श्रीमद्भागवतपुराणम्

अर्जुन उवाच । कृष्ण कृष्ण महाबाहो भक्तानामभयङ्कर । त्वमेको दह्यमानानां अपवर्गोऽसि संसृतेः

अर्जुन म्हणाला: कृष्णा, कृष्णा, महाबाहू, भक्तांना भयमुक्त करणारा एकटाच तू आहेस; जन्ममरणाच्या या संसारात जळणाऱ्या दुःखातून मुक्त करणारा तूच आहेस.

त्वमाद्यः पुरुषः साक्षाद् ईश्वरः प्रकृतेः परः । मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या कैवल्ये स्थित आत्मनि

तूच आदिपुरुष, प्रत्यक्ष परमेश्वर, प्रकृतीच्या पलीकडचा आहेस; तू आपल्या चैतन्यशक्तीने माया दूर करून आत्म्यात एकरूप राहतोस.

स एव जीवलोकस्य मायामोहितचेतसः । विधत्से स्वेन वीर्येण श्रेयो धर्मादिलक्षणम्

मायेमुळे भ्रमित झालेल्या जीवांच्या कल्याणासाठी, धर्मादी गुणांनी युक्त असे श्रेष्ठपण, तूच आपल्या सामर्थ्याने देतोस.

तथायं चावतारस्ते भुवो भारजिहीर्षया । स्वानां चानन्यभावानां अनुध्यानाय चासकृत्

म्हणूनच पृथ्वीवरील भार हलका करण्यासाठी आणि आपल्या अनन्य भक्तांच्या सातत्याने ध्यानासाठी, तुझा हा अवतार वारंवार प्रकट झाला आहे.

किमिदं स्वित्कुतो वेति देवदेव न वेद्‌म्यहम् । सर्वतो मुखमायाति तेजः परमदारुणम्

हे देवाधिदेव, हे काय आहे आणि कुठून आले आहे, मला काहीच कळत नाही; सर्व बाजूंनी अत्यंत भयंकर आणि प्रखर तेज येत आहे.

श्रीभगवानुवाच । वेत्थेदं द्रोणपुत्रस्य ब्राह्ममस्त्रं प्रदर्शितम् । नैवासौ वेद संहारं प्राणबाध उपस्थिते

श्रीभगवान म्हणाले: हे द्रोणपुत्राने सोडलेले ब्रह्मास्त्र आहे, असे जाण; त्याला ते मागे घेता येत नाही, कारण मृत्यू जवळ आला आहे.

न ह्यस्यान्यतमं किञ्चिद् अस्त्रं प्रत्यवकर्शनम् । जह्यस्त्रतेज उन्नद्धं अस्त्रज्ञो ह्यस्त्रतेजसा

या अस्त्राला दुसऱ्या कोणत्याही अस्त्राने थांबवता येत नाही; केवळ दुसरे तसलेच अस्त्र त्याचे तेज शांत करू शकते, कारण अस्त्रविद्येत निपुण असलेलाच अस्त्राच्या तेजाला दुसऱ्या अस्त्राने आवरू शकतो.

सूत उवाच । श्रुत्वा भगवता प्रोक्तं फाल्गुनः परवीरहा । स्पृष्ट्वापस्तं परिक्रम्य ब्राह्मं ब्राह्माय संदधे

सूतमुनी म्हणाले: भगवंताने सांगितलेले ऐकून, शत्रूंचा संहार करणारा अर्जुन, पाणी स्पर्श करून प्रदक्षिणा घालून, ब्रह्मास्त्राला ब्रह्मास्त्रानेच प्रत्युत्तर दिले.

संहत्य अन्योन्यं उभयोः तेजसी शरसंवृते । आवृत्य रोदसी खं च ववृधातेऽर्कवह्निवत्

दोन्ही अस्त्रांचे तेज एकत्र आले आणि बाणांनी वेढले गेले; त्यांनी पृथ्वी, आकाश झाकून टाकले आणि सूर्याच्या ज्वाळेसारखे वाढू लागले.

दृष्ट्वास्त्रतेजस्तु तयोः त्रिँल्लोकान् प्रदहन्महत् । दह्यमानाः प्रजाः सर्वाः सांवर्तकममंसत

त्या दोन्ही अस्त्रांच्या प्रखर तेजाने त्रिलोक जळताना पाहून, सर्व प्राणी जळू लागले आणि हे संहारक अग्नि आहे असे समजू लागले.

प्रजोपप्लवमालक्ष्य लोकव्यतिकरं च तम् । मतं च वासुदेवस्य संजहारार्जुनो द्वयम्

लोकांमध्ये निर्माण झालेली घबराट आणि जगातला गोंधळ पाहून, वासुदेवाच्या आज्ञेचे स्मरण करून अर्जुनाने दोन्ही अस्त्रे मागे घेतली.

तत आसाद्य तरसा दारुणं गौतमीसुतम् । बबंधामर्षताम्राक्षः पशुं रशनया यथा

मग अर्जुनाने वेगाने जाऊन, रागाने डोळे लाल झालेले, त्या गौतमीपुत्राला जसे जनावराला दोरीने बांधतात तसे घट्ट बांधले.

शिबिराय निनीषन्तं रज्ज्वा बद्ध्वा रिपुं बलात् । प्राहार्जुनं प्रकुपितो भगवान् अंबुजेक्षणः

शत्रूला दोरीने बांधून छावणीत नेत असताना, कमळासारख्या डोळ्यांचा भगवंत रागाने अर्जुनाला म्हणाला.

मैनं पार्थार्हसि त्रातुं ब्रह्मबंधुमिमं जहि । यो असौ अनागसः सुप्तान् अवधीन्निशि बालकान्

पार्था, या ब्राह्मणबांधवाला वाचवू नकोस, त्याचा वध कर; कारण याने निष्पाप, झोपलेल्या मुलांना रात्री मारले आहे.

मत्तं प्रमत्तमुन्मत्तं सुप्तं बालं स्त्रियं जडम् । प्रपन्नं विरथं भीतं न रिपुं हन्ति धर्मवित्

जो धर्म जाणतो तो मद्यपी, वेडा, झोपलेला, लहान मूल, स्त्री, मंद, शरण आलेला, शस्त्र नसलेला किंवा घाबरलेला शत्रू यांना कधीच मारत नाही.

स्वप्राणान्यः परप्राणैः प्रपुष्णात्यघृणः खलः । तद् वधस्तस्य हि श्रेयो यद् दोषाद्यात्यधः पुमान्

जो दुष्ट माणूस दुसऱ्यांचे प्राण घेऊन स्वतःचे जीवन जगतो, त्याच्यात दया नसते. अशा पापी माणसाचा मृत्यूच त्याला अधिक चांगला, कारण अशा पापामुळे तो अधःपाताला जातो.

प्रतिश्रुतं च भवता पाञ्चाल्यै श्रृण्वतो मम । आहरिष्ये शिरस्तस्य यस्ते मानिनि पुत्रहा

तू द्रौपदीला, माझ्या ऐकण्यात, असे वचन दिले होते की, 'तुझ्या मुलांना मारणाऱ्याचे डोके मी आणीन.'

तदसौ वध्यतां पाप आतताय्यात्मबंधुहा । भर्तुश्च विप्रियं वीर कृतवान् कुलपांसनः

म्हणून हा पापी, जो आपला शत्रू आहे, आप्तांचा हत्यारा आहे आणि ज्याने आपल्या स्वामीला अप्रिय असे कृत्य केले, त्याचा वध करावा.

सूत उवाच । एवं परीक्षता धर्मं पार्थः कृष्णेन चोदितः । नैच्छद् हन्तुं गुरुसुतं यद्यप्यात्महनं महान्

सूतमुनी म्हणाले: धर्माचा विचार करत असताना आणि कृष्णाने आग्रह केला तरी, अर्जुनाने गुरूंच्या पुत्राचा वध करायचा नाकारला, जरी तो मोठा अपराधी होता.

अथोपेत्य स्वशिबिरं गोविंदप्रियसारथिः । न्यवेदयत् तं प्रियायै शोचन्त्या आत्मजान् हतान्

नंतर, गोविंदाचा प्रिय सारथी आपल्या छावणीत परतला आणि आपल्या पत्नीला, जी आपल्या मुलांच्या मृत्यूमुळे दुःखी होती, सर्व सांगितले.

(वंशस्थ) तथाहृतं पशुवत्पाशबद्धं अवाङ्मुखं कर्मजुगुप्सितेन । निरीक्ष्य कृष्णापकृतं गुरोः सुतं वामस्वभावा कृपया ननाम च

गुरूंचा मुलगा दोरीने बांधलेला, अपराधामुळे मान खाली घालून, पशूसारखा आणलेला आणि कृष्णाने त्याचा तेज हिरावून घेतलेला पाहून, कोमल स्वभावाची कृपी दयाळूपणाने वाकली.

(अनुष्टुप्) उवाच चासहन्त्यस्य बंधनानयनं सती । मुच्यतां मुच्यतां एष ब्राह्मणो नितरां गुरुः

ती सती त्याला बांधलेले आणि नेलेले पाहू शकली नाही. तिने म्हटले, 'सोडा, सोडा! हा ब्राह्मण आहे, खरा गुरू आहे.'

सरहस्यो धनुर्वेदः सविसर्गोपसंयमः । अस्त्रग्रामश्च भवता शिक्षितो यदनुग्रहात्

तू धनुर्विद्येचे सर्व गुपित, अस्त्रांचा उपयोग आणि परत घेणे, तसेच अस्त्रांचा समूह, हे सर्व त्याच्या कृपेने शिकला आहेस.

स एष भगवान् द्रोणः प्रजारूपेण वर्तते । तस्यात्मनोऽर्धं पत्‍न्याः ते नान्वगाद् वीरसूः कृपी

तोच भगवंत द्रोण आता आपल्या पुत्राच्या रूपात आहे; त्याच्या अर्ध्या अस्तित्वाचा अंश या वीर पुत्राला जन्म देणाऱ्या कृपीमध्ये आहे.

तद् धर्मज्ञ महाभाग भवद्‌भिः र्गौरवं कुलम् । वृजिनं नार्हति प्राप्तुं पूज्यं वन्द्यमभीक्ष्णशः

म्हणून, धर्म जाणणाऱ्या महाभागा, तुमच्या पूज्य आणि वंदनीय कुलावर असे कलंक येऊ नये.

मा रोदीदस्य जननी गौतमी पतिदेवता । यथाहं मृतवत्साऽर्ता रोदिम्यश्रुमुखी मुहुः

त्याची आई गौतमी, जी पतीला देव मानते, तिने माझ्यासारखी, अश्रूंनी ओलेलेले तोंड घेऊन, वारंवार रडू नये.

यैः कोपितं ब्रह्मकुलं राजन्यैरजितात्मभिः । तत् कुलं प्रदहत्याशु सानुबंधं शुचार्पितम्

राजे जर ब्राह्मणांना रागवतात, तर ते ब्राह्मण कुल शुद्ध असले तरी त्यांना आणि त्यांच्या नातेवाईकांना लवकरच नष्ट करते.

सूत उवाच । धर्म्यं न्याय्यं सकरुणं निर्व्यलीकं समं महत् । राजा धर्मसुतो राज्ञ्याः प्रत्यनंदद् वचो द्विजाः

सूतमुनी म्हणाले: धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिराने राणीचे योग्य, न्याय्य, दयाळू, खरी आणि समतेची वाणी मान्य केली, हे ब्राह्मणहो.

नकुलः सहदेवश्च युयुधानो धनंजयः । भगवान् देवकीपुत्रो ये चान्ये याश्च योषितः

नकुल, सहदेव, युयुधान, धनंजय, देवकीचा पुत्र आणि इतर पुरुष व स्त्रिया तिथे उपस्थित होते.