श्रीमद्भागवतपुराणम्

स्वेच्छावतारचरितैः अचिन्त्यनिजमायया । करिष्यति उत्तमश्लोकः तद् ध्यायेद् हृदयङ्‌गमम्

उत्तम स्तुतींमध्ये गौरवलेला प्रभू, आपल्या अद्भुत शक्तीने आणि इच्छेने प्रकट होतो; त्याचा आपल्या हृदयात वास आहे, असे ध्यान करावे.

परिचर्या भगवतो यावत्यः पूर्वसेविताः । ता मंत्रहृदयेनैव प्रयुञ्ज्यान् मंत्रमूर्तये

पूर्वी प्रभूची जी सेवा केली असेल, ती आता मंत्राच्या रूपाने स्थापन केलेल्या देवमूर्तीला, मंत्राच्या भावाने, अर्पण करावी.

एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया

शरीर, मन आणि वाणी यांनी, तसेच अंतःकरणातून येणाऱ्या भक्तीने जेव्हा प्रभूची सेवा केली जाते, तेव्हाच खरी पूजा होते.

पुंसां अमायिनां सम्यक् भजतां भाववर्धनः । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम्

जे माणसे कपट न करता, योग्य रीतीने भक्ती करतात, त्यांची भक्ती वाढवून, प्रभू त्यांना त्यांच्या इच्छेप्रमाणे, सामान्य कर्तव्यांनी न मिळणारे श्रेष्ठ कल्याण देतो.

विरक्तश्चेन्द्रियरतौ भक्तियोगेन भूयसा । तं निरन्तरभावेन भजेताद्धा विमुक्तये

इंद्रियांच्या सुखांपासून विरक्त झालेला माणूस, अखंड आणि खरी भक्ती ठेवून, भक्तियोगाने प्रभूची पूजा करावी, म्हणजे पूर्ण मुक्ती मिळते.

इत्युक्तस्तं परिक्रम्य प्रणम्य च नृपार्भकः । ययौ मधुवनं पुण्यं हरेश्चरणचर्चितम्

अशी आज्ञा मिळाल्यावर, राजपुत्राने त्या ऋषीला प्रदक्षिणा घातली, नमस्कार केला आणि हरिच्या पायांनी पावन झालेल्या पवित्र मधुवनात गेला.

तपोवनं गते तस्मिन् प्रविष्टोऽन्तःपुरं मुनिः । अर्हितार्हणको राज्ञा सुखासीन उवाच तम्

तो तपोवनात गेल्यावर, ऋषी राजाच्या अंतःपुरात आला. राजाने त्याचे योग्य स्वागत केले, तो सुखाने बसला आणि मग राजाशी बोलू लागला.

नारद उवाच - राजन् किं ध्यायसे दीर्घं मुखेन परिशुष्यता । किं वा न रिष्यते कामो धर्मो वार्थेन संयुतः

नारद म्हणाले: राजन, तू इतका काळ विचारात का बसलास? तुझे तोंड का कोमेजले आहे? इच्छा किंवा धर्म, धनासह, पूर्ण होत नाही म्हणून का दुःखी आहेस?

राजोवाच - सुतो मे बालको ब्रह्मन् स्त्रैणेना-करुणात्मना । निर्वासितः पञ्चवर्षः सह मात्रा महान्कविः

राजा म्हणाला: ब्राह्मण, माझा मुलगा, पाच वर्षांचा लहान आहे, पण तो मोठा ऋषी आहे. एका निर्दयी स्त्रीने त्याला आणि त्याच्या आईला वनात हाकलून दिले.

अप्यनाथं वने ब्रह्मन् मा स्मादन्त्यर्भकं वृकाः । श्रान्तं शयानं क्षुधितं परिम्लानमुखाम्बुजम्

ब्राह्मण, तो लहान मुलगा वनात असहाय आहे, थकलेला, उपाशी, झोपलेला, त्याचे कमळासारखे तोंड कोमेजले आहे; त्या मुलाला वाघ-लांडग्यांनी काही हानी करू नये.

अहो मे बत दौरात्म्यं स्त्रीजितस्योपधारय । योऽङ्‌कं प्रेम्णाऽऽरुरुक्षन्तं नाभ्यनन्दमसत्तमः

हाय, मी किती दुर्दैवी! स्त्रीच्या प्रभावाखाली मी गेलो आणि प्रेमाने माझ्या मांडीवर यायला उत्सुक असलेल्या त्या निरागस मुलाचे स्वागतही केले नाही; मी किती नीच आहे!

नारद उवाच - मा मा शुचः स्वतनयं देवगुप्तं विशाम्पते । तत्प्रभावं अविज्ञाय प्रावृङ्‌क्ते यद्यशो जगत्

नारद म्हणाले: राजन, आपल्या मुलासाठी दुःख करू नकोस. देवांनी त्याचे रक्षण केले आहे. त्याची खरी महती तुला माहीत नाही, म्हणून तू शोक करतोस; पण त्याचे यश जगभर पसरले जाईल.

सुदुष्करं कर्म कृत्वा लोकपालैरपि प्रभुः । ऐष्यत्यचिरतो राजन् यशो विपुलयंस्तव

राजा, या जगाचे रक्षण करणारेही ज्या कृत्याला धजावत नाहीत, असे कठीण कार्य त्याने केले आहे. लवकरच तुझी कीर्ती फार मोठी होईल.

मैत्रेय उवाच - इति देवर्षिणा प्रोक्तं विश्रुत्य जगतीपतिः । राजलक्ष्मीमनादृत्य पुत्रं एवान्वचिन्तयत्

मैत्रेय म्हणाले — देवर्षीने असे सांगितल्यावर, पृथ्वीचा अधिपती असलेल्या राजाने राजवैभवाची पर्वा न करता फक्त आपल्या मुलाचाच विचार केला.

तत्राभिषिक्तः प्रयतः तां उपोष्य विभावरीम् । समाहितः पर्यचर दृष्यादेशेन पूरुषम्

तेथे विधीपूर्वक अभिषेक करून, त्या रात्री उपवास केला आणि मन एकाग्र करून, सांगितल्याप्रमाणे परमेश्वराची सेवा केली.

त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रान्ते कपित्थबदराशनः । आत्मवृत्त्यनुसारेण मासं निन्येऽर्चयन् हरिम्

प्रत्येक तीन दिवसांच्या शेवटी केवळ कवठ आणि बोर खाऊन, आपल्या शक्तीनुसार एक महिना हरिची भक्ती केली.

द्वितीयं च तथा मासं षष्ठे षष्ठेऽर्भको दिने । तृणपर्णादिभिः शीर्णैः कृतान्नोऽभ्यर्चयन् विभुम्

दुसऱ्या महिन्यात, प्रत्येक सहाव्या दिवशी, त्या मुलाने गळून पडलेली गवत, पाने वगैरे गोळा करून अन्न तयार केले आणि प्रभूची पूजा केली.

तृतीयं चानयन् मासं नवमे नवमेऽहनि । अब्भक्ष उत्तमश्लोकं उपाधावत्समाधिना

तिसऱ्या महिन्यात, प्रत्येक नवव्या दिवशी, फक्त पाणी पिऊन, तो उत्तम कीर्ती असलेल्या प्रभूच्या ध्यानात मग्न झाला.

चतुर्थमपि वै मासं द्वादशे द्वादशेऽहनि । वायुभक्षो जितश्वासो ध्यायन् देवमधारयत्

चौथ्या महिन्यात, प्रत्येक बाराव्या दिवशी, केवळ वायूवर जगत राहिला, श्वासावर नियंत्रण मिळवून, देवाचे ध्यान करत राहिला.

पञ्चमे मास्यनुप्राप्ते जितश्वासो नृपात्मजः । ध्यायन् ब्रह्म पदैकेन तस्थौ स्थाणुरिवाचलः

पाचवा महिना आला तेव्हा, राजपुत्राने श्वासावर विजय मिळवून, एका पायावर उभा राहून, ब्रह्माचे ध्यान केले आणि खांबासारखा हालचाल न करता उभा राहिला.

सर्वतो मन आकृष्य हृदि भूतेन्द्रियाशयम् । ध्यायन् भगवतो रूपं नाद्राक्षीत् किंचनापरम्

सर्वत्रून मन मागे घेऊन, ते हृदयात स्थिर केले, जिथे पंचमहाभूत आणि इंद्रिये वास करतात, आणि भगवंताच्या रूपाचे ध्यान करत, दुसरे काहीच पाहिले नाही.

आधारं महदादीनां प्रधानपुरुषेश्वरम् । ब्रह्म धारयमाणस्य त्रयो लोकाश्चकम्पिरे

सर्वांचे आधार, महत्तत्त्वापासून सुरू होणाऱ्या सृष्टीचा अधिपती, असा परमेश्वराचे ध्यान करत असताना, तीनही लोक कंपित झाले.

यदैकपादेन स पार्थिवार्भकः तस्थौ तदङ्‌गुष्ठनिपीडिता मही । ननाम तत्रार्धमिभेन्द्रधिष्ठिता तरीव सव्येतरतः पदे पदे

तो राजपुत्र एका पायावर उभा राहिला तेव्हा, त्याच्या अंगठ्याने पृथ्वी दाबली गेली आणि जिथे जिथे तो उभा राहिला, तिथे तिथे पृथ्वी वाकली, जणू काही हत्तीच्या वजनाने त्याचा आसन डोलते.

तस्मिन् अभिध्यायति विश्वमात्मनो द्वारं निरुध्यासुमनन्यया धिया । लोका निरुच्छ्वासनिपीडिता भृशं सलोकपालाः शरणं ययुर्हरिम्

तो विश्वाच्या आत्म्याचे ध्यान करत असताना, इंद्रिये बंद करून, अखंड एकाग्रतेने समाधानी झाला. त्यामुळे सर्व लोक आणि त्यांच्या रक्षणकर्त्यांना दम लागला आणि ते सर्वांनी हरिच्या चरणी शरण गेले.

देवा ऊचुः - नैवं विदामो भगवन् प्राणरोधं चराचरस्याखिलसत्त्वधाम्नः । विधेहि तन्नो वृजिनाद्विमोक्षं प्राप्ता वयं त्वां शरणं शरण्यम्

देव म्हणाले — प्रभो, चराचर सृष्टीच्या अधिष्ठान असलेल्या तुझ्या ठिकाणी, असा प्राणनियमन आम्ही कधीच पाहिला नाही. आम्हाला या संकटातून मुक्ती दे, आम्ही तुझ्या शरण आलो आहोत.

श्रीभगवानुवाच - मा भैष्ट बालं तपसो दुरत्ययान् निवर्तयिष्ये प्रतियात स्वधाम । यतो हि वः प्राणनिरोध आसीत् औत्तानपादिर्मयि सङ्‌गतात्मा

श्रीभगवान म्हणाले — घाबरू नका. मी त्या मुलाला हे कठीण तप सोडायला लावीन. तुम्ही तुमच्या लोकांमध्ये परत जा. कारण त्याने माझ्यात मन एकरूप केल्यामुळेच तुमच्या श्वासावर बंधन आले होते, हे उत्तानपादपुत्रांनो.

सूत उवाच । (अनुष्टुप्) इति भीतः प्रजाद्रोहात् सर्वधर्मविवित्सया । ततो विनशनं प्रागाद् यत्र देवव्रतोऽपतत्

सूतमुनी म्हणाले — प्रजेला त्रास होईल या भीतीने आणि सर्व धर्म जाणून घ्यावेत या इच्छेने, तो त्या ठिकाणी गेला जिथे देवव्रत पडला होता.

तदा ते भ्रातरः सर्वे सदश्वैः स्वर्णभूषितैः । अन्वगच्छन् रथैर्विप्रा व्यासधौम्यादयस्तथा

त्या वेळी त्याचे सर्व भाऊ, सोन्याने सजवलेल्या घोड्यांसह, रथांवरून त्याच्या मागे गेले; व्यास, धौम्य आणि इतर ऋषीही त्याच्यासोबत गेले.

भगवानपि विप्रर्षे रथेन सधनञ्जयः । स तैर्व्यरोचत नृपः कुबेर इव गुह्यकैः

भगवान श्रीकृष्णही धनंजयासह रथात गेले; त्या सर्वांमध्ये राजा जणू कुबेरासारखा यक्षांमध्ये शोभून दिसत होता.