श्रीमद्भागवतपुराणम्

जरठत्वं समायातौ तेन दुःखेन दुःखिता । साहं तु तरुणी कस्मात् सुतौ वृद्धौ इमौ कुतः

हे दोघे वृद्ध झाले आहेत आणि त्यामुळे मला खूप दुःख झाले आहे. मी तरुण असताना हे माझे पुत्र एवढे वृद्ध का झाले?

त्रयाणां सहचारित्वात् वैपरीत्यं कुतः स्थितम् । घटते जरठा माता तरुणौ तनयौ इति

आम्ही तिघेही कायम एकत्र असताना हे उलटपण कसे घडले? आई वृद्ध आणि मुले तरुण असणे हेच तर नैसर्गिक आहे.

अतः शोचामि चात्मानं विस्मयाविष्टमानसा । वद योगनिधे धीमन् कारणं चात्र किं भवेत्

म्हणून मी स्वतःसाठी दुःखी आहे, आणि माझे मन आश्चर्याने भरले आहे. योगसंपन्न आणि बुद्धिमान ऋषी, येथे याचे कारण काय आहे ते मला सांगा.

नारद उवाच - ज्ञानेनात्मनि पश्यामि सर्वं एतत् तवानघे । न विषादः त्वया कार्यो हरिः शं ते करिष्यति

नारद म्हणाले — हे निष्पापे, ज्ञानाच्या जोरावर मी सर्व काही या आत्म्यात पाहतो. तू दुःखी होऊ नकोस, कारण हरि तुझ्या जीवनात मंगल घडवेल.

सूत उवाच - क्षणमात्रेण तज्ज्ञात्वा वाक्यं ऊचे मुनीश्वरः

सूतम्हणाले — त्या महर्षींनी ते वाक्य क्षणातच ओळखले आणि लगेच बोलायला सुरुवात केली.

नारद उवाच - श्रुणुष्ववहिता बाले योगोऽयं दारुणा कलिः । तेन लुप्तः सदाचारो योगमार्गः तपांसि च

नारद म्हणाले — बाळे, लक्ष देऊन ऐक. हा योग आणि हा कठीण कलियुग यामुळे चांगले वर्तन, योगाचा मार्ग आणि तपश्चर्या सगळेच लुप्त झाले आहेत.

जना अघासुरायन्ते शाठ्यदुष्कर्मकारिणः । इह सन्तो विषीदन्ति प्रहृष्यन्ति हि असाधवः । धत्ते धैर्यं तु यो धीमान् स धीरः पण्डितोऽथवा

लोक आता अघासुरासारखे वागतात, फसवणूक आणि वाईट कृत्ये करतात. येथे सज्जन दुःखी आहेत, तर दुष्ट मात्र आनंदी आहेत. पण जो बुद्धिमान धैर्य ठेवतो, तोच खरा धीरू आणि पंडित आहे.

अस्पृश्यान् अवलोक्येयं शेषभारकरी धरा । वर्षे वर्षे क्रमात् जाता मंगलं नापि दृश्यते

या अस्पृश्यांना पाहून ही पृथ्वी जणू भाराने दबली आहे. वर्षागणिक, हळूहळू, कुठेही शुभ काही दिसत नाही.

न त्वामपि सुतैः साकं कोऽपि पश्यति सांप्रतम् । उपेक्षितानुरागान्धैः जर्जरत्वेन संस्थिता

आता कुणीही तुला आणि तुझ्या मुलांना एकत्र पाहत नाही. आसक्तीने अंध झालेल्यांनी दुर्लक्ष केल्यामुळे तू वृद्धपणात पडली आहेस.

वृन्दावनस्य संयोगात् पुनस्त्वं तरुणी नवा । धन्यं वृन्दावनं तेन भक्तिः नृत्यति यत्र च

वृंदावनाशी एकरूप झाल्यामुळे तू पुन्हा तरुण आणि ताजीतवानी झालीस. धन्य ते वृंदावन, जिथे भक्तीही आनंदाने नाचते.

अत्रेमौ ग्राहकाभावात् न जरामपि मुञ्चतः । किञ्चित् आत्मसुखेनेह प्रसुप्तिः मन्यतेऽनयोः

इथे, स्वीकार करणारे कोणी नसल्यामुळे, या दोघांना वृद्धत्वही सोडून जात नाही. थोड्याशा आत्मसंतोषात ते स्वतःला निवांत समजतात.

भक्तिरुवाच - कथं परीक्षिता राज्ञा स्थापितो ह्यशुचिः कलिः । प्रवृत्ते तु कलौ सर्वसारः कुत्र गतो महान्

भक्ती म्हणाली — परीक्षित राजाने हा अशुद्ध कलियुग कसा स्थापन केला? कलियुग सुरू झाल्यावर सर्व सद्गुणांचा सार कुठे गेला?

करुणापरेण हरिणापि अधर्म कथमीक्ष्यते । इमं मे संशयं छिन्धि त्वद्वाचा सुखितास्म्यहम्

करुणेने परिपूर्ण असलेल्या हरिनेही अधर्म कसा पाहिला? माझा हा शंका तू आपल्या शब्दांनी दूर कर, म्हणजे मी सुखी होईन.

नारद उवाच - यदि पृष्टस्त्वया बाले प्रेमतः श्रवणं कुरु । सर्वं वक्ष्यामि ते भद्रे कश्मलं ते गमिष्यति

नारद म्हणाले — बाळे, तू विचारलेस म्हणून प्रेमाने ऐक. मी तुला सर्व काही सांगतो, हे भाग्यवती, आणि तुझा गोंधळ नाहीसा होईल.

यदा मुकुन्दो भगवान् क्ष्मां त्यक्त्वा स्वपदं गतः । तद्‌दिनात् कलिरायातः सर्वसाधनबाधकः

जेव्हा मुकुंद, भगवान, पृथ्वी सोडून आपल्या स्थानाला गेला, त्या दिवसापासून कलियुग आले आणि सर्व साधनांचा अडथळा झाला.

दृष्टो दिग्विजये राज्ञा दीनवत् शरणं गतः । न मया मारणीयोऽयं सारंग इव सरभुक्

राजाने दिग्विजय करताना कलियुगाला दु:खी अवस्थेत शरण आलेले पाहिले. मी त्याला मारले नाही, जसा मध गोळा करणारा मधमाशीला वाचवतो.

यत्फलं नास्ति तपसा न योगेन समाधिना । तत्फलं लभते सम्यक् कलौ केशवकीर्तनात्

तप किंवा योग, ध्यान याने जे फळ मिळत नाही, ते फळ कलियुगात केशवाच्या किर्तनाने पूर्णपणे मिळते.

एकाकारं कलिं दृष्ट्वा सारवत्सारनीरसम् । विष्णुरातः स्थापितवान् कलिजानां सुखाय च

कलियुग एकसारखे, सारहीन आणि रिकामे पाहून, विष्णुराताने तो कलियुगात जन्मलेल्या लोकांच्या सुखासाठी स्थापन केला.

कुकर्माचरनात्सारः सर्वतो निर्गतोऽधुना । पदार्थाः संस्थिता भूमौ बीजहीनास्तुषा यथा

वाईट कृत्यांमुळे आता सर्वत्र सार निघून गेले आहे. पृथ्वीवर वस्तू उरल्या आहेत, पण त्या जणू बी नसलेल्या टरफलांसारख्या आहेत.

विप्रैर्भागवती वार्ता गेहे गेहे जने जने । कारिता कणलोभेन कथासारस्ततो गतः

ब्राह्मणांनी भागवत कथा प्रत्येक घरात, प्रत्येक माणसापर्यंत पोहोचवली, पण दक्षिणेच्या लोभामुळे कथांचा सार निघून गेला.

अत्युग्रभूरिकर्माणो नास्तिका रौरवा जनाः । तेऽपि तिष्ठन्ति तीर्थेषु तीर्थसारस्ततो गतः

अत्यंत भयंकर आणि मोठ्या प्रमाणात पाप करणारे, नास्तिक, नरकासारखे लोकसुद्धा तीर्थक्षेत्री राहतात, पण तीर्थांचे सार मात्र निघून गेले आहे.

कामक्रोध महालोभ तृष्णाव्याकुलचेतसः । तेऽपि तिष्ठन्ति तपसि तपःसारस्ततो गतः

मोठ्या इच्छेने, रागाने, लोभाने आणि तृष्णेने मन अस्वस्थ असलेले लोकसुद्धा तप करत राहतात, पण असे असताना खरे तपाचे सार मात्र हरवते.

मनसश्चाजयात् लोभाद् दंभात् पाखण्डसंश्रयात् । शास्त्रान् अभ्यसनाच्चैव ध्यानयोगफलं गतम्

मनावर ताबा न राहिल्याने, लोभामुळे, दंभामुळे, चुकीच्या विचारांना आश्रय दिल्याने, आणि केवळ शास्त्रांचा अभ्यास केल्यानेसुद्धा ध्यानयोगाचे फळ मिळत नाही.

पण्डितास्तु कलत्रेण रमन्ते महिषा इव । पुत्रस्योत्पादने दक्षा अदक्षा मुक्तिसाधने

पंडित लोक आपल्या पत्नीबरोबर म्हशीसारखे रमतात, मुलं जन्माला घालण्यात तर ते कुशल असतात, पण मुक्ती मिळवण्यात मात्र ते अपयशी ठरतात.

न हि वैष्णवता कुत्र संप्रदायपुरःसरा । एवं प्रलयतां प्राप्तो वस्तुसारः स्थले स्थले

खरी वैष्णवता कुठेच उरलेली नाही, अगदी परंपरेचे पुढारी असलेल्या लोकांमध्येही नाही; म्हणूनच वस्तूंचे खरे सार सर्वत्र नष्ट झाले आहे.

अयं तु युगधर्मो हि वर्तते कस्य दूषणम् । अतस्तु पुण्डरीकाक्षः सहते निकटे स्थितः

हीच या युगाची चाल आहे; यात कुणाचा दोष द्यायचा? म्हणूनच कमळलोचन भगवान जवळ उभा राहून हे सर्व सहन करतो.

सूत उवाच - इति तद्वचनं श्रुत्वा विस्मयं परमं गता । भक्तिरूचे वचो भूयः श्रूयतां तच्च शौनक

सूतमुनी म्हणाले — ही वचने ऐकून सर्वांना मोठा आश्चर्य वाटला. भक्ती पुन्हा बोलली, 'हे शौनक, हेही ऐका.'

भक्तिरुवाच - सुरर्षे त्वं हि धन्योऽसि मद्‌भाग्येन समागतः । साधूनां दर्शनं लोके सर्वसिद्धिकरं परम्

भक्ती म्हणाली — हे देवर्षी, तू खरोखरच धन्य आहेस, कारण माझ्या भाग्याने तू इथे आला आहेस. या जगात साधूंचे दर्शन सर्व सिद्धी देणारे असते.

(मालिनी) जयति जयति मायां यस्य कायाधवस्ते वचनरचनमेकं केवलं चाकलय्य । ध्रुवपदमपि यातो यत्कृपातो ध्रुवोऽयं सकलकुशलपात्रं ब्रह्मपुत्रं नतास्मि

जयजयकार त्या परमात्म्याला, ज्याच्या देहातून माया निर्माण होते, ज्याच्या एका शब्दाने सर्व वाणी निर्माण होते! त्याच्या कृपेने ध्रुवाने शाश्वत स्थान मिळवले. मी त्या सर्व शुभतेच्या पात्र असलेल्या ब्रह्मपुत्राला वंदन करतो.