श्रीमद्भागवतपुराणम्

तांस्तथैवावृतान् शिग्भिर्मृत्युग्रस्तान्विचेष्टतः। स्वयं च कृपणः शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत्

मरणाच्या भीतीने घेरलेले, स्वतःची पिल्लं वेढलेली आणि असहाय्यपणे तडफडणारा तो दयनीय पक्षी, बाण दिसत असूनही, अज्ञानामुळे खाली पडला.

तं लब्ध्वा लुब्धकः क्रूरः कपोतं गृहमेधिनम्। कपोतकान्कपोतीं च सिद्धार्थः प्रययौ गृहम्

मग त्या निर्दयी शिकाऱ्याने, आपला हेतू साध्य करून, तो कपोत, त्याची जोडीदार आणि पिल्लं — हे सर्व घरदार असलेले — पकडून आपल्या घरी नेले.

एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वारामः पतत्रिवत्। पुष्णन्कुटुम्बं कृपणः सानुबन्धोऽवसीदति

अशा प्रकारे, ज्याचे मन घराच्या मोहात शांत नाही, द्वैतात रमणारा आणि कुटुंबाच्या बंधनात अडकलेला गृहस्थ, पक्ष्यासारखा, आपल्या नात्यांमुळे खालीच जातो.

यः प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम्। गृहेषु खगवत्सक्तस्तमारूढच्युतं विदुः

जो माणसाचा जन्म घेऊन, मुक्तीचं दार उघडं असताना, घराच्या मोहात पक्ष्यासारखा अडकतो, त्याला लोक वर गेलेला पण पुन्हा खाली पडलेला समजतात.

सूत उवाच । (अनुष्टुप्) अथ ते सम्परेतानां स्वानामुदकमिच्छताम् । दातुं सकृष्णा गङ्गायां पुरस्कृत्य ययुः स्त्रियः

सूतमुनी म्हणाले: मग आपल्या मरण पावलेल्या नातेवाईकांसाठी पाणी द्यायचं म्हणून, कृष्णा पुढे राहून सर्व स्त्रिया गंगेकडे गेल्या.

ते निनीयोदकं सर्वे विलप्य च भृशं पुनः । आप्लुता हरिपादाब्जः अजःपूतसरिज्जले

सर्वांनी पाणी अर्पण केलं आणि पुन्हा पुन्हा फार रडल्या. मग त्या सर्वांनी हरीच्या पावन पायांनी आणि अजाच्या पवित्र जलाने शुद्ध झालेल्या नदीत स्नान केलं.

तत्रासीनं कुरुपतिं धृतराष्ट्रं सहानुजम् । गान्धारीं पुत्रशोकार्तां पृथां कृष्णां च माधवः

तेथे माधवाने कुरुराज धृतराष्ट्र, त्याचा भाऊ, पुत्रशोकाने व्याकुळ गंधारी, पृथाआणि कृष्णा यांना बसलेले पाहिले.

सांत्वयामास मुनिभिः हतबंधून् शुचार्पितान् । भूतेषु कालस्य गतिं दर्शयन् अप्रतिक्रियाम्

त्यांनी, ऋषींसह, आपले बांधव गमावून दुःखाने भरलेल्या सर्वांना समजावलं आणि सर्व जीवांमध्ये काळाची अपरिहार्य चाल दाखवली, जी कुणीही थांबवू शकत नाही.

साधयित्वाजातशत्रोः स्वं राज्यं कितवैर्हृतम् । घातयित्वासतो राज्ञः कचस्पर्शक्षतायुषः

अजातशत्रूचं जिंकलेलं राज्य पुन्हा मिळवून दिलं आणि काचाच्या स्पर्शाने आयुष्य कलुषित झालेल्या दुष्ट राजांना संपवून, त्याने आपलं कार्य पूर्ण केलं.

याजयित्वाश्वमेधैस्तं त्रिभिरुत्तमकल्पकैः । तद्यशः पावनं दिक्षु शतमन्योरिवातनोत्

त्याच्याकडून उत्तम प्रकारे तीन अश्वमेध यज्ञ करवून घेतले आणि त्याचं पावन यश सर्व दिशांना, इंद्रासारखं, पसरलं.

आमंत्र्य पाण्डुपुत्रांश्च शैनेयोद्धवसंयुतः । द्वैपायनादिभिर्विप्रैः पूजितैः प्रतिपूजितः

पांडुपुत्रांचा निरोप घेऊन, सात्यकी आणि उद्धवासह, व्यास व इतर ऋषींच्या सन्मानाने त्याने त्यांना देखील सन्मान दिला.

गन्तुं कृतमतिर्ब्रह्मन् द्वारकां रथमास्थितः । उपलेभेऽभिधावन्तीं उत्तरां भयविह्वलाम्

हे ब्राह्मण, द्वारकेला जाण्याचं ठरवून, तो रथावर बसला. तेव्हा भीतीने घाबरलेली उत्तर त्याच्याकडे धावत येताना त्याला दिसली.

उत्तरोवाच पाहि पाहि महायोगिन् देवदेव जगत्पते । नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्युः परस्परम्

उत्तर म्हणाली: रक्षण कर, रक्षण कर, हे महायोगी, देवांचा देव, जगाचा स्वामी! मृत्यू सर्वत्र घेरतोय, तुझ्याशिवाय मला दुसरा कुणीही आधार दिसत नाही.

अभिद्रवति मामीश शरस्तप्तायसो विभो । कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम्

हे प्रभो, एक तापलेला लोखंडाचा बाण माझ्याकडे येतोय! तो मला जळू दे, पण हे नाथा, माझ्या पोटातील बाळाचं काही वाईट होऊ देऊ नकोस.

सूत उवाच । उपधार्य वचस्तस्या भगवान् भक्तवत्सलः । अपाण्डवमिदं कर्तुं द्रौणेरस्त्रमबुध्यत

सूतमुनी म्हणाले: तिचं बोलणं ऐकून, भक्तांवर प्रेम करणाऱ्या भगवंताने समजलं की द्रोणपुत्राचं अस्त्र पांडव वंश नष्ट करायला आहे.

तर्ह्येवाथ मुनिश्रेष्ठ पाण्डवाः पञ्च सायकान् । आत्मनोऽभिमुखान् दीप्तान् आलक्ष्यास्त्राण्युपाददुः

त्या वेळी, हे श्रेष्ठ ऋषी, पाचही पांडवांनी आपल्यावर येणारे तेजस्वी बाण पाहून, आपापली अस्त्रं उचलली.

व्यसनं वीक्ष्य तत्तेषां अनन्यविषयात्मनाम् । सुदर्शनेन स्वास्त्रेण स्वानां रक्षां व्यधाद्विभुः

ज्यांचं मन फक्त त्याच्यात एकवटलं आहे, अशा आपल्या लोकांवर संकट आलं पाहून, प्रभूंनी आपल्या सुदर्शनचक्राने त्यांचं रक्षण केलं.

अन्तःस्थः सर्वभूतानां आत्मा योगेश्वरो हरिः । स्वमाययाऽऽवृणोद्‍गर्भं वैराट्याः कुरुतन्तवे

सर्व जीवांच्या अंतर्यामी असलेला, योगांचा स्वामी हरी, आपल्या मायेमुळे, कुरुवंशातील उत्तराच्या गर्भाचं रक्षण केलं.

यद्यप्यस्त्रं ब्रह्मशिरः त्वमोघं चाप्रतिक्रियम् । वैष्णवं तेज आसाद्य समशाम्यद् भृगूद्वह

जरी ब्रह्मशिरा हे अस्त्र अचूक आणि कोणत्याही उपायाने थांबवता येत नाही, तरी भृगूश्रेष्ठा, तुझ्या वैष्णव तेजासमोर ते शांत झाले.

मा मंस्था ह्येतदाश्चर्यं सर्वाश्चर्यमयेऽच्युते । य इदं मायया देव्या सृजत्यवति हन्त्यजः

हे आश्चर्य वाटू नकोस, कारण अच्युत सर्व आश्चर्यांनी भरलेला आहे. तो अजन्मा देव आपल्या मायेमुळे हे जग निर्माण करतो, पालन करतो आणि नाश करतो.

ब्रह्मतेजोविनिर्मुक्तैः आत्मजैः सह कृष्णया । प्रयाणाभिमुखं कृष्णं इदमाह पृथा सती

ब्रह्मतेजापासून मुक्त होऊन, आपल्या मुलांसह आणि कृष्णासोबत, पुण्यवती पृथाने, जाण्यास निघालेल्या कृष्णाला हे शब्द सांगितले.

कुन्त्युवाच । नमस्ये पुरुषं त्वाऽऽद्यं ईश्वरं प्रकृतेः परम् । अलक्ष्यं सर्वभूतानां अन्तर्बहिरवस्थितम्

कुंती म्हणाली: मी तुला वंदन करते, तू आद्य पुरुष आहेस, सर्वांचा ईश्वर आहेस, प्रकृतीपलीकडे आहेस, सर्व प्राण्यांना न दिसणारा, पण आत आणि बाहेर सर्वत्र असलेला आहेस.

मायाजवनिकाच्छन्नं अज्ञाधोक्षजमव्ययम् । न लक्ष्यसे मूढदृशा नटो नाट्यधरो यथा

मायेच्या पडद्यामागे लपलेला, अज्ञेय आणि अविनाशी, तू मूढ दृष्टी असलेल्या लोकांना दिसत नाहीस, जसा नट रंगमंचावर पोशाखात ओळखू येत नाही.

तथा परमहंसानां मुनीनां अमलात्मनाम् । भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रियः

परमहंस, शुद्ध अंत:करणाचे ऋषी, यांच्या भक्ती प्रस्थापनेसाठीच तू प्रकट होतोस, मग आम्ही स्त्रिया तुला कसे ओळखू शकू?

कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनंदनाय च । नंदगोपकुमाराय गोविंदाय नमो नमः

कृष्ण, वासुदेव, देवकीचा पुत्र, नंदगोपाचा मुलगा, गोविंदा, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने । नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये

कमळनाभाला नमस्कार, कमळमाळ घालणाऱ्याला नमस्कार, कमळासारख्या डोळ्यांना नमस्कार, कमळासारख्या पायांना नमस्कार.

(वंशस्थ) यथा हृषीकेश खलेन देवकी कंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता । विमोचिताहं च सहात्मजा विभो त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्‍गणात्

जसा हृषीकेशाने दुष्ट कंसाकडून दीर्घकाळ दुःख भोगलेल्या देवकीला सोडवले, तसाच प्रभो, तू मला आणि माझ्या मुलांना वारंवार संकटांतून वाचवलेस.

विषान्महाग्नेः पुरुषाददर्शनाद् असत्सभाया वनवासकृच्छ्रतः । मृधे मृधेऽनेकमहारथास्त्रतो द्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरेऽभिरक्षिताः

विष, मोठी आग, नरभक्षकाचा सामना, दुष्टांची सभा, वनवासातील कष्ट, युद्धामध्ये अनेक बलाढ्य योद्ध्यांपासून, द्रोणपुत्राच्या अस्त्रापासून, हे हरी, तू आम्हा सर्वांना वाचवलेस.

(अनुष्टुप्) विपदः सन्तु ताः शश्वत् तत्र तत्र जगद्‍गुरो । भवतो दर्शनं यत्स्याद् अपुनर्भवदर्शनम्

जगाचे गुरु, आमच्यावर अशी संकटे नेहमी येवोत, कारण तुझ्या दर्शनामुळे आम्हाला पुन्हा जन्माचा अनुभव घ्यावा लागणार नाही.