श्रीमद्भागवतपुराणम्

श्रीभगवानुवाच - मा भैष्ट बालं तपसो दुरत्ययान् निवर्तयिष्ये प्रतियात स्वधाम । यतो हि वः प्राणनिरोध आसीत् औत्तानपादिर्मयि सङ्‌गतात्मा

श्रीभगवान म्हणाले — घाबरू नका. मी त्या मुलाला हे कठीण तप सोडायला लावीन. तुम्ही तुमच्या लोकांमध्ये परत जा. कारण त्याने माझ्यात मन एकरूप केल्यामुळेच तुमच्या श्वासावर बंधन आले होते, हे उत्तानपादपुत्रांनो.

सूत उवाच । (अनुष्टुप्) इति भीतः प्रजाद्रोहात् सर्वधर्मविवित्सया । ततो विनशनं प्रागाद् यत्र देवव्रतोऽपतत्

सूतमुनी म्हणाले — प्रजेला त्रास होईल या भीतीने आणि सर्व धर्म जाणून घ्यावेत या इच्छेने, तो त्या ठिकाणी गेला जिथे देवव्रत पडला होता.

तदा ते भ्रातरः सर्वे सदश्वैः स्वर्णभूषितैः । अन्वगच्छन् रथैर्विप्रा व्यासधौम्यादयस्तथा

त्या वेळी त्याचे सर्व भाऊ, सोन्याने सजवलेल्या घोड्यांसह, रथांवरून त्याच्या मागे गेले; व्यास, धौम्य आणि इतर ऋषीही त्याच्यासोबत गेले.

भगवानपि विप्रर्षे रथेन सधनञ्जयः । स तैर्व्यरोचत नृपः कुबेर इव गुह्यकैः

भगवान श्रीकृष्णही धनंजयासह रथात गेले; त्या सर्वांमध्ये राजा जणू कुबेरासारखा यक्षांमध्ये शोभून दिसत होता.

दृष्ट्वा निपतितं भूमौ दिवश्च्युतं इवामरम् । प्रणेमुः पाण्डवा भीष्मं सानुगाः सह चक्रिणा

भीष्म जमिनीवर पडलेले पाहून, जणू स्वर्गातून एखादा देव खाली पडला आहे, असे वाटले. पांडवांनी, त्यांच्या अनुयायांसह आणि चक्रधारी श्रीकृष्णासह, त्यांना नमस्कार केला.

तत्र ब्रह्मर्षयः सर्वे देवर्षयश्च सत्तम । राजर्षयश्च तत्रासन् द्रष्टुं भरतपुङ्गवम्

तेथे सर्व ब्राह्मण ऋषी, श्रेष्ठ देवर्षी आणि राजर्षी, भारतवंशातील श्रेष्ठ युधिष्ठिराला पाहण्यासाठी एकत्र आले होते.

पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायणः । बृहदश्वो भरद्वाजः सशिष्यो रेणुकासुतः

परवत, नारद, धौम्य, पूज्य बदारायण, बृहदश्व, भरद्वाज आपल्या शिष्यांसह आणि रेणुकापुत्र हे सर्व तिथे उपस्थित होते.

वसिष्ठ इन्द्रप्रमदः त्रितो गृत्समदोऽसितः । कक्षीवान् गौतमोऽत्रिश्च कौशिकोऽथ सुदर्शनः

वसिष्ठ, इंद्रप्रमद, त्रित, गृत्समद, असित, कक्षीवान, गौतम, अत्रि, कौशिक आणि सुदर्शन हेही तिथे होते.

अन्ये च मुनयो ब्रह्मन् ब्रह्मरातादयोऽमलाः । शिष्यैरुपेता आजग्मुः कश्यपाङ्‌गिरसादयः

इतरही शुद्ध अंतःकरणाचे ऋषी, ब्रह्मरथासारखे, आपल्या शिष्यांसह आले होते. कश्यप, अंगिरस आणि इतरही तिथे आले.

तान् समेतान् महाभागान् उपलभ्य वसूत्तमः । पूजयामास धर्मज्ञो देशकालविभागवित्

त्या एकत्र जमलेल्या पुण्यवानांना, सर्वश्रेष्ठ वसु, धर्म जाणणारा आणि योग्य वेळ-स्थळ ओळखणारा, आदराने पूजला.

कृष्णं च तत्प्रभावज्ञ आसीनं जगदीश्वरम् । हृदिस्थं पूजयामास माययोपात्त विग्रहम्

त्याने आपल्या ऐश्वर्याची जाणीव असलेल्या, जगाचा अधिपती असलेल्या, हृदयात वास करणाऱ्या आणि आपल्या मायेमुळे रूप धारण केलेल्या कृष्णाचीही पूजा केली.

पाण्डुपुत्रान् उपासीनान् प्रश्रयप्रेमसङ्गतान् । अभ्याचष्टानुरागाश्रैः अन्धीभूतेन चक्षुषा

पांडुपुत्र जे नम्रतेने व प्रेमाने बसले होते, त्यांना तो अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, गाढ प्रेमाने संबोधत होता.

अहो कष्टमहोऽन्याय्यं यद् यूयं धर्मनन्दनाः । जीवितुं नार्हथ क्लिष्टं विप्रधर्माच्युताश्रयाः

अरे, किती दुःखद आणि अन्याय्य आहे! धर्माचे पुत्र, ब्राह्मण, धर्म आणि अच्युत यांना समर्पित असताना, तुम्ही दुःख भोगायला किंवा यातना सहन करायला योग्य नाही.

संस्थितेऽतिरथे पाण्डौ पृथा बालप्रजा वधूः । युष्मत्कृते बहून् क्लेशान् प्राप्ता तोकवती मुहुः

महान योद्धा पांडू गेल्यावर, कुंती लहान मुलांसह विधवा झाली आणि तुमच्यासाठी तिने पुन्हा पुन्हा अनेक दुःख सोसली.

सर्वं कालकृतं मन्ये भवतां च यदप्रियम् । सपालो यद्वशे लोको वायोरिव घनावलिः

तुमच्यावर जे काही अप्रिय घडले, ते सर्व मी काळामुळेच झाले असे मानतो; हा सारा जग आणि त्याचे शासक काळाच्या अधीन आहेत, जसे वाऱ्याने ढगांची रांग हलते.

यत्र धर्मसुतो राजा गदापाणिर्वृकोदरः । कृष्णोऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत् कृष्णः ततो विपत्

जिथे धर्मपुत्र राजा आहे, भीम गदा हातात आहे, अर्जुनाकडे गांडीव धनुष्य आहे आणि कृष्ण तुमचा मित्र आहे, तिथे विपत्ती कशी येईल?

न ह्यस्य कर्हिचित् राजन् पुमान् वेद विधित्सितम् । यत् विजिज्ञासया युक्ता मुह्यन्ति कवयोऽपि हि

राजा, कोणालाही कधीच त्याचा हेतू कळत नाही; जाणून घेण्याची इच्छा असलेले आणि ज्ञानी लोकही त्यात गोंधळतात.

तस्मात् इदं दैवतंत्रं व्यवस्य भरतर्षभ । तस्यानुविहितोऽनाथा नाथ पाहि प्रजाः प्रभो

म्हणून, हे भारतश्रेष्ठ, हे सर्व दैवाची योजना आहे असे समज; असे ठरल्यावर, तूच रक्षणाविना असलेल्यांचा रक्षणकर्ता म्हणून प्रजांचे रक्षण कर.

एष वै भगवान् साक्षात् आद्यो नारायणः पुमान् । मोहयन् मायया लोकं गूढश्चरति वृष्णिषु

हा प्रत्यक्ष भगवंत, आद्य नारायण, वृष्णी कुळात राहून, आपल्या मायेमुळे जगाला मोहात टाकतो आणि लपून वावरतो.

अस्यानुभावं भगवान् वेद गुह्यतमं शिवः । देवर्षिर्नारदः साक्षात् भगवान् कपिलो नृप

त्याची सर्वांत गुप्त शक्ती भगवंत शिव, देवर्षी नारद आणि भगवंत कपिल यांना माहीत आहे, हे राजा.

यं मन्यसे मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम् । अकरोः सचिवं दूतं सौहृदादथ सारथिम्

ज्याला तू आपला मामा, प्रिय मित्र, सर्वश्रेष्ठ हितचिंतक मानतोस, ज्याला तू सल्लागार, दूत आणि सारथी केलेस—

सर्वात्मनः समदृशो ह्यद्वयस्यानहङ्कृतेः । तत्कृतं मतिवैषम्यं निरवद्यस्य न क्वचित्

जो सर्वांचा आत्मा आहे, सर्वांना सारखे पाहतो, अद्वितीय आहे आणि अहंकाररहित आहे, त्याने लोकांच्या मनात केलेल्या भेदात कधीच दोष नाही.

तथाप्येकान्तभक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम् । यत् मे असून् त्यजतः साक्षात् कृष्णो दर्शनमागतः

तरीही, पाहा राजन, एकनिष्ठ भक्तांवर त्याची किती कृपा आहे—मी प्राण सोडत असताना, कृष्ण स्वतः माझ्या समोर आला आहे.

भक्त्यावेश्य मनो यस्मिन् वाचा यन्नाम कीर्तयन् । त्यजन् कलेवरं योगी मुच्यते कामकर्मभिः

योगी जो भक्तीने मन त्याच्यात एकवटतो आणि त्याचं नाव उच्चारतो, तो शरीर सोडताना सर्व इच्छा आणि कर्मांपासून मुक्त होतो.

(वंशस्थ) स देवदेवो भगवान् प्रतीक्षतां कलेवरं यावदिदं हिनोम्यहम् । प्रसन्नहासारुणलोचनोल्लसन् मुखाम्बुजो ध्यानपथश्चतुर्भुजः

तो देवांचा देव, भगवंत, माझं हे शरीर सोडण्यापर्यंत थांबो. प्रसन्न हास्य, लालसर डोळे, तेजस्वी कमळासारखं मुख आणि चार हात असलेला तो माझ्या ध्यानाच्या मार्गावर उभा आहे.

सूत उवाच । (अनुष्टुप्) युधिष्ठिरः तत् आकर्ण्य शयानं शरपञ्जरे । अपृच्छत् विविधान् धर्मान् ऋषीणां चानुश्रृण्वताम्

सूतमुनी म्हणाले: युधिष्ठिराने हे ऐकून, शरांच्या शय्येवर पडलेल्या भीष्मांना विविध धर्मांविषयी विचारलं, आणि ऋषीही ते ऐकत होते.

पुरुषस्वभावविहितान् यथावर्णं यथाश्रमम् । वैराग्यरागोपाधिभ्यां आम्नातोभयलक्षणान्

त्याने माणसांच्या स्वभावानुसार, वर्णानुसार आणि आश्रमानुसार ठरवलेल्या कर्तव्यांविषयी, तसेच वैराग्य आणि आसक्ती यांच्या लक्षणांविषयी विचारलं.

दानधर्मान् राजधर्मान् मोक्षधर्मान् विभागशः । स्त्रीधर्मान् भगवद्धर्मान् समासव्यास योगतः

त्याने दानधर्म, राजधर्म, मोक्षधर्म, स्त्रीधर्म आणि भगवंताची भक्ती—यांच्या संक्षिप्त आणि सविस्तर रूपात, तसेच योगासंबंधी विभागांबद्दल विचारलं.

धर्मार्थकाममोक्षांश्च सहोपायान् यथा मुने । नानाख्यानेतिहासेषु वर्णयामास तत्त्ववित्

त्या तत्वज्ञानी ऋषींनी विविध कथा आणि इतिहासांमधून धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष आणि त्यांचे उपाय यांची सविस्तर माहिती दिली.