श्रीमद्भागवतपुराणम्

शौनक उवाच । (अनुष्टुप्) निर्गते नारदे सूत भगवान् बादरायणः । श्रुतवांस्तदभिप्रेतं ततः किमकरोद् विभुः । सूत उवाच । ब्रह्मनद्यां सरस्वत्यां आश्रमः पश्चिमे तटे । शम्याप्रास इति प्रोक्त ऋषीणां सत्रवर्धनः

शौनक म्हणाले: नारद गेल्यावर, सूताजी, भगवंत बादरायण यांनी त्यांचा हेतू समजून पुढे काय केलं? सूत म्हणाले: सरस्वती या पवित्र नदीच्या पश्चिम काठावर ऋषींच्या संमेलनासाठी प्रसिद्ध असं शम्याप्रास नावाचं आश्रम आहे.

तस्मिन् स्व आश्रमे व्यासो बदरीषण्डमण्डिते । आसीनोऽप उपस्पृश्य प्रणिदध्यौ मनः स्वयम्

त्या आश्रमात, बदरीच्या झाडांनी वेढलेल्या जागी, व्यासदेव पाण्याने शुद्ध होऊन बसले आणि स्वतःच्या इच्छेने मन एकाग्र केलं.

भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमले । अपश्यत् पुरुषं पूर्णं मायां च तदपाश्रयम्

भक्तियोगाने मन पूर्णपणे शुद्ध आणि स्थिर केल्यावर, त्यांनी पूर्ण पुरुष आणि त्याच्यावर अवलंबून असलेली माया पाहिली.

यया संमोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् । परोऽपि मनुतेऽनर्थं तत्कृतं चाभिपद्यते

मायेच्या प्रभावामुळे जीव, जरी स्वतः परमार्थ स्वरूपाचा असला तरी, स्वतःला त्रिगुणांनी बनलेला समजतो, दुःख समजतो आणि मायेने निर्माण केलेल्या गोष्टी स्वीकारतो.

अनर्थोपशमं साक्षाद् भक्तियोगमधोक्षजे । लोकस्याजानतो विद्वांन् चक्रे सात्वतसंहिताम्

ही अनर्थे दूर करण्यासाठी, लोकांना जे माहीत नाही त्यांच्यासाठी, विद्वान व्यासांनी प्रत्यक्ष भक्ती शिकवणारी सात्वत संहिता रचली.

यस्यां वै श्रूयमाणायां कृष्णे परमपूरुषे । भक्तिरुत्पद्यते पुंसः शोकमोहभयापहा

या ग्रंथात, जेव्हा कृष्ण या परम पुरुषाची कथा ऐकली जाते, तेव्हा माणसाच्या मनात भक्ती उत्पन्न होते आणि शोक, मोह, भीती दूर होते.

स संहितां भागवतीं कृत्वानुक्रम्य चात्मजम् । शुकं अध्यापयामास निवृत्तिनिरतं मुनिः

व्यासांनी ही भागवत संहिता योग्य क्रमाने तयार केली आणि त्यांचे पुत्र शुकदेव, जे संन्यासात रमले होते, त्यांना शिकवली.

शौनक उवाच । स वै निवृत्तिनिरतः सर्वत्रोपेक्षको मुनिः । कस्य वा बृहतीं एतां आत्मारामः समभ्यसत्

शौनक म्हणाले: जो संन्यासात रमलेला, सर्वत्र तटस्थ आणि स्वतःमध्ये समाधान मानणारा आहे, अशा त्या शुकदेवांनी ही महान कथा का शिकली?

सूत उवाच । आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे । कुर्वन्ति अहैतुकीं भक्तिं इत्थंभूतगुणो हरिः

सूत म्हणाले: जे ऋषी स्वतःमध्ये रमलेले आहेत, सर्व बंधनांपासून मुक्त आहेत, तेही हरिच्या गुणांमुळे कारण नसताना भक्ती करतात.

हरेर्गुणाक्षिप्तमतिः भगवान् बादरायणिः । अध्यगान् महदाख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रियः

बादरायणांचे पुत्र, ज्यांचे मन हरिच्या गुणांनी वेधले गेले होते, ते नेहमी विष्णुभक्तांना प्रिय असलेली ही महान कथा सतत अभ्यासत.

परीक्षितोऽथ राजर्षेः जन्मकर्मविलापनम् । संस्थां च पाण्डुपुत्राणां वक्ष्ये कृष्णकथोदयम्

आता मी परीक्षित या राजर्षीचा जन्म, त्याची कृत्यं, त्याचा मृत्यू, पांडुपुत्रांची संहार आणि कृष्णकथांचा उदय सांगणार आहे.

(इंद्रवज्रा) यदा मृधे कौरवसृञ्जयानां वीरेष्वथो वीरगतिं गतेषु । वृकोदराविद्धगदाभिमर्श भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्रपुत्रे

जेव्हा कौरव आणि सृंजय यांच्यातील युद्धात सर्व वीर आपापली वीरमरणाची प्राप्ती करून पडले, आणि भीमाच्या गदेमुळे धृतराष्ट्रपुत्राचे मांडके मोडले गेले—

भर्तुः प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन् कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि । उपाहरद् विप्रियमेव तस्य जुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ति

हे पाहून, आपल्या गुरूला प्रिय वाटावं म्हणून अश्वत्थामा झोपलेल्या कृष्णाच्या मुलांची डोकी कापून आणली, आणि सर्वांनी निंदलेलं हे घृणास्पद कृत्य केलं.

माता शिशूनां निधनं सुतानां निशम्य घोरं परितप्यमाना । तदारुदद् बाष्पकलाकुलाक्षी तां सांत्वयन्नाह किरीटमाली

आपल्या मुलांचा भयंकर मृत्यू ऐकून, आई दुःखाने व्याकुळ झाली, तिच्या डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले; तेव्हा मुकुटधारी अर्जुन तिला धीर देण्यासाठी बोलला.

तदा शुचस्ते प्रमृजामि भद्रे यद्‍ब्रह्मबंधोः शिर आततायिनः । गाण्डीवमुक्तैः विशिखैरुपाहरे त्वाक्रम्य यत्स्नास्यसि दग्धपुत्रा

त्याने म्हटलं: सुभगे, मी तुझं दुःख दूर करतो—गांडीवातून सुटलेल्या बाणांनी त्या ब्राह्मणबंधू, दुष्टाचा शिर कापून आणीन, जेणेकरून तू आपल्या जळलेल्या मुलांना स्नान घालू शकशील.

(उपेंद्रवज्रा) इति प्रियां वल्गुविचित्रजल्पैः स सान्त्वयित्वाच्युतमित्रसूतः । अन्वाद्रवद् दंशित उग्रधन्वा कपिध्वजो गुरुपुत्रं रथेन

अशा मधुर आणि विविध शब्दांनी प्रियेला धीर देऊन, अच्युतमित्राचा पुत्र अर्जुन, मनात संताप घेऊन, कपिध्वज असलेल्या रथावरून, आपल्या गुरूच्या पुत्राचा पाठलाग करू लागला.

तमापतन्तं स विलक्ष्य दूरात् कुमारहोद्विग्नमना रथेन । पराद्रवत् प्राणपरीप्सुरुर्व्यां यावद्‍गमं रुद्रभयाद् यथार्कः

तो दूरवरून येताना पाहून, राजकुमार घाबरलेल्या मनाने, रथावर बसून आपला जीव वाचवण्यासाठी जमिनीवरून पळू लागला, जसा कोणी रुद्राच्या भीतीने सूर्यापासून दूर पळतो.

(अनुष्टुप्) यदाशरणमात्मानं ऐक्षत श्रान्तवाजिनम् । अस्त्रं ब्रह्मशिरो मेने आत्मत्राणं द्विजात्मजः

जेव्हा द्विजपुत्राने पाहिले की आपल्याजवळ कुठेही आश्रय नाही, घोडे थकले आहेत, तेव्हा त्याने स्वतःच्या रक्षणासाठी ब्रह्मास्त्रच एकमेव उपाय आहे असे मानले.

अथोपस्पृश्य सलिलं सन्दधे तत्समाहितः । अजानन् उपसंहारं प्राणकृच्छ्र उपस्थिते

मग त्याने पाणी स्पर्श करून स्वतःला शुद्ध केले आणि एकाग्र मनाने ते अस्त्र सोडले, पण ते मागे घेण्याची पद्धत त्याला ठाऊक नव्हती, आणि मृत्यू जवळ आला होता.

ततः प्रादुष्कृतं तेजः प्रचण्डं सर्वतो दिशम् । प्राणापदमभिप्रेक्ष्य विष्णुं जिष्णुरुवाच ह

तेव्हा सर्व दिशांना प्रचंड तेज प्रकट झाले; जीवाला संकट ओळखून अर्जुनाने विष्णूला सांगितले.

अर्जुन उवाच । कृष्ण कृष्ण महाबाहो भक्तानामभयङ्कर । त्वमेको दह्यमानानां अपवर्गोऽसि संसृतेः

अर्जुन म्हणाला: कृष्णा, कृष्णा, महाबाहू, भक्तांना भयमुक्त करणारा एकटाच तू आहेस; जन्ममरणाच्या या संसारात जळणाऱ्या दुःखातून मुक्त करणारा तूच आहेस.

त्वमाद्यः पुरुषः साक्षाद् ईश्वरः प्रकृतेः परः । मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या कैवल्ये स्थित आत्मनि

तूच आदिपुरुष, प्रत्यक्ष परमेश्वर, प्रकृतीच्या पलीकडचा आहेस; तू आपल्या चैतन्यशक्तीने माया दूर करून आत्म्यात एकरूप राहतोस.

स एव जीवलोकस्य मायामोहितचेतसः । विधत्से स्वेन वीर्येण श्रेयो धर्मादिलक्षणम्

मायेमुळे भ्रमित झालेल्या जीवांच्या कल्याणासाठी, धर्मादी गुणांनी युक्त असे श्रेष्ठपण, तूच आपल्या सामर्थ्याने देतोस.

तथायं चावतारस्ते भुवो भारजिहीर्षया । स्वानां चानन्यभावानां अनुध्यानाय चासकृत्

म्हणूनच पृथ्वीवरील भार हलका करण्यासाठी आणि आपल्या अनन्य भक्तांच्या सातत्याने ध्यानासाठी, तुझा हा अवतार वारंवार प्रकट झाला आहे.

किमिदं स्वित्कुतो वेति देवदेव न वेद्‌म्यहम् । सर्वतो मुखमायाति तेजः परमदारुणम्

हे देवाधिदेव, हे काय आहे आणि कुठून आले आहे, मला काहीच कळत नाही; सर्व बाजूंनी अत्यंत भयंकर आणि प्रखर तेज येत आहे.

श्रीभगवानुवाच । वेत्थेदं द्रोणपुत्रस्य ब्राह्ममस्त्रं प्रदर्शितम् । नैवासौ वेद संहारं प्राणबाध उपस्थिते

श्रीभगवान म्हणाले: हे द्रोणपुत्राने सोडलेले ब्रह्मास्त्र आहे, असे जाण; त्याला ते मागे घेता येत नाही, कारण मृत्यू जवळ आला आहे.

न ह्यस्यान्यतमं किञ्चिद् अस्त्रं प्रत्यवकर्शनम् । जह्यस्त्रतेज उन्नद्धं अस्त्रज्ञो ह्यस्त्रतेजसा

या अस्त्राला दुसऱ्या कोणत्याही अस्त्राने थांबवता येत नाही; केवळ दुसरे तसलेच अस्त्र त्याचे तेज शांत करू शकते, कारण अस्त्रविद्येत निपुण असलेलाच अस्त्राच्या तेजाला दुसऱ्या अस्त्राने आवरू शकतो.

सूत उवाच । श्रुत्वा भगवता प्रोक्तं फाल्गुनः परवीरहा । स्पृष्ट्वापस्तं परिक्रम्य ब्राह्मं ब्राह्माय संदधे

सूतमुनी म्हणाले: भगवंताने सांगितलेले ऐकून, शत्रूंचा संहार करणारा अर्जुन, पाणी स्पर्श करून प्रदक्षिणा घालून, ब्रह्मास्त्राला ब्रह्मास्त्रानेच प्रत्युत्तर दिले.

संहत्य अन्योन्यं उभयोः तेजसी शरसंवृते । आवृत्य रोदसी खं च ववृधातेऽर्कवह्निवत्

दोन्ही अस्त्रांचे तेज एकत्र आले आणि बाणांनी वेढले गेले; त्यांनी पृथ्वी, आकाश झाकून टाकले आणि सूर्याच्या ज्वाळेसारखे वाढू लागले.