श्रीमद्भागवतपुराणम्

परीक्षितोऽथ राजर्षेः जन्मकर्मविलापनम् । संस्थां च पाण्डुपुत्राणां वक्ष्ये कृष्णकथोदयम्

आता मी परीक्षित या राजर्षीचा जन्म, त्याची कृत्यं, त्याचा मृत्यू, पांडुपुत्रांची संहार आणि कृष्णकथांचा उदय सांगणार आहे.

(इंद्रवज्रा) यदा मृधे कौरवसृञ्जयानां वीरेष्वथो वीरगतिं गतेषु । वृकोदराविद्धगदाभिमर्श भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्रपुत्रे

जेव्हा कौरव आणि सृंजय यांच्यातील युद्धात सर्व वीर आपापली वीरमरणाची प्राप्ती करून पडले, आणि भीमाच्या गदेमुळे धृतराष्ट्रपुत्राचे मांडके मोडले गेले—

भर्तुः प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन् कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि । उपाहरद् विप्रियमेव तस्य जुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ति

हे पाहून, आपल्या गुरूला प्रिय वाटावं म्हणून अश्वत्थामा झोपलेल्या कृष्णाच्या मुलांची डोकी कापून आणली, आणि सर्वांनी निंदलेलं हे घृणास्पद कृत्य केलं.

माता शिशूनां निधनं सुतानां निशम्य घोरं परितप्यमाना । तदारुदद् बाष्पकलाकुलाक्षी तां सांत्वयन्नाह किरीटमाली

आपल्या मुलांचा भयंकर मृत्यू ऐकून, आई दुःखाने व्याकुळ झाली, तिच्या डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले; तेव्हा मुकुटधारी अर्जुन तिला धीर देण्यासाठी बोलला.

तदा शुचस्ते प्रमृजामि भद्रे यद्‍ब्रह्मबंधोः शिर आततायिनः । गाण्डीवमुक्तैः विशिखैरुपाहरे त्वाक्रम्य यत्स्नास्यसि दग्धपुत्रा

त्याने म्हटलं: सुभगे, मी तुझं दुःख दूर करतो—गांडीवातून सुटलेल्या बाणांनी त्या ब्राह्मणबंधू, दुष्टाचा शिर कापून आणीन, जेणेकरून तू आपल्या जळलेल्या मुलांना स्नान घालू शकशील.

(उपेंद्रवज्रा) इति प्रियां वल्गुविचित्रजल्पैः स सान्त्वयित्वाच्युतमित्रसूतः । अन्वाद्रवद् दंशित उग्रधन्वा कपिध्वजो गुरुपुत्रं रथेन

अशा मधुर आणि विविध शब्दांनी प्रियेला धीर देऊन, अच्युतमित्राचा पुत्र अर्जुन, मनात संताप घेऊन, कपिध्वज असलेल्या रथावरून, आपल्या गुरूच्या पुत्राचा पाठलाग करू लागला.

तमापतन्तं स विलक्ष्य दूरात् कुमारहोद्विग्नमना रथेन । पराद्रवत् प्राणपरीप्सुरुर्व्यां यावद्‍गमं रुद्रभयाद् यथार्कः

तो दूरवरून येताना पाहून, राजकुमार घाबरलेल्या मनाने, रथावर बसून आपला जीव वाचवण्यासाठी जमिनीवरून पळू लागला, जसा कोणी रुद्राच्या भीतीने सूर्यापासून दूर पळतो.

(अनुष्टुप्) यदाशरणमात्मानं ऐक्षत श्रान्तवाजिनम् । अस्त्रं ब्रह्मशिरो मेने आत्मत्राणं द्विजात्मजः

जेव्हा द्विजपुत्राने पाहिले की आपल्याजवळ कुठेही आश्रय नाही, घोडे थकले आहेत, तेव्हा त्याने स्वतःच्या रक्षणासाठी ब्रह्मास्त्रच एकमेव उपाय आहे असे मानले.

अथोपस्पृश्य सलिलं सन्दधे तत्समाहितः । अजानन् उपसंहारं प्राणकृच्छ्र उपस्थिते

मग त्याने पाणी स्पर्श करून स्वतःला शुद्ध केले आणि एकाग्र मनाने ते अस्त्र सोडले, पण ते मागे घेण्याची पद्धत त्याला ठाऊक नव्हती, आणि मृत्यू जवळ आला होता.

ततः प्रादुष्कृतं तेजः प्रचण्डं सर्वतो दिशम् । प्राणापदमभिप्रेक्ष्य विष्णुं जिष्णुरुवाच ह

तेव्हा सर्व दिशांना प्रचंड तेज प्रकट झाले; जीवाला संकट ओळखून अर्जुनाने विष्णूला सांगितले.

अर्जुन उवाच । कृष्ण कृष्ण महाबाहो भक्तानामभयङ्कर । त्वमेको दह्यमानानां अपवर्गोऽसि संसृतेः

अर्जुन म्हणाला: कृष्णा, कृष्णा, महाबाहू, भक्तांना भयमुक्त करणारा एकटाच तू आहेस; जन्ममरणाच्या या संसारात जळणाऱ्या दुःखातून मुक्त करणारा तूच आहेस.

त्वमाद्यः पुरुषः साक्षाद् ईश्वरः प्रकृतेः परः । मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या कैवल्ये स्थित आत्मनि

तूच आदिपुरुष, प्रत्यक्ष परमेश्वर, प्रकृतीच्या पलीकडचा आहेस; तू आपल्या चैतन्यशक्तीने माया दूर करून आत्म्यात एकरूप राहतोस.

स एव जीवलोकस्य मायामोहितचेतसः । विधत्से स्वेन वीर्येण श्रेयो धर्मादिलक्षणम्

मायेमुळे भ्रमित झालेल्या जीवांच्या कल्याणासाठी, धर्मादी गुणांनी युक्त असे श्रेष्ठपण, तूच आपल्या सामर्थ्याने देतोस.

तथायं चावतारस्ते भुवो भारजिहीर्षया । स्वानां चानन्यभावानां अनुध्यानाय चासकृत्

म्हणूनच पृथ्वीवरील भार हलका करण्यासाठी आणि आपल्या अनन्य भक्तांच्या सातत्याने ध्यानासाठी, तुझा हा अवतार वारंवार प्रकट झाला आहे.

किमिदं स्वित्कुतो वेति देवदेव न वेद्‌म्यहम् । सर्वतो मुखमायाति तेजः परमदारुणम्

हे देवाधिदेव, हे काय आहे आणि कुठून आले आहे, मला काहीच कळत नाही; सर्व बाजूंनी अत्यंत भयंकर आणि प्रखर तेज येत आहे.

श्रीभगवानुवाच । वेत्थेदं द्रोणपुत्रस्य ब्राह्ममस्त्रं प्रदर्शितम् । नैवासौ वेद संहारं प्राणबाध उपस्थिते

श्रीभगवान म्हणाले: हे द्रोणपुत्राने सोडलेले ब्रह्मास्त्र आहे, असे जाण; त्याला ते मागे घेता येत नाही, कारण मृत्यू जवळ आला आहे.

न ह्यस्यान्यतमं किञ्चिद् अस्त्रं प्रत्यवकर्शनम् । जह्यस्त्रतेज उन्नद्धं अस्त्रज्ञो ह्यस्त्रतेजसा

या अस्त्राला दुसऱ्या कोणत्याही अस्त्राने थांबवता येत नाही; केवळ दुसरे तसलेच अस्त्र त्याचे तेज शांत करू शकते, कारण अस्त्रविद्येत निपुण असलेलाच अस्त्राच्या तेजाला दुसऱ्या अस्त्राने आवरू शकतो.

सूत उवाच । श्रुत्वा भगवता प्रोक्तं फाल्गुनः परवीरहा । स्पृष्ट्वापस्तं परिक्रम्य ब्राह्मं ब्राह्माय संदधे

सूतमुनी म्हणाले: भगवंताने सांगितलेले ऐकून, शत्रूंचा संहार करणारा अर्जुन, पाणी स्पर्श करून प्रदक्षिणा घालून, ब्रह्मास्त्राला ब्रह्मास्त्रानेच प्रत्युत्तर दिले.

संहत्य अन्योन्यं उभयोः तेजसी शरसंवृते । आवृत्य रोदसी खं च ववृधातेऽर्कवह्निवत्

दोन्ही अस्त्रांचे तेज एकत्र आले आणि बाणांनी वेढले गेले; त्यांनी पृथ्वी, आकाश झाकून टाकले आणि सूर्याच्या ज्वाळेसारखे वाढू लागले.

दृष्ट्वास्त्रतेजस्तु तयोः त्रिँल्लोकान् प्रदहन्महत् । दह्यमानाः प्रजाः सर्वाः सांवर्तकममंसत

त्या दोन्ही अस्त्रांच्या प्रखर तेजाने त्रिलोक जळताना पाहून, सर्व प्राणी जळू लागले आणि हे संहारक अग्नि आहे असे समजू लागले.

प्रजोपप्लवमालक्ष्य लोकव्यतिकरं च तम् । मतं च वासुदेवस्य संजहारार्जुनो द्वयम्

लोकांमध्ये निर्माण झालेली घबराट आणि जगातला गोंधळ पाहून, वासुदेवाच्या आज्ञेचे स्मरण करून अर्जुनाने दोन्ही अस्त्रे मागे घेतली.

तत आसाद्य तरसा दारुणं गौतमीसुतम् । बबंधामर्षताम्राक्षः पशुं रशनया यथा

मग अर्जुनाने वेगाने जाऊन, रागाने डोळे लाल झालेले, त्या गौतमीपुत्राला जसे जनावराला दोरीने बांधतात तसे घट्ट बांधले.

शिबिराय निनीषन्तं रज्ज्वा बद्ध्वा रिपुं बलात् । प्राहार्जुनं प्रकुपितो भगवान् अंबुजेक्षणः

शत्रूला दोरीने बांधून छावणीत नेत असताना, कमळासारख्या डोळ्यांचा भगवंत रागाने अर्जुनाला म्हणाला.

मैनं पार्थार्हसि त्रातुं ब्रह्मबंधुमिमं जहि । यो असौ अनागसः सुप्तान् अवधीन्निशि बालकान्

पार्था, या ब्राह्मणबांधवाला वाचवू नकोस, त्याचा वध कर; कारण याने निष्पाप, झोपलेल्या मुलांना रात्री मारले आहे.

मत्तं प्रमत्तमुन्मत्तं सुप्तं बालं स्त्रियं जडम् । प्रपन्नं विरथं भीतं न रिपुं हन्ति धर्मवित्

जो धर्म जाणतो तो मद्यपी, वेडा, झोपलेला, लहान मूल, स्त्री, मंद, शरण आलेला, शस्त्र नसलेला किंवा घाबरलेला शत्रू यांना कधीच मारत नाही.

स्वप्राणान्यः परप्राणैः प्रपुष्णात्यघृणः खलः । तद् वधस्तस्य हि श्रेयो यद् दोषाद्यात्यधः पुमान्

जो दुष्ट माणूस दुसऱ्यांचे प्राण घेऊन स्वतःचे जीवन जगतो, त्याच्यात दया नसते. अशा पापी माणसाचा मृत्यूच त्याला अधिक चांगला, कारण अशा पापामुळे तो अधःपाताला जातो.

प्रतिश्रुतं च भवता पाञ्चाल्यै श्रृण्वतो मम । आहरिष्ये शिरस्तस्य यस्ते मानिनि पुत्रहा

तू द्रौपदीला, माझ्या ऐकण्यात, असे वचन दिले होते की, 'तुझ्या मुलांना मारणाऱ्याचे डोके मी आणीन.'

तदसौ वध्यतां पाप आतताय्यात्मबंधुहा । भर्तुश्च विप्रियं वीर कृतवान् कुलपांसनः

म्हणून हा पापी, जो आपला शत्रू आहे, आप्तांचा हत्यारा आहे आणि ज्याने आपल्या स्वामीला अप्रिय असे कृत्य केले, त्याचा वध करावा.

सूत उवाच । एवं परीक्षता धर्मं पार्थः कृष्णेन चोदितः । नैच्छद् हन्तुं गुरुसुतं यद्यप्यात्महनं महान्

सूतमुनी म्हणाले: धर्माचा विचार करत असताना आणि कृष्णाने आग्रह केला तरी, अर्जुनाने गुरूंच्या पुत्राचा वध करायचा नाकारला, जरी तो मोठा अपराधी होता.