श्रीमद्भागवतपुराणम्

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने । नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये

कमळनाभाला नमस्कार, कमळमाळ घालणाऱ्याला नमस्कार, कमळासारख्या डोळ्यांना नमस्कार, कमळासारख्या पायांना नमस्कार.

(वंशस्थ) यथा हृषीकेश खलेन देवकी कंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता । विमोचिताहं च सहात्मजा विभो त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्‍गणात्

जसा हृषीकेशाने दुष्ट कंसाकडून दीर्घकाळ दुःख भोगलेल्या देवकीला सोडवले, तसाच प्रभो, तू मला आणि माझ्या मुलांना वारंवार संकटांतून वाचवलेस.

विषान्महाग्नेः पुरुषाददर्शनाद् असत्सभाया वनवासकृच्छ्रतः । मृधे मृधेऽनेकमहारथास्त्रतो द्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरेऽभिरक्षिताः

विष, मोठी आग, नरभक्षकाचा सामना, दुष्टांची सभा, वनवासातील कष्ट, युद्धामध्ये अनेक बलाढ्य योद्ध्यांपासून, द्रोणपुत्राच्या अस्त्रापासून, हे हरी, तू आम्हा सर्वांना वाचवलेस.

(अनुष्टुप्) विपदः सन्तु ताः शश्वत् तत्र तत्र जगद्‍गुरो । भवतो दर्शनं यत्स्याद् अपुनर्भवदर्शनम्

जगाचे गुरु, आमच्यावर अशी संकटे नेहमी येवोत, कारण तुझ्या दर्शनामुळे आम्हाला पुन्हा जन्माचा अनुभव घ्यावा लागणार नाही.

जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिः एधमानमदः पुमान् । नैवार्हत्यभिधातुं वै त्वां अकिञ्चनगोचरम्

ज्याला जन्म, संपत्ती, विद्या आणि सौंदर्य यांचा गर्व आहे, तो तुला खरेपणाने ओळखू शकत नाही, कारण तू फक्त सर्वस्व गमावलेल्या लोकांना प्राप्त होतोस.

नमोऽकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये । आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नमः

ज्यांच्याकडे काहीच नाही त्यांचा तू खरा धन आहेस, गुणांच्या पलीकडे असलेला, आत्मानंदात रमणारा, शांत, आणि मोक्षाचा स्वामी, तुला नमस्कार.

मन्ये त्वां कालमीशानं अनादिनिधनं विभुम् । समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन्मिथः कलिः

माझ्या मते, तूच काळ आहेस, सर्वांचा अधिपती, आद्य आणि अनंत, सर्वत्र समानपणे वावरणारा, आणि सर्व प्राण्यांमध्ये निर्माण होणाऱ्या मतभेदांचा मूळ आहेस.

(वंशस्थ) न वेद कश्चिद् भगवंश्चिकीर्षितं तवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् । न यस्य कश्चिद् दयितोऽस्ति कर्हिचिद् द्वेष्यश्च यस्मिन्विषमा मतिर्नृणाम्

भगवान, तुझे मनातले हेतू कुणालाही कळत नाहीत, या जगातील तुझे कृत्ये माणसांची थट्टा करतात; तुला कुणावर प्रेम किंवा द्वेष नाही, तरी लोक मात्र तुला पक्षपाती मानतात.

(अनुष्टुप्) जन्म कर्म च विश्वात्मन् अजस्याकर्तुरात्मनः । तिर्यङ् नृषिषु यादःसु तद् अत्यन्तविडम्बनम्

विश्वाच्या आत्म्याचा, अजन्मा आणि अकर्मा असलेल्या तुझा जन्म आणि कृत्ये, पशू, मानव आणि जलचरांमध्ये होतात, हेच मोठे आश्चर्य आहे.

(वसंततिलका) गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम तावद् या ते दशाश्रुकलिल अञ्जन संभ्रमाक्षम् । वक्त्रं निनीय भयभावनया स्थितस्य सा मां विमोहयति भीरपि यद्‌बिभेति

गोपिकेने तुझ्या खोडकरपणासाठी दोरी आणली, तेव्हा तुझ्या डोळ्यांत भीतीने अश्रू आणि अंजन मिसळलेले होते, तू चेहरा खाली घातला होतास; हे पाहून मला आश्चर्य वाटते, कारण ज्याला सर्वजण घाबरतात, तो स्वतः घाबरतो.

(अनुष्टुप्) केचिद् आहुः अजं जातं पुण्यश्लोकस्य कीर्तये । यदोः प्रियस्य अन्ववाये मलयस्येव चन्दनम्

काही लोक म्हणतात, पुण्यश्लोक यदूच्या वंशात, त्याच्या कीर्तीकरता, अजन्मा जन्माला आला, जसा मलय पर्वतात चंदन वाढते.

अपरे वसुदेवस्य देवक्यां याचितोऽभ्यगात् । अजस्त्वमस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम्

काही लोक म्हणतात की वसुदेव आणि देवकी यांनी विनंती केल्यावर, तू अजन्मा असूनही, या जगाचं रक्षण करण्यासाठी आणि देवद्वेष्ट्यांचा नाश करण्यासाठी प्रकट झाला आहेस.

भारावतारणायान्ये भुवो नाव इवोदधौ । सीदन्त्या भूरिभारेण जातो ह्यात्मभुवार्थितः

इतर काहीजण म्हणतात की, पृथ्वीवर फार मोठं ओझं आल्यामुळे ती समुद्रात बुडणाऱ्या होडीसारखी थकून गेली होती, तेव्हा ब्रह्मदेवाच्या विनंतीवरून तू तिचं ओझं हलकं करण्यासाठी जन्म घेतलास.

भवेऽस्मिन् क्लिश्यमानानां अविद्याकामकर्मभिः । श्रवण स्मरणार्हाणि करिष्यम् इति केचन

काहीजण असंही म्हणतात की, या जन्ममरणाच्या जगात अज्ञान, इच्छा आणि कर्मामुळे त्रस्त झालेल्यांसाठी ऐकण्यास व स्मरण करण्यास योग्य अशी कृत्यं करण्यासाठी तू आला आहेस.

(वंशस्थ) श्रृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णशः स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः । त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम्

जे लोक तुझी कृत्यं सतत ऐकतात, गातात, गौरवतात, आठवतात आणि आनंद मानतात, ते लवकरच तुझ्या कमलासारख्या पायांना पाहतात, जे संसाराच्या प्रवाहाचा अंत करतात.

अप्यद्य नस्त्वं स्वकृतेहित प्रभो जिहाससि स्वित् सुहृदोऽनुजीविनः । येषां न चान्यत् भवतः पदाम्बुजात् परायणं राजसु योजितांहसाम्

हे प्रभो, आता तू आम्हा तुझ्या हितचिंतक आणि तुझ्यावर अवलंबून असलेल्या मित्रांना सोडून जाणार आहेस का? आम्हाला तुझ्या पायांशिवाय दुसरं कोणतंही आश्रय नाही, जरी आम्ही राज्याच्या पापांमध्ये गुंतलो असलो तरी.

(अनुष्टुप्) के वयं नामरूपाभ्यां यदुभिः सह पाण्डवाः । भवतोऽदर्शनं यर्हि हृषीकाणां इव ईशितुः

आम्ही पांडव आणि यदुवंशीय, हे फक्त नाव आणि रूपच आहोत; तू, इंद्रियांचा स्वामी, आमच्यासमोर नसला तर आम्ही काहीच नाही.

नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाधर । त्वत्पदैः अङ्‌किता भाति स्वलक्षणविलक्षितैः

हे गदाधर, तुझे पाय त्यांच्या खास चिन्हांनी या पृथ्वीवर उमटले आहेत म्हणून ती आज इतकी तेजस्वी दिसते; तुझे पाय नसतील तर तिला तशी शोभा राहणार नाही.

इमे जनपदाः स्वृद्धाः सुपक्वौषधिवीरुधः । वनाद्रि नदी उदन्वन्तो ह्येधन्ते तव वीक्षितैः

हे प्रदेश समृद्ध आहेत, औषधी आणि वनस्पती भरपूर फळलेल्या आहेत; जंगलं, डोंगर, नद्या आणि समुद्र तुझ्या दृष्टीमुळे भरभराटले आहेत.

अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे । स्नेहपाशं इमं छिन्धि दृढं पाण्डुषु वृष्णिषु

म्हणून, हे विश्वाचे स्वामी, विश्वात्मा, विश्वरूप, माझ्या मनात पांडव आणि वृष्णी यांच्यावरील हा घट्ट स्नेहाचा बंध तू तोड.

त्वयि मेऽनन्यविषया मतिर्मधुपतेऽसकृत् । रतिं उद्वहतात् अद्धा गङ्गेवौघं उदन्वति

हे मधुपती, माझं मन तुझ्याशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीकडे वळू नये आणि नेहमी तुझ्यावरच प्रेम करावं, जसं गंगा नदी अखंडपणे समुद्राकडे वाहते.

(वसंततिलका) श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्णि ऋषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहन अनपवर्ग वीर्य । गोविन्द गोद्विजसुरार्तिहरावतार योगेश्वराखिलगुरो भगवन् नमस्ते

हे श्रीकृष्ण, कृष्णाचे मित्र, वृष्णी कुलातील श्रेष्ठ, अधर्माचा नाश करणारा, राजवंशांसाठी अग्निसारखा, मुक्तिदायक शक्ती असलेला, गायी, ब्राह्मण आणि देव यांची पीडा दूर करणारा, योगेश्वर, सर्वांचा गुरु, भगवंत, तुला माझा नमस्कार.

सूत उवाच । (अनुष्टुप्) पृथयेत्थं कलपदैः परिणूताखिलोदयः । मन्दं जहास वैकुण्ठो मोहयन्निव मायया

सूती म्हणाले: पृथेला गोड शब्दांत स्तुती केल्यावर, सर्व मंगलदायक वैकुंठनाथ मंद हसला, जणू काही त्याने तिला आपल्या मायेत गुंतवलं.

तां बाढं इति उपामंत्र्य प्रविश्य गजसाह्वयम् । स्त्रियश्च स्वपुरं यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारितः

तिला प्रेमाने निरोप देऊन तो हस्तिनापूरात गेला; पण स्त्रियांसह आपल्या नगराकडे जाण्याचा विचार करत असताना, राजाने प्रेमापोटी त्याला थांबवलं.

व्यासाद्यैरीश्वरेहा ज्ञैः कृष्णेनाद्‍भुतकर्मणा । प्रबोधितोऽपि इतिहासैः नाबुध्यत शुचार्पितः

व्यास आणि इतर ऋषी, तसेच अद्भुत कृत्य करणाऱ्या कृष्णाने इतिहास सांगूनही, तो शोकाने भरून गेल्यामुळे काहीच समजू शकला नाही.

आह राजा धर्मसुतः चिन्तयन् सुहृदां वधम् । प्राकृतेनात्मना विप्राः स्नेहमोहवशं गतः

राजा, धर्मपुत्र, आपल्या मित्रांच्या वधाचा विचार करत, ब्राह्मणहो, स्नेह आणि मोहाच्या प्रभावाखाली, सामान्य मनाने बोलू लागला.

अहो मे पश्यताज्ञानं हृदि रूढं दुरात्मनः । पारक्यस्यैव देहस्य बह्व्यो मेऽक्षौहिणीर्हताः

अरे, माझ्या मनात खोलवर रुजलेलं हे अज्ञान बघा! दुसऱ्याच्या शरीरासाठी मी कित्येक सैन्यांचा नाश केला.

बालद्विजसुहृन् मित्र पितृभ्रातृगुरु द्रुहः । न मे स्यात् निरयात् मोक्षो ह्यपि वर्ष अयुत आयुतैः

लहान मुले, ब्राह्मण, मित्र, नातेवाईक, वडील, भाऊ, गुरु यांना मी इजा केली; त्यामुळे हजारो वर्षांनी जरी नरकातून मुक्ती मिळाली, तरीही या पापातून सुटका होणार नाही.

नैनो राज्ञः प्रजाभर्तुः धर्मयुद्धे वधो द्विषाम् । इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वचः

राजाने प्रजांचं रक्षण करताना धर्मयुद्धात शत्रूंचा वध केला तर तो पाप नाही; पण हे शासनाचं वचनही मला समजत नाही.