श्रीमद्भागवतपुराणम्

यत्र धर्मसुतो राजा गदापाणिर्वृकोदरः । कृष्णोऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत् कृष्णः ततो विपत्

जिथे धर्मपुत्र राजा आहे, भीम गदा हातात आहे, अर्जुनाकडे गांडीव धनुष्य आहे आणि कृष्ण तुमचा मित्र आहे, तिथे विपत्ती कशी येईल?

न ह्यस्य कर्हिचित् राजन् पुमान् वेद विधित्सितम् । यत् विजिज्ञासया युक्ता मुह्यन्ति कवयोऽपि हि

राजा, कोणालाही कधीच त्याचा हेतू कळत नाही; जाणून घेण्याची इच्छा असलेले आणि ज्ञानी लोकही त्यात गोंधळतात.

तस्मात् इदं दैवतंत्रं व्यवस्य भरतर्षभ । तस्यानुविहितोऽनाथा नाथ पाहि प्रजाः प्रभो

म्हणून, हे भारतश्रेष्ठ, हे सर्व दैवाची योजना आहे असे समज; असे ठरल्यावर, तूच रक्षणाविना असलेल्यांचा रक्षणकर्ता म्हणून प्रजांचे रक्षण कर.

एष वै भगवान् साक्षात् आद्यो नारायणः पुमान् । मोहयन् मायया लोकं गूढश्चरति वृष्णिषु

हा प्रत्यक्ष भगवंत, आद्य नारायण, वृष्णी कुळात राहून, आपल्या मायेमुळे जगाला मोहात टाकतो आणि लपून वावरतो.

अस्यानुभावं भगवान् वेद गुह्यतमं शिवः । देवर्षिर्नारदः साक्षात् भगवान् कपिलो नृप

त्याची सर्वांत गुप्त शक्ती भगवंत शिव, देवर्षी नारद आणि भगवंत कपिल यांना माहीत आहे, हे राजा.

यं मन्यसे मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम् । अकरोः सचिवं दूतं सौहृदादथ सारथिम्

ज्याला तू आपला मामा, प्रिय मित्र, सर्वश्रेष्ठ हितचिंतक मानतोस, ज्याला तू सल्लागार, दूत आणि सारथी केलेस—

सर्वात्मनः समदृशो ह्यद्वयस्यानहङ्कृतेः । तत्कृतं मतिवैषम्यं निरवद्यस्य न क्वचित्

जो सर्वांचा आत्मा आहे, सर्वांना सारखे पाहतो, अद्वितीय आहे आणि अहंकाररहित आहे, त्याने लोकांच्या मनात केलेल्या भेदात कधीच दोष नाही.

तथाप्येकान्तभक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम् । यत् मे असून् त्यजतः साक्षात् कृष्णो दर्शनमागतः

तरीही, पाहा राजन, एकनिष्ठ भक्तांवर त्याची किती कृपा आहे—मी प्राण सोडत असताना, कृष्ण स्वतः माझ्या समोर आला आहे.

भक्त्यावेश्य मनो यस्मिन् वाचा यन्नाम कीर्तयन् । त्यजन् कलेवरं योगी मुच्यते कामकर्मभिः

योगी जो भक्तीने मन त्याच्यात एकवटतो आणि त्याचं नाव उच्चारतो, तो शरीर सोडताना सर्व इच्छा आणि कर्मांपासून मुक्त होतो.

(वंशस्थ) स देवदेवो भगवान् प्रतीक्षतां कलेवरं यावदिदं हिनोम्यहम् । प्रसन्नहासारुणलोचनोल्लसन् मुखाम्बुजो ध्यानपथश्चतुर्भुजः

तो देवांचा देव, भगवंत, माझं हे शरीर सोडण्यापर्यंत थांबो. प्रसन्न हास्य, लालसर डोळे, तेजस्वी कमळासारखं मुख आणि चार हात असलेला तो माझ्या ध्यानाच्या मार्गावर उभा आहे.

सूत उवाच । (अनुष्टुप्) युधिष्ठिरः तत् आकर्ण्य शयानं शरपञ्जरे । अपृच्छत् विविधान् धर्मान् ऋषीणां चानुश्रृण्वताम्

सूतमुनी म्हणाले: युधिष्ठिराने हे ऐकून, शरांच्या शय्येवर पडलेल्या भीष्मांना विविध धर्मांविषयी विचारलं, आणि ऋषीही ते ऐकत होते.

पुरुषस्वभावविहितान् यथावर्णं यथाश्रमम् । वैराग्यरागोपाधिभ्यां आम्नातोभयलक्षणान्

त्याने माणसांच्या स्वभावानुसार, वर्णानुसार आणि आश्रमानुसार ठरवलेल्या कर्तव्यांविषयी, तसेच वैराग्य आणि आसक्ती यांच्या लक्षणांविषयी विचारलं.

दानधर्मान् राजधर्मान् मोक्षधर्मान् विभागशः । स्त्रीधर्मान् भगवद्धर्मान् समासव्यास योगतः

त्याने दानधर्म, राजधर्म, मोक्षधर्म, स्त्रीधर्म आणि भगवंताची भक्ती—यांच्या संक्षिप्त आणि सविस्तर रूपात, तसेच योगासंबंधी विभागांबद्दल विचारलं.

धर्मार्थकाममोक्षांश्च सहोपायान् यथा मुने । नानाख्यानेतिहासेषु वर्णयामास तत्त्ववित्

त्या तत्वज्ञानी ऋषींनी विविध कथा आणि इतिहासांमधून धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष आणि त्यांचे उपाय यांची सविस्तर माहिती दिली.

धर्मं प्रवदतस्तस्य स कालः प्रत्युपस्थितः । यो योगिनः छन्दमृत्योः वाञ्छितस्तु उत्तरायणः

तो धर्म सांगत असतानाच, योगींना इच्छित असलेला, चंद्राच्या उत्तरायण मार्गाचा, शुभ काळ त्याच्याजवळ आला.

(वंशस्थ) तदोपसंहृत्य गिरः सहस्रणीः विमुक्तसङ्गं मन आदिपूरुषे । कृष्णे लसत्पीतपटे चतुर्भुजे पुरः स्थितेऽमीलित दृग् व्यधारयत्

मग त्याने आपली हजारो धारा वाहणारी वाणी थांबवली, सर्व आसक्तीपासून मुक्त मन आदिपुरुष श्रीकृष्णाकडे, पिवळ्या वस्त्रात, चार हातांनी, समोर उभ्या असलेल्या, स्थिर दृष्टीने एकवटलं.

विशुद्धया धारणया हताशुभः तदीक्षयैवाशु गतायुधश्रमः । निवृत्त सर्वेन्द्रिय वृत्ति विभ्रमः तुष्टाव जन्यं विसृजन् जनार्दनम्

शुद्ध ध्यानाने, सर्व अशुभ नष्ट झालं, केवळ त्याचं दर्शन होताच युद्धाचा थकवा गेला, सर्व इंद्रियांची क्रिया थांबली, आणि तो जगाचा सर्जक जनार्दन याची स्तुती करू लागला.

श्रीभीष्म उवाच । (पुष्पिताग्रा) इति मतिरुपकल्पिता वितृष्णा भगवति सात्वतपुङ्गवे विभूम्नि । स्वसुखमुपगते क्वचित् विहर्तुं प्रकृतिमुपेयुषि यद्‍भवप्रवाहः

श्रीभीष्म म्हणाले: माझं मन आता तृष्णामुक्त होऊन, सर्वव्यापी, सात्वतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भगवंतात स्थिर झालं आहे, जो स्वतःच्या आनंदात मग्न होऊन कधी कधी या सृष्टीत विहार करतो, जिथून जन्माचा प्रवाह सुरू होतो.

त्रिभुवनकमनं तमालवर्णं रविकरगौरवराम्बरं दधाने । वपुरलककुलावृत आननाब्जं विजयसखे रतिरस्तु मेऽनवद्या

तीनही लोकांना प्रिय, तमाळवृक्षासारखा काळा, सूर्यकिरणांसारखी शुभ्र वस्त्र घातलेला, कुरळ्या केसांनी वेढलेला, कमळासारखं मुख असलेला, अर्जुनाचा मित्र—त्याच्यावर माझं निर्मळ प्रेम सदैव राहो.

युधि तुरगरजो विधूम्र विष्वक् कचलुलितश्रमवारि अलङ्कृतास्ये । मम निशितशरैर्विभिद्यमान त्वचि विलसत्कवचेऽस्तु कृष्ण आत्मा

युद्धात, घोड्यांच्या धुराने केस धुळलेले, श्रमाने घामाने ओले झालेले मुख, माझ्या तीक्ष्ण बाणांनी त्वचा भेदलेली, तेजस्वी कवच घातलेला—असा श्रीकृष्ण, माझा आत्मा, माझ्यासाठी सदैव असो.

सपदि सखिवचो निशम्य मध्ये निजपरयोर्बलयो रथं निवेश्य । स्थितवति परसैनिकायुरक्ष्णा हृतवति पार्थसखे रतिर्ममास्तु

युद्धाच्या मध्यभागी, मित्राच्या शब्दावर, त्याने रथ दोन सैन्यांमध्ये उभा केला; शत्रू सैनिकांचे प्राण वाचवत असताना, पार्थाचा मित्र, ज्याने त्यांची शक्ती हिरावली, त्याच्यावर माझं प्रेम सदैव राहो.

व्यवहित पृतनामुखं निरीक्ष्य स्वजनवधात् विमुखस्य दोषबुद्ध्या । कुमतिम अहरत् आत्मविद्यया यः चश्चरणरतिः परमस्य तस्य मेऽस्तु

समोरच्या सैन्याकडे पाहून, आप्तांचे वध करण्याच्या अपराधबुद्धीने अर्जुनाने तोंड फिरवलं, तेव्हा त्याच्या आत्मज्ञानाने त्याची गोंधळलेली बुद्धी दूर केली—त्याच्या चरणांवर माझी श्रेष्ठ भक्ती सदैव राहो.

स्वनिगममपहाय मत्प्रतिज्ञां ऋतमधि कर्तुमवप्लुतो रथस्थः । धृतरथ चरणोऽभ्ययात् चलद्‍गुः हरिरिव हन्तुमिभं गतोत्तरीयः

माझी प्रतिज्ञा पूर्ण करण्यासाठी स्वतःची प्रतिज्ञा बाजूला ठेवून, तो रथावरून उडी मारून, वरचं वस्त्र खाली पडलेलं, हातात चाबूक घेऊन, जसा हरिने हत्तीला मारायला धाव घेतली तसा धावत आला.

शितविशिखहतो विशीर्णदंशः क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे । प्रसभं अभिससार मद्वधार्थं स भवतु मे भगवान् गतिर्मुकुन्दः

तीक्ष्ण बाणांनी जखमी, धनुष्य तुटलेलं, रक्ताने माखलेलं शरीर, शत्रू माझा वध करायला जोरात धावत आला—असा भगवंत मुकुंद माझं अंतिम आश्रय असो.

विजयरथकुटुम्ब आत्ततोत्रे धृतहयरश्मिनि तत् श्रियेक्षणीये । भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्षोः यमिह निरीक्ष्य हता गताः स्वरूपम्

विजयरथावर उभा, हातात चाबूक आणि घोड्यांच्या लगामासह, ज्याचं सौंदर्य पाहण्यासारखं आहे, ज्याला इथे मारले गेलेले वीर पाहून आपलं खरे रूप मिळवतात—माझ्या मृत्यूसमयी माझी भक्ती त्याच भगवंतावर राहो.

ललित गति विलास वल्गुहास प्रणय निरीक्षण कल्पितोरुमानाः । कृतमनुकृतवत्य उन्मदान्धाः प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्वः

गोपिकांच्या चालीतली लय, हास्यातली गोडी, प्रेमाने भरलेली कटाक्षे, खोटा राग दाखवणं—या सगळ्यात त्या वेड्यासारख्या त्याच्या लीलांची नक्कल करत, त्याच्यातच पूर्णपणे गुंतून गेल्या होत्या.

मुनिगण नृपवर्यसङ्कुलेऽन्तः सदसि युधिष्ठिर राजसूय एषाम् । अर्हणं उपपेद ईक्षणीयो मम दृशिगोचर एष आविरात्मा

मुनि आणि राजांच्या मोठ्या सभेत, युधिष्ठिराच्या राजसूय यज्ञात, सर्वांच्या मध्ये तोच एक पूजेचा योग्य ठरला आणि माझ्या डोळ्यांसमोर प्रकट झाला — ज्याने आपली खरी ओळख मला दाखवली.

तमिममहमजं शरीरभाजां हृदि हृदि धिष्ठितमात्म कल्पितानाम् । प्रतिदृशमिव नैकधार्कमेकं समधिगतोऽस्मि विधूत भेदमोहः

आता मी त्या अजन्म्य परमेश्वराला ओळखलं आहे, जो प्रत्येक देहधारकाच्या हृदयात वास करतो आणि ज्याला प्रत्येक जण आपल्या मनाप्रमाणे वेगळा समजतो, जसा एक सूर्य अनेक पाण्यात वेगळा दिसतो; माझ्या मनातील भेदभावाचा मोह आता नाहीसा झाला आहे.

सूत उवाच । (अनुष्टुप्) कृष्ण एवं भगवति मनोवाक् दृष्टिवृत्तिभिः । आत्मनि आत्मानमावेश्य सोऽन्तःश्वास उपारमत्

सूतमुनी म्हणाले: कृष्णाच्या चिंतनात मन, वाणी आणि दृष्टी एकवटून, आपला आत्मा परमात्म्यात एकरूप करून, त्याने आपला श्वास आत घेतला आणि शांत झाला.