श्रीमद्भागवतपुराणम्

आह राजा धर्मसुतः चिन्तयन् सुहृदां वधम् । प्राकृतेनात्मना विप्राः स्नेहमोहवशं गतः

राजा, धर्मपुत्र, आपल्या मित्रांच्या वधाचा विचार करत, ब्राह्मणहो, स्नेह आणि मोहाच्या प्रभावाखाली, सामान्य मनाने बोलू लागला.

अहो मे पश्यताज्ञानं हृदि रूढं दुरात्मनः । पारक्यस्यैव देहस्य बह्व्यो मेऽक्षौहिणीर्हताः

अरे, माझ्या मनात खोलवर रुजलेलं हे अज्ञान बघा! दुसऱ्याच्या शरीरासाठी मी कित्येक सैन्यांचा नाश केला.

बालद्विजसुहृन् मित्र पितृभ्रातृगुरु द्रुहः । न मे स्यात् निरयात् मोक्षो ह्यपि वर्ष अयुत आयुतैः

लहान मुले, ब्राह्मण, मित्र, नातेवाईक, वडील, भाऊ, गुरु यांना मी इजा केली; त्यामुळे हजारो वर्षांनी जरी नरकातून मुक्ती मिळाली, तरीही या पापातून सुटका होणार नाही.

नैनो राज्ञः प्रजाभर्तुः धर्मयुद्धे वधो द्विषाम् । इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वचः

राजाने प्रजांचं रक्षण करताना धर्मयुद्धात शत्रूंचा वध केला तर तो पाप नाही; पण हे शासनाचं वचनही मला समजत नाही.

स्त्रीणां मत् हतबंधूनां द्रोहो योऽसौ इहोत्थितः । कर्मभिः गृहमेधीयैः नाहं कल्पो व्यपोहितुम्

ज्या स्त्रियांचे नातेवाईक मारले गेले आहेत, त्यांच्याविषयी घरधंद्याच्या लोकांनी जे वैर निर्माण केले आहे, ते मी दूर करू शकत नाही.

यथा पङ्केन पङ्काम्भः सुरया वा सुराकृतम् । भूतहत्यां तथैवैकां न यज्ञैः मार्ष्टुमर्हति

जसे चिखलाने चिखलाचे पाणी स्वच्छ होत नाही, किंवा दारूने दारूचा डाग जात नाही, तसेच एखाद्या जीवहत्येचे पाप यज्ञांनीही नाहीसे होत नाही.

जपश्च परमो गुह्यः श्रूयतां मे नृपात्मज । यं सप्तरात्रं प्रपठन् पुमान् पश्यति खेचरान्

राजपुत्रा, आता माझे ऐक, मी तुला एक अत्यंत गुप्त जप सांगतो. जो मनुष्य हा जप सात रात्री म्हणतो, त्याला आकाशात फिरणारे देवदूत दिसतात.

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । मन्त्रेणानेन देवस्य कुर्याद् द्रव्यमयीं बुधः । सपर्यां विविधैर्द्रव्यैः देशकालविभागवित्

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय. या मंत्राने, योग्य वेळी आणि योग्य ठिकाणी, विविध वस्तूंनी आणि समजूतदारपणे, ज्ञानी माणसाने देवाची पूजा करावी.

सलिलैः शुचिभिर्माल्यैः वन्यैर्मूलफलादिभिः । शस्ताङ्‌कुरांशुकैश्चार्चेत् तुलस्या प्रियया प्रभुम्

शुद्ध पाणी, फुले, वनातील मुळे-फळे, कोवळी पालवी, नवी वस्त्रे आणि विशेषतः प्रिय तुळशीच्या पानांनी प्रभूची पूजा करावी.

लब्ध्वा द्रव्यमयीमर्चां क्षित्यम्ब्वादिषु वार्चयेत् । आभृतात्मा मुनिः शान्तो यतवाङ्‌मितवन्यभुक्

माती, पाणी किंवा इतर पदार्थांनी बनवलेली प्रतिमा मिळाल्यावर, मन शांत, वाणी आणि आहारावर संयम असलेला साधू त्या प्रतिमेची भक्तीभावाने पूजा करावी.

स्वेच्छावतारचरितैः अचिन्त्यनिजमायया । करिष्यति उत्तमश्लोकः तद् ध्यायेद् हृदयङ्‌गमम्

उत्तम स्तुतींमध्ये गौरवलेला प्रभू, आपल्या अद्भुत शक्तीने आणि इच्छेने प्रकट होतो; त्याचा आपल्या हृदयात वास आहे, असे ध्यान करावे.

परिचर्या भगवतो यावत्यः पूर्वसेविताः । ता मंत्रहृदयेनैव प्रयुञ्ज्यान् मंत्रमूर्तये

पूर्वी प्रभूची जी सेवा केली असेल, ती आता मंत्राच्या रूपाने स्थापन केलेल्या देवमूर्तीला, मंत्राच्या भावाने, अर्पण करावी.

एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया

शरीर, मन आणि वाणी यांनी, तसेच अंतःकरणातून येणाऱ्या भक्तीने जेव्हा प्रभूची सेवा केली जाते, तेव्हाच खरी पूजा होते.

पुंसां अमायिनां सम्यक् भजतां भाववर्धनः । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम्

जे माणसे कपट न करता, योग्य रीतीने भक्ती करतात, त्यांची भक्ती वाढवून, प्रभू त्यांना त्यांच्या इच्छेप्रमाणे, सामान्य कर्तव्यांनी न मिळणारे श्रेष्ठ कल्याण देतो.

विरक्तश्चेन्द्रियरतौ भक्तियोगेन भूयसा । तं निरन्तरभावेन भजेताद्धा विमुक्तये

इंद्रियांच्या सुखांपासून विरक्त झालेला माणूस, अखंड आणि खरी भक्ती ठेवून, भक्तियोगाने प्रभूची पूजा करावी, म्हणजे पूर्ण मुक्ती मिळते.

इत्युक्तस्तं परिक्रम्य प्रणम्य च नृपार्भकः । ययौ मधुवनं पुण्यं हरेश्चरणचर्चितम्

अशी आज्ञा मिळाल्यावर, राजपुत्राने त्या ऋषीला प्रदक्षिणा घातली, नमस्कार केला आणि हरिच्या पायांनी पावन झालेल्या पवित्र मधुवनात गेला.

तपोवनं गते तस्मिन् प्रविष्टोऽन्तःपुरं मुनिः । अर्हितार्हणको राज्ञा सुखासीन उवाच तम्

तो तपोवनात गेल्यावर, ऋषी राजाच्या अंतःपुरात आला. राजाने त्याचे योग्य स्वागत केले, तो सुखाने बसला आणि मग राजाशी बोलू लागला.

नारद उवाच - राजन् किं ध्यायसे दीर्घं मुखेन परिशुष्यता । किं वा न रिष्यते कामो धर्मो वार्थेन संयुतः

नारद म्हणाले: राजन, तू इतका काळ विचारात का बसलास? तुझे तोंड का कोमेजले आहे? इच्छा किंवा धर्म, धनासह, पूर्ण होत नाही म्हणून का दुःखी आहेस?

राजोवाच - सुतो मे बालको ब्रह्मन् स्त्रैणेना-करुणात्मना । निर्वासितः पञ्चवर्षः सह मात्रा महान्कविः

राजा म्हणाला: ब्राह्मण, माझा मुलगा, पाच वर्षांचा लहान आहे, पण तो मोठा ऋषी आहे. एका निर्दयी स्त्रीने त्याला आणि त्याच्या आईला वनात हाकलून दिले.

अप्यनाथं वने ब्रह्मन् मा स्मादन्त्यर्भकं वृकाः । श्रान्तं शयानं क्षुधितं परिम्लानमुखाम्बुजम्

ब्राह्मण, तो लहान मुलगा वनात असहाय आहे, थकलेला, उपाशी, झोपलेला, त्याचे कमळासारखे तोंड कोमेजले आहे; त्या मुलाला वाघ-लांडग्यांनी काही हानी करू नये.

अहो मे बत दौरात्म्यं स्त्रीजितस्योपधारय । योऽङ्‌कं प्रेम्णाऽऽरुरुक्षन्तं नाभ्यनन्दमसत्तमः

हाय, मी किती दुर्दैवी! स्त्रीच्या प्रभावाखाली मी गेलो आणि प्रेमाने माझ्या मांडीवर यायला उत्सुक असलेल्या त्या निरागस मुलाचे स्वागतही केले नाही; मी किती नीच आहे!

नारद उवाच - मा मा शुचः स्वतनयं देवगुप्तं विशाम्पते । तत्प्रभावं अविज्ञाय प्रावृङ्‌क्ते यद्यशो जगत्

नारद म्हणाले: राजन, आपल्या मुलासाठी दुःख करू नकोस. देवांनी त्याचे रक्षण केले आहे. त्याची खरी महती तुला माहीत नाही, म्हणून तू शोक करतोस; पण त्याचे यश जगभर पसरले जाईल.

सुदुष्करं कर्म कृत्वा लोकपालैरपि प्रभुः । ऐष्यत्यचिरतो राजन् यशो विपुलयंस्तव

राजा, या जगाचे रक्षण करणारेही ज्या कृत्याला धजावत नाहीत, असे कठीण कार्य त्याने केले आहे. लवकरच तुझी कीर्ती फार मोठी होईल.

मैत्रेय उवाच - इति देवर्षिणा प्रोक्तं विश्रुत्य जगतीपतिः । राजलक्ष्मीमनादृत्य पुत्रं एवान्वचिन्तयत्

मैत्रेय म्हणाले — देवर्षीने असे सांगितल्यावर, पृथ्वीचा अधिपती असलेल्या राजाने राजवैभवाची पर्वा न करता फक्त आपल्या मुलाचाच विचार केला.

तत्राभिषिक्तः प्रयतः तां उपोष्य विभावरीम् । समाहितः पर्यचर दृष्यादेशेन पूरुषम्

तेथे विधीपूर्वक अभिषेक करून, त्या रात्री उपवास केला आणि मन एकाग्र करून, सांगितल्याप्रमाणे परमेश्वराची सेवा केली.

त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रान्ते कपित्थबदराशनः । आत्मवृत्त्यनुसारेण मासं निन्येऽर्चयन् हरिम्

प्रत्येक तीन दिवसांच्या शेवटी केवळ कवठ आणि बोर खाऊन, आपल्या शक्तीनुसार एक महिना हरिची भक्ती केली.

द्वितीयं च तथा मासं षष्ठे षष्ठेऽर्भको दिने । तृणपर्णादिभिः शीर्णैः कृतान्नोऽभ्यर्चयन् विभुम्

दुसऱ्या महिन्यात, प्रत्येक सहाव्या दिवशी, त्या मुलाने गळून पडलेली गवत, पाने वगैरे गोळा करून अन्न तयार केले आणि प्रभूची पूजा केली.

तृतीयं चानयन् मासं नवमे नवमेऽहनि । अब्भक्ष उत्तमश्लोकं उपाधावत्समाधिना

तिसऱ्या महिन्यात, प्रत्येक नवव्या दिवशी, फक्त पाणी पिऊन, तो उत्तम कीर्ती असलेल्या प्रभूच्या ध्यानात मग्न झाला.

चतुर्थमपि वै मासं द्वादशे द्वादशेऽहनि । वायुभक्षो जितश्वासो ध्यायन् देवमधारयत्

चौथ्या महिन्यात, प्रत्येक बाराव्या दिवशी, केवळ वायूवर जगत राहिला, श्वासावर नियंत्रण मिळवून, देवाचे ध्यान करत राहिला.