श्रीमद्भागवतपुराणम्

अत्रेमौ ग्राहकाभावात् न जरामपि मुञ्चतः । किञ्चित् आत्मसुखेनेह प्रसुप्तिः मन्यतेऽनयोः

इथे, स्वीकार करणारे कोणी नसल्यामुळे, या दोघांना वृद्धत्वही सोडून जात नाही. थोड्याशा आत्मसंतोषात ते स्वतःला निवांत समजतात.

भक्तिरुवाच - कथं परीक्षिता राज्ञा स्थापितो ह्यशुचिः कलिः । प्रवृत्ते तु कलौ सर्वसारः कुत्र गतो महान्

भक्ती म्हणाली — परीक्षित राजाने हा अशुद्ध कलियुग कसा स्थापन केला? कलियुग सुरू झाल्यावर सर्व सद्गुणांचा सार कुठे गेला?

करुणापरेण हरिणापि अधर्म कथमीक्ष्यते । इमं मे संशयं छिन्धि त्वद्वाचा सुखितास्म्यहम्

करुणेने परिपूर्ण असलेल्या हरिनेही अधर्म कसा पाहिला? माझा हा शंका तू आपल्या शब्दांनी दूर कर, म्हणजे मी सुखी होईन.

नारद उवाच - यदि पृष्टस्त्वया बाले प्रेमतः श्रवणं कुरु । सर्वं वक्ष्यामि ते भद्रे कश्मलं ते गमिष्यति

नारद म्हणाले — बाळे, तू विचारलेस म्हणून प्रेमाने ऐक. मी तुला सर्व काही सांगतो, हे भाग्यवती, आणि तुझा गोंधळ नाहीसा होईल.

यदा मुकुन्दो भगवान् क्ष्मां त्यक्त्वा स्वपदं गतः । तद्‌दिनात् कलिरायातः सर्वसाधनबाधकः

जेव्हा मुकुंद, भगवान, पृथ्वी सोडून आपल्या स्थानाला गेला, त्या दिवसापासून कलियुग आले आणि सर्व साधनांचा अडथळा झाला.

दृष्टो दिग्विजये राज्ञा दीनवत् शरणं गतः । न मया मारणीयोऽयं सारंग इव सरभुक्

राजाने दिग्विजय करताना कलियुगाला दु:खी अवस्थेत शरण आलेले पाहिले. मी त्याला मारले नाही, जसा मध गोळा करणारा मधमाशीला वाचवतो.

यत्फलं नास्ति तपसा न योगेन समाधिना । तत्फलं लभते सम्यक् कलौ केशवकीर्तनात्

तप किंवा योग, ध्यान याने जे फळ मिळत नाही, ते फळ कलियुगात केशवाच्या किर्तनाने पूर्णपणे मिळते.

एकाकारं कलिं दृष्ट्वा सारवत्सारनीरसम् । विष्णुरातः स्थापितवान् कलिजानां सुखाय च

कलियुग एकसारखे, सारहीन आणि रिकामे पाहून, विष्णुराताने तो कलियुगात जन्मलेल्या लोकांच्या सुखासाठी स्थापन केला.

कुकर्माचरनात्सारः सर्वतो निर्गतोऽधुना । पदार्थाः संस्थिता भूमौ बीजहीनास्तुषा यथा

वाईट कृत्यांमुळे आता सर्वत्र सार निघून गेले आहे. पृथ्वीवर वस्तू उरल्या आहेत, पण त्या जणू बी नसलेल्या टरफलांसारख्या आहेत.

विप्रैर्भागवती वार्ता गेहे गेहे जने जने । कारिता कणलोभेन कथासारस्ततो गतः

ब्राह्मणांनी भागवत कथा प्रत्येक घरात, प्रत्येक माणसापर्यंत पोहोचवली, पण दक्षिणेच्या लोभामुळे कथांचा सार निघून गेला.

अत्युग्रभूरिकर्माणो नास्तिका रौरवा जनाः । तेऽपि तिष्ठन्ति तीर्थेषु तीर्थसारस्ततो गतः

अत्यंत भयंकर आणि मोठ्या प्रमाणात पाप करणारे, नास्तिक, नरकासारखे लोकसुद्धा तीर्थक्षेत्री राहतात, पण तीर्थांचे सार मात्र निघून गेले आहे.

कामक्रोध महालोभ तृष्णाव्याकुलचेतसः । तेऽपि तिष्ठन्ति तपसि तपःसारस्ततो गतः

मोठ्या इच्छेने, रागाने, लोभाने आणि तृष्णेने मन अस्वस्थ असलेले लोकसुद्धा तप करत राहतात, पण असे असताना खरे तपाचे सार मात्र हरवते.

मनसश्चाजयात् लोभाद् दंभात् पाखण्डसंश्रयात् । शास्त्रान् अभ्यसनाच्चैव ध्यानयोगफलं गतम्

मनावर ताबा न राहिल्याने, लोभामुळे, दंभामुळे, चुकीच्या विचारांना आश्रय दिल्याने, आणि केवळ शास्त्रांचा अभ्यास केल्यानेसुद्धा ध्यानयोगाचे फळ मिळत नाही.

पण्डितास्तु कलत्रेण रमन्ते महिषा इव । पुत्रस्योत्पादने दक्षा अदक्षा मुक्तिसाधने

पंडित लोक आपल्या पत्नीबरोबर म्हशीसारखे रमतात, मुलं जन्माला घालण्यात तर ते कुशल असतात, पण मुक्ती मिळवण्यात मात्र ते अपयशी ठरतात.

न हि वैष्णवता कुत्र संप्रदायपुरःसरा । एवं प्रलयतां प्राप्तो वस्तुसारः स्थले स्थले

खरी वैष्णवता कुठेच उरलेली नाही, अगदी परंपरेचे पुढारी असलेल्या लोकांमध्येही नाही; म्हणूनच वस्तूंचे खरे सार सर्वत्र नष्ट झाले आहे.

अयं तु युगधर्मो हि वर्तते कस्य दूषणम् । अतस्तु पुण्डरीकाक्षः सहते निकटे स्थितः

हीच या युगाची चाल आहे; यात कुणाचा दोष द्यायचा? म्हणूनच कमळलोचन भगवान जवळ उभा राहून हे सर्व सहन करतो.

सूत उवाच - इति तद्वचनं श्रुत्वा विस्मयं परमं गता । भक्तिरूचे वचो भूयः श्रूयतां तच्च शौनक

सूतमुनी म्हणाले — ही वचने ऐकून सर्वांना मोठा आश्चर्य वाटला. भक्ती पुन्हा बोलली, 'हे शौनक, हेही ऐका.'

भक्तिरुवाच - सुरर्षे त्वं हि धन्योऽसि मद्‌भाग्येन समागतः । साधूनां दर्शनं लोके सर्वसिद्धिकरं परम्

भक्ती म्हणाली — हे देवर्षी, तू खरोखरच धन्य आहेस, कारण माझ्या भाग्याने तू इथे आला आहेस. या जगात साधूंचे दर्शन सर्व सिद्धी देणारे असते.

(मालिनी) जयति जयति मायां यस्य कायाधवस्ते वचनरचनमेकं केवलं चाकलय्य । ध्रुवपदमपि यातो यत्कृपातो ध्रुवोऽयं सकलकुशलपात्रं ब्रह्मपुत्रं नतास्मि

जयजयकार त्या परमात्म्याला, ज्याच्या देहातून माया निर्माण होते, ज्याच्या एका शब्दाने सर्व वाणी निर्माण होते! त्याच्या कृपेने ध्रुवाने शाश्वत स्थान मिळवले. मी त्या सर्व शुभतेच्या पात्र असलेल्या ब्रह्मपुत्राला वंदन करतो.

श्रीमद्‌भागवतमाहात्म्यम् - द्वितीयोऽध्यायः भक्तेः क्लेशनिवृत्तये नारदस्य उद्योगः नारद उवाच - (अनुष्टुप्) वृथा खेदयसे बाले अहो चिन्तातुरा कथम् । श्रीकृष्णचरणाम्भोजं स्मर दुःखं गमिष्यति

श्रीमद्भागवताचे माहात्म्य — दुसरे अध्याय. भक्तीच्या दुःख निवारणासाठी नारदाचा प्रयत्न. नारद म्हणाले — बाळ, तू व्यर्थ का दुःखी होत आहेस, एवढी चिंता का करतेस? श्रीकृष्णाच्या चरणकमळांचे स्मरण कर, तुझे दुःख नक्कीच जाईल.

द्रौपदी च परित्राता येन कौरवकश्मलात् । पालिता गोपसुन्दर्यः स कृष्णः क्वापि नो गतः

ज्याने द्रौपदीला कौरवांच्या संकटातून वाचवले आणि गवळणींचे रक्षण केले, तो कृष्ण आता कुठे गेला आहे?

त्वंतु भक्तिः प्रिया तस्य सततं प्राणतोऽधिका । त्वयाऽऽहूतस्तु भगवान् याति नीचगृहेष्वपि

पण भक्ती, तू त्याला नेहमीच प्राणाहून अधिक प्रिय आहेस. तू हाक दिलीस की भगवान अगदी नीचांच्या घरीसुद्धा येतो.

सत्यादित्रियुगे बोध वैराग्यौ मुक्तिसाधकौ । कलौ तु केवला भक्तिः ब्रह्मसायुज्यकारिणी

पहिल्या तीन युगांत सत्य, ज्ञान आणि वैराग्य यांच्या सहाय्याने मुक्ती मिळते; पण कलियुगात फक्त भक्तीच ब्रह्माशी एकरूप करते.

इति निश्चित्य चिद्‌रूपः सद्‌रूपां त्वां ससर्ज ह । परमानन्दचिन्मूर्ति सुंदरीं कृष्णवल्लभाम्

म्हणूनच, त्या चैतन्यस्वरूप परमात्म्याने तुझ्यासारखीच सुंदर, परमानंदमय, कृष्णाला प्रिय अशी मूर्ती निर्माण केली.

बद्ध्वांजलिं त्वया पृष्टं किं करोमीति चैकदा । त्वां तदाऽऽज्ञापयत् कृष्णो मद्‌भक्तान् पोषयेति च

एकदा तू हात जोडून विचारलेस, 'मी काय करू?' तेव्हा कृष्णाने तुला आज्ञा दिली — 'माझ्या भक्तांचे पालन कर.'

अंगीकृतं त्वया तद्वै प्रसन्नोऽभूत् हरिस्तदा । मुक्तिं दासीं ददौ तुभ्यं ज्ञानवैराग्यकौ इमौ

तू ती आज्ञा मान्य केलीस, त्यामुळे हरि प्रसन्न झाला. त्याने मुक्तीला तुझी दासी केले आणि ज्ञान, वैराग्य हे दोघेही तुला दिले.

पोषणं स्वेन रूपेण वैकुण्ठे त्वं करोषि च । भूमौ भक्तविपोषाय छायारूपं त्वया कृतम्

वैकुंठात तू स्वतःच्या रूपाने पालन करतेस; पण पृथ्वीवर भक्तांचे पालन करण्यासाठी तू छायारूप धारण करतेस.

मुक्तिं ज्ञानं विरक्तिं च सह कृत्वा गता भुवि । कृतादि द्वापरस्यान्तं महानन्देन संस्थिता

मुक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य यांना घेऊन तू पृथ्वीवर आलीस आणि कृतयुगापासून द्वापाराच्या शेवटपर्यंत मोठ्या आनंदात राहिलीस.

कलौ मुक्तिः क्षयं प्राप्ता पाखण्डामयपीडिता । त्वद् आज्ञया गता शीघ्रं वैकुण्ठं पुनरेव सा

कलियुगात मुक्ती नष्ट झाली, पाखंडामुळे ती त्रस्त झाली; तुझ्या आज्ञेने ती पुन्हा लवकरच वैकुंठात परत गेली.