श्रीमद्भागवतपुराणम्

अप्यद्य नस्त्वं स्वकृतेहित प्रभो जिहाससि स्वित् सुहृदोऽनुजीविनः । येषां न चान्यत् भवतः पदाम्बुजात् परायणं राजसु योजितांहसाम्

हे प्रभो, आता तू आम्हा तुझ्या हितचिंतक आणि तुझ्यावर अवलंबून असलेल्या मित्रांना सोडून जाणार आहेस का? आम्हाला तुझ्या पायांशिवाय दुसरं कोणतंही आश्रय नाही, जरी आम्ही राज्याच्या पापांमध्ये गुंतलो असलो तरी.

(अनुष्टुप्) के वयं नामरूपाभ्यां यदुभिः सह पाण्डवाः । भवतोऽदर्शनं यर्हि हृषीकाणां इव ईशितुः

आम्ही पांडव आणि यदुवंशीय, हे फक्त नाव आणि रूपच आहोत; तू, इंद्रियांचा स्वामी, आमच्यासमोर नसला तर आम्ही काहीच नाही.

नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाधर । त्वत्पदैः अङ्‌किता भाति स्वलक्षणविलक्षितैः

हे गदाधर, तुझे पाय त्यांच्या खास चिन्हांनी या पृथ्वीवर उमटले आहेत म्हणून ती आज इतकी तेजस्वी दिसते; तुझे पाय नसतील तर तिला तशी शोभा राहणार नाही.

इमे जनपदाः स्वृद्धाः सुपक्वौषधिवीरुधः । वनाद्रि नदी उदन्वन्तो ह्येधन्ते तव वीक्षितैः

हे प्रदेश समृद्ध आहेत, औषधी आणि वनस्पती भरपूर फळलेल्या आहेत; जंगलं, डोंगर, नद्या आणि समुद्र तुझ्या दृष्टीमुळे भरभराटले आहेत.

अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे । स्नेहपाशं इमं छिन्धि दृढं पाण्डुषु वृष्णिषु

म्हणून, हे विश्वाचे स्वामी, विश्वात्मा, विश्वरूप, माझ्या मनात पांडव आणि वृष्णी यांच्यावरील हा घट्ट स्नेहाचा बंध तू तोड.

त्वयि मेऽनन्यविषया मतिर्मधुपतेऽसकृत् । रतिं उद्वहतात् अद्धा गङ्गेवौघं उदन्वति

हे मधुपती, माझं मन तुझ्याशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीकडे वळू नये आणि नेहमी तुझ्यावरच प्रेम करावं, जसं गंगा नदी अखंडपणे समुद्राकडे वाहते.

(वसंततिलका) श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्णि ऋषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहन अनपवर्ग वीर्य । गोविन्द गोद्विजसुरार्तिहरावतार योगेश्वराखिलगुरो भगवन् नमस्ते

हे श्रीकृष्ण, कृष्णाचे मित्र, वृष्णी कुलातील श्रेष्ठ, अधर्माचा नाश करणारा, राजवंशांसाठी अग्निसारखा, मुक्तिदायक शक्ती असलेला, गायी, ब्राह्मण आणि देव यांची पीडा दूर करणारा, योगेश्वर, सर्वांचा गुरु, भगवंत, तुला माझा नमस्कार.

सूत उवाच । (अनुष्टुप्) पृथयेत्थं कलपदैः परिणूताखिलोदयः । मन्दं जहास वैकुण्ठो मोहयन्निव मायया

सूती म्हणाले: पृथेला गोड शब्दांत स्तुती केल्यावर, सर्व मंगलदायक वैकुंठनाथ मंद हसला, जणू काही त्याने तिला आपल्या मायेत गुंतवलं.

तां बाढं इति उपामंत्र्य प्रविश्य गजसाह्वयम् । स्त्रियश्च स्वपुरं यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारितः

तिला प्रेमाने निरोप देऊन तो हस्तिनापूरात गेला; पण स्त्रियांसह आपल्या नगराकडे जाण्याचा विचार करत असताना, राजाने प्रेमापोटी त्याला थांबवलं.

व्यासाद्यैरीश्वरेहा ज्ञैः कृष्णेनाद्‍भुतकर्मणा । प्रबोधितोऽपि इतिहासैः नाबुध्यत शुचार्पितः

व्यास आणि इतर ऋषी, तसेच अद्भुत कृत्य करणाऱ्या कृष्णाने इतिहास सांगूनही, तो शोकाने भरून गेल्यामुळे काहीच समजू शकला नाही.

आह राजा धर्मसुतः चिन्तयन् सुहृदां वधम् । प्राकृतेनात्मना विप्राः स्नेहमोहवशं गतः

राजा, धर्मपुत्र, आपल्या मित्रांच्या वधाचा विचार करत, ब्राह्मणहो, स्नेह आणि मोहाच्या प्रभावाखाली, सामान्य मनाने बोलू लागला.

अहो मे पश्यताज्ञानं हृदि रूढं दुरात्मनः । पारक्यस्यैव देहस्य बह्व्यो मेऽक्षौहिणीर्हताः

अरे, माझ्या मनात खोलवर रुजलेलं हे अज्ञान बघा! दुसऱ्याच्या शरीरासाठी मी कित्येक सैन्यांचा नाश केला.

बालद्विजसुहृन् मित्र पितृभ्रातृगुरु द्रुहः । न मे स्यात् निरयात् मोक्षो ह्यपि वर्ष अयुत आयुतैः

लहान मुले, ब्राह्मण, मित्र, नातेवाईक, वडील, भाऊ, गुरु यांना मी इजा केली; त्यामुळे हजारो वर्षांनी जरी नरकातून मुक्ती मिळाली, तरीही या पापातून सुटका होणार नाही.

नैनो राज्ञः प्रजाभर्तुः धर्मयुद्धे वधो द्विषाम् । इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वचः

राजाने प्रजांचं रक्षण करताना धर्मयुद्धात शत्रूंचा वध केला तर तो पाप नाही; पण हे शासनाचं वचनही मला समजत नाही.

स्त्रीणां मत् हतबंधूनां द्रोहो योऽसौ इहोत्थितः । कर्मभिः गृहमेधीयैः नाहं कल्पो व्यपोहितुम्

ज्या स्त्रियांचे नातेवाईक मारले गेले आहेत, त्यांच्याविषयी घरधंद्याच्या लोकांनी जे वैर निर्माण केले आहे, ते मी दूर करू शकत नाही.

यथा पङ्केन पङ्काम्भः सुरया वा सुराकृतम् । भूतहत्यां तथैवैकां न यज्ञैः मार्ष्टुमर्हति

जसे चिखलाने चिखलाचे पाणी स्वच्छ होत नाही, किंवा दारूने दारूचा डाग जात नाही, तसेच एखाद्या जीवहत्येचे पाप यज्ञांनीही नाहीसे होत नाही.

जपश्च परमो गुह्यः श्रूयतां मे नृपात्मज । यं सप्तरात्रं प्रपठन् पुमान् पश्यति खेचरान्

राजपुत्रा, आता माझे ऐक, मी तुला एक अत्यंत गुप्त जप सांगतो. जो मनुष्य हा जप सात रात्री म्हणतो, त्याला आकाशात फिरणारे देवदूत दिसतात.

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । मन्त्रेणानेन देवस्य कुर्याद् द्रव्यमयीं बुधः । सपर्यां विविधैर्द्रव्यैः देशकालविभागवित्

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय. या मंत्राने, योग्य वेळी आणि योग्य ठिकाणी, विविध वस्तूंनी आणि समजूतदारपणे, ज्ञानी माणसाने देवाची पूजा करावी.

सलिलैः शुचिभिर्माल्यैः वन्यैर्मूलफलादिभिः । शस्ताङ्‌कुरांशुकैश्चार्चेत् तुलस्या प्रियया प्रभुम्

शुद्ध पाणी, फुले, वनातील मुळे-फळे, कोवळी पालवी, नवी वस्त्रे आणि विशेषतः प्रिय तुळशीच्या पानांनी प्रभूची पूजा करावी.

लब्ध्वा द्रव्यमयीमर्चां क्षित्यम्ब्वादिषु वार्चयेत् । आभृतात्मा मुनिः शान्तो यतवाङ्‌मितवन्यभुक्

माती, पाणी किंवा इतर पदार्थांनी बनवलेली प्रतिमा मिळाल्यावर, मन शांत, वाणी आणि आहारावर संयम असलेला साधू त्या प्रतिमेची भक्तीभावाने पूजा करावी.

स्वेच्छावतारचरितैः अचिन्त्यनिजमायया । करिष्यति उत्तमश्लोकः तद् ध्यायेद् हृदयङ्‌गमम्

उत्तम स्तुतींमध्ये गौरवलेला प्रभू, आपल्या अद्भुत शक्तीने आणि इच्छेने प्रकट होतो; त्याचा आपल्या हृदयात वास आहे, असे ध्यान करावे.

परिचर्या भगवतो यावत्यः पूर्वसेविताः । ता मंत्रहृदयेनैव प्रयुञ्ज्यान् मंत्रमूर्तये

पूर्वी प्रभूची जी सेवा केली असेल, ती आता मंत्राच्या रूपाने स्थापन केलेल्या देवमूर्तीला, मंत्राच्या भावाने, अर्पण करावी.

एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया

शरीर, मन आणि वाणी यांनी, तसेच अंतःकरणातून येणाऱ्या भक्तीने जेव्हा प्रभूची सेवा केली जाते, तेव्हाच खरी पूजा होते.

पुंसां अमायिनां सम्यक् भजतां भाववर्धनः । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम्

जे माणसे कपट न करता, योग्य रीतीने भक्ती करतात, त्यांची भक्ती वाढवून, प्रभू त्यांना त्यांच्या इच्छेप्रमाणे, सामान्य कर्तव्यांनी न मिळणारे श्रेष्ठ कल्याण देतो.

विरक्तश्चेन्द्रियरतौ भक्तियोगेन भूयसा । तं निरन्तरभावेन भजेताद्धा विमुक्तये

इंद्रियांच्या सुखांपासून विरक्त झालेला माणूस, अखंड आणि खरी भक्ती ठेवून, भक्तियोगाने प्रभूची पूजा करावी, म्हणजे पूर्ण मुक्ती मिळते.

इत्युक्तस्तं परिक्रम्य प्रणम्य च नृपार्भकः । ययौ मधुवनं पुण्यं हरेश्चरणचर्चितम्

अशी आज्ञा मिळाल्यावर, राजपुत्राने त्या ऋषीला प्रदक्षिणा घातली, नमस्कार केला आणि हरिच्या पायांनी पावन झालेल्या पवित्र मधुवनात गेला.

तपोवनं गते तस्मिन् प्रविष्टोऽन्तःपुरं मुनिः । अर्हितार्हणको राज्ञा सुखासीन उवाच तम्

तो तपोवनात गेल्यावर, ऋषी राजाच्या अंतःपुरात आला. राजाने त्याचे योग्य स्वागत केले, तो सुखाने बसला आणि मग राजाशी बोलू लागला.

नारद उवाच - राजन् किं ध्यायसे दीर्घं मुखेन परिशुष्यता । किं वा न रिष्यते कामो धर्मो वार्थेन संयुतः

नारद म्हणाले: राजन, तू इतका काळ विचारात का बसलास? तुझे तोंड का कोमेजले आहे? इच्छा किंवा धर्म, धनासह, पूर्ण होत नाही म्हणून का दुःखी आहेस?

राजोवाच - सुतो मे बालको ब्रह्मन् स्त्रैणेना-करुणात्मना । निर्वासितः पञ्चवर्षः सह मात्रा महान्कविः

राजा म्हणाला: ब्राह्मण, माझा मुलगा, पाच वर्षांचा लहान आहे, पण तो मोठा ऋषी आहे. एका निर्दयी स्त्रीने त्याला आणि त्याच्या आईला वनात हाकलून दिले.