृशिगोचर एष आविरात्मा

मुनि आणि राजांच्या मोठ्या सभेत, युधिष्ठिराच्या राजसूय यज्ञात, सर्वांच्या मध्ये तोच एक पूजेचा योग्य ठरला आणि माझ्या डोळ्यांसमोर प्रकट झाला — ज्याने आपली खरी ओळख मला दाखवली.

तमिममहमजं शरीरभाजां हृदि हृदि धिष्ठितमात्म कल्पितानाम् । प्रतिदृशमिव नैकधार्कमेकं समधिगतोऽस्मि विधूत भेदमोहः

आता मी त्या अजन्म्य परमेश्वराला ओळखलं आहे, जो प्रत्येक देहधारकाच्या हृदयात वास करतो आणि ज्याला प्रत्येक जण आपल्या मनाप्रमाणे वेगळा समजतो, जसा एक सूर्य अनेक पाण्यात वेगळा दिसतो; माझ्या मनातील भेदभावाचा मोह आता नाहीसा झाला आहे.

सूत उवाच । (अनुष्टुप्) कृष्ण एवं भगवति मनोवाक् दृष्टिवृत्तिभिः । आत्मनि आत्मानमावेश्य सोऽन्तःश्वास उपारमत्

सूतमुनी म्हणाले: कृष्णाच्या चिंतनात मन, वाणी आणि दृष्टी एकवटून, आपला आत्मा परमात्म्यात एकरूप करून, त्याने आपला श्वास आत घेतला आणि शांत झाला.

सम्पद्यमानमाज्ञाय भीष्मं ब्रह्मणि निष्कले । सर्वे बभूवुस्ते तूष्णीं वयांसीव दिनात्यये

भीष्मदेव ब्रह्मरूपात विलीन होत असल्याचे समजताच, सर्वजण संध्याकाळच्या पक्ष्यांसारखे शांत झाले.

तत्र दुन्दुभयो नेदुः देवमानव वादिताः । शशंसुः साधवो राज्ञां खात्पेतुः पुष्पवृष्टयः

त्या वेळी देव आणि माणसांनी वाजवलेल्या नगाऱ्यांचा गजर झाला; सज्जनांनी त्याची स्तुती केली आणि आकाशातून राजावर फुलांचा वर्षाव झाला.

तस्य निर्हरणादीनि सम्परेतस्य भार्गव । युधिष्ठिरः कारयित्वा मुहूर्तं दुःखितोऽभवत्

भीष्मांच्या निधनानंतर, युधिष्ठिराने सर्व विधी नीट पार पाडले; तरी काही काळ तो फार दुःखी राहिला.

तुष्टुवुर्मुनयो हृष्टाः कृष्णं तत् गुह्यनामभिः । ततस्ते कृष्णहृदयाः स्वाश्रमान्प्रययुः पुनः

आनंदी ऋषींनी कृष्णाची गुप्त नावांनी स्तुती केली आणि मग सर्वजण कृष्णमय अंतःकरणाने आपल्या आश्रमात परत गेले.

ततो युधिष्ठिरो गत्वा सहकृष्णो गजाह्वयम् । पितरं सान्त्वयामास गान्धारीं च तपस्विनीम्

नंतर युधिष्ठिर कृष्णासह गजाह्वय येथे गेला आणि आपल्या वडिलांना व तपस्विनी गांधारीला धीर दिला.

पित्रा चानुमतो राजा वासुदेवानुमोदितः । चकार राज्यं धर्मेण पितृपैतामहं विभुः

वडिलांची परवानगी आणि कृष्णाची संमती घेऊन, त्या पराक्रमी राजाने वडील आणि आजोबांकडून मिळालेलं राज्य धर्माने चालवलं.

पयः स्तनाभ्यां सुस्राव नेत्रजैः सलिलैः शिवैः । तदाभिषिच्यमानाभ्यां वीर वीरसुवो मुहुः

मातेला वारंवार आपल्या वीर पुत्राला ओवाळताना, तिच्या स्तनांतून दूध आणि डोळ्यांतून शुभ अश्रू वाहू लागले.

तां शशंसुर्जना राज्ञीं दिष्ट्या ते पुत्र आर्तिहा । प्रतिलब्धश्चिरं नष्टो रक्षिता मण्डलं भुवः

लोकांनी राणीला सांगितलं: 'दैवाच्या कृपेने तुझा पुत्र, दुःख दूर करणारा, दीर्घ काळानंतर परत आला आणि तो आता पृथ्वीचे रक्षण करील.'

अभ्यर्चितस्त्वया नूनं भगवान् प्रणतार्तिहा । यदनुध्यायिनो धीरा मृत्युं जिग्युः सुदुर्जयम्

राणी, नक्कीच तू भगवंताची भक्ती केली आहेस, कारण जे स्थिर मनाने त्याचे ध्यान करतात, ते अगदी जिंकता न येणाऱ्या मृत्यूलाही हरवतात.

लाल्यमानं जनैरेवं ध्रुवं सभ्रातरं नृपः । आरोप्य करिणीं हृष्टः स्तूयमानोऽविशत्पुरम्

जनतेने त्याच्यासह त्याच्या भावांवरही प्रेम केलं; आनंदी राजा हत्तीवर बसून, सर्वांच्या स्तुतीने, शहरात प्रवेश केला.