श्रीमद्भागवतपुराणम्

सूत उवाच - आकृष्णनिर्गमात् त्रिंशत् वर्षाधिकगते कलौ । नवमीतो नभस्ये च कथारंभं शुकोऽकरोत्

सूतमुनी म्हणाले — कृष्णाच्या प्रस्थानानंतर तीस वर्षांनी, कलियुग वाढले असताना, भाद्रपद महिन्यातल्या शुक्ल नवमीला शुकदेवांनी कथा सांगायला सुरुवात केली.

परीक्षित् श्रवणान्ते च कलौ वर्षशतद्वये । शुद्धे शुचौ नवम्यां च धेनुजोऽकथयत्कथाम्

परीक्षिताच्या श्रवणानंतर, कलियुगात दोनशे वर्षे गेल्यावर, शुद्ध आणि पवित्र नवमीला, गायीच्या पोटी जन्मलेले गोकरणाने कथा सांगितली.

तस्मादपि कलौ प्राप्ते त्रिंशत् वर्षगते सति । ऊचुरूर्जे सिते पक्षे नवम्यां ब्रह्मणः सुताः

त्याच्यानंतर, कलियुगात आणखी तीस वर्षे गेल्यावर, कार्तिक महिन्यातल्या शुक्ल नवमीला, ब्रह्मदेवांचे पुत्रांनी ही कथा सांगितली.

इत्येत्तते समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ । कलौ भागवती वार्ता भवरोगविनाशिनी

हे पावन, तू विचारलेले सर्व मी सांगितले. कलियुगात भागवत कथा संसाररूपी रोगाचा नाश करणारी आहे.

(वसंततिलका) कृष्णप्रियं सकलकल्मषनाशनं च मुक्त्येकहेतुमिह भक्तिविलासकारि सन्तः कथानकमिदं पिबतादरेण लोके हि तीर्थपरिशीलनसेवया किम्

ही कथा कृष्णाला प्रिय आहे, सर्व पापांचा नाश करणारी, मुक्तीचे एकमेव साधन आणि भक्तीचा आनंद देणारी आहे. संतजनांनी ही कथा श्रद्धेने प्यावी; या जगात तीर्थयात्रा किंवा इतर सेवा करण्याची गरजच उरत नाही.

(अपरवक्त्र) स्वपुरुषमपि वीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूले । परिहर भगवत्कथासु मत्तान् प्रभुरहमन्युनृणां न वैष्णवानाम्

यमराज स्वतःच्या दूताला, दोरी घेऊन उभा असताना, कानात सांगतात — 'भगवंताच्या कथेत रंगलेल्या लोकांना वगळ. मी इतरांच्या क्रोधाचा स्वामी आहे, पण वैष्णवांचा नाही.'

(शिखरिणी) असारे संसारे विषयविषसङ्‌गाकुलधियः क्षणार्धं क्षेमार्थं पिबत शुकगाथातुलसुधाम् । किमर्थं व्यर्थं भो व्रजथ कुपथे कुत्सितकथे परीक्षित्साक्षी यत् श्रवणगतमुक्त्युक्तिकथने

या नश्वर संसारात, विषयांच्या विषाने मन अस्वस्थ झाले असताना, अर्धा क्षण जरी का होईना, शुकदेवांच्या अमृतमय गाथा आपल्या कल्याणासाठी प्याव्यात. मुक्ती देणारी ही कथा परीक्षिताने स्वतः ऐकली, मग व्यर्थ वाईट गोष्टींमध्ये वेळ का घालवावा?

(अनुष्टुप्) रसप्रवाहसंस्थेन श्रीशुकेनेरिता कथा । कण्ठे संबध्यते येन स वैकुण्ठप्रभुर्भवेत्

रसाने ओतप्रोत असलेल्या शुकदेवांनी सांगितलेल्या या कथेला जो आपल्या गळ्यात बांधतो, तो वैकुंठाचा स्वामी होतो.

(मालिनी) इति च परमगुह्यं सर्वसिद्धान्तसिद्धं सपदि निगदितं ते शास्त्रपुञ्जं विलोक्य । जगति शुककथातो निर्मलं नास्ति किञ्चित् पिब परसुखहेतोर्द्वादशस्कन्धसारम्

हे सर्व सिद्धांतांनी सिद्ध झालेलं आणि अत्यंत गूढ असं सत्य तुला मी एकदम सांगितलं. अनेक शास्त्रांचा विचार केला तरी या जगात शुकदेवांच्या कथेसारखं शुद्ध काहीच नाही. म्हणून, परमानंदासाठी या बारा स्कंधांचा सारांश तू मनापासून ऐक.

(प्रहर्षिणी) एतां यो नियततया श्रृणोति भक्त्या यश्चैनां कथयति शुद्धवैष्णवाग्रे । तौ सम्यक् विधिकरणात्फलं लभेते याथार्थ्यान्न हि भुवने किमप्यसाध्यम्

जो कोणी ही कथा भक्तीभावाने आणि नियमाने ऐकतो, किंवा शुद्ध वैष्णवांच्या समोर सांगतो, त्यांना योग्य रीतीने केल्यामुळे फळ मिळतं; आणि त्यांच्या दृष्टीने या जगात काहीच अशक्य राहत नाही.

शौनक उवाच । (अनुष्टुप्) निर्गते नारदे सूत भगवान् बादरायणः । श्रुतवांस्तदभिप्रेतं ततः किमकरोद् विभुः । सूत उवाच । ब्रह्मनद्यां सरस्वत्यां आश्रमः पश्चिमे तटे । शम्याप्रास इति प्रोक्त ऋषीणां सत्रवर्धनः

शौनक म्हणाले: नारद गेल्यावर, सूताजी, भगवंत बादरायण यांनी त्यांचा हेतू समजून पुढे काय केलं? सूत म्हणाले: सरस्वती या पवित्र नदीच्या पश्चिम काठावर ऋषींच्या संमेलनासाठी प्रसिद्ध असं शम्याप्रास नावाचं आश्रम आहे.

तस्मिन् स्व आश्रमे व्यासो बदरीषण्डमण्डिते । आसीनोऽप उपस्पृश्य प्रणिदध्यौ मनः स्वयम्

त्या आश्रमात, बदरीच्या झाडांनी वेढलेल्या जागी, व्यासदेव पाण्याने शुद्ध होऊन बसले आणि स्वतःच्या इच्छेने मन एकाग्र केलं.

भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमले । अपश्यत् पुरुषं पूर्णं मायां च तदपाश्रयम्

भक्तियोगाने मन पूर्णपणे शुद्ध आणि स्थिर केल्यावर, त्यांनी पूर्ण पुरुष आणि त्याच्यावर अवलंबून असलेली माया पाहिली.

यया संमोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् । परोऽपि मनुतेऽनर्थं तत्कृतं चाभिपद्यते

मायेच्या प्रभावामुळे जीव, जरी स्वतः परमार्थ स्वरूपाचा असला तरी, स्वतःला त्रिगुणांनी बनलेला समजतो, दुःख समजतो आणि मायेने निर्माण केलेल्या गोष्टी स्वीकारतो.

अनर्थोपशमं साक्षाद् भक्तियोगमधोक्षजे । लोकस्याजानतो विद्वांन् चक्रे सात्वतसंहिताम्

ही अनर्थे दूर करण्यासाठी, लोकांना जे माहीत नाही त्यांच्यासाठी, विद्वान व्यासांनी प्रत्यक्ष भक्ती शिकवणारी सात्वत संहिता रचली.

यस्यां वै श्रूयमाणायां कृष्णे परमपूरुषे । भक्तिरुत्पद्यते पुंसः शोकमोहभयापहा

या ग्रंथात, जेव्हा कृष्ण या परम पुरुषाची कथा ऐकली जाते, तेव्हा माणसाच्या मनात भक्ती उत्पन्न होते आणि शोक, मोह, भीती दूर होते.

स संहितां भागवतीं कृत्वानुक्रम्य चात्मजम् । शुकं अध्यापयामास निवृत्तिनिरतं मुनिः

व्यासांनी ही भागवत संहिता योग्य क्रमाने तयार केली आणि त्यांचे पुत्र शुकदेव, जे संन्यासात रमले होते, त्यांना शिकवली.

शौनक उवाच । स वै निवृत्तिनिरतः सर्वत्रोपेक्षको मुनिः । कस्य वा बृहतीं एतां आत्मारामः समभ्यसत्

शौनक म्हणाले: जो संन्यासात रमलेला, सर्वत्र तटस्थ आणि स्वतःमध्ये समाधान मानणारा आहे, अशा त्या शुकदेवांनी ही महान कथा का शिकली?

सूत उवाच । आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे । कुर्वन्ति अहैतुकीं भक्तिं इत्थंभूतगुणो हरिः

सूत म्हणाले: जे ऋषी स्वतःमध्ये रमलेले आहेत, सर्व बंधनांपासून मुक्त आहेत, तेही हरिच्या गुणांमुळे कारण नसताना भक्ती करतात.

हरेर्गुणाक्षिप्तमतिः भगवान् बादरायणिः । अध्यगान् महदाख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रियः

बादरायणांचे पुत्र, ज्यांचे मन हरिच्या गुणांनी वेधले गेले होते, ते नेहमी विष्णुभक्तांना प्रिय असलेली ही महान कथा सतत अभ्यासत.

परीक्षितोऽथ राजर्षेः जन्मकर्मविलापनम् । संस्थां च पाण्डुपुत्राणां वक्ष्ये कृष्णकथोदयम्

आता मी परीक्षित या राजर्षीचा जन्म, त्याची कृत्यं, त्याचा मृत्यू, पांडुपुत्रांची संहार आणि कृष्णकथांचा उदय सांगणार आहे.

(इंद्रवज्रा) यदा मृधे कौरवसृञ्जयानां वीरेष्वथो वीरगतिं गतेषु । वृकोदराविद्धगदाभिमर्श भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्रपुत्रे

जेव्हा कौरव आणि सृंजय यांच्यातील युद्धात सर्व वीर आपापली वीरमरणाची प्राप्ती करून पडले, आणि भीमाच्या गदेमुळे धृतराष्ट्रपुत्राचे मांडके मोडले गेले—

भर्तुः प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन् कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि । उपाहरद् विप्रियमेव तस्य जुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ति

हे पाहून, आपल्या गुरूला प्रिय वाटावं म्हणून अश्वत्थामा झोपलेल्या कृष्णाच्या मुलांची डोकी कापून आणली, आणि सर्वांनी निंदलेलं हे घृणास्पद कृत्य केलं.

माता शिशूनां निधनं सुतानां निशम्य घोरं परितप्यमाना । तदारुदद् बाष्पकलाकुलाक्षी तां सांत्वयन्नाह किरीटमाली

आपल्या मुलांचा भयंकर मृत्यू ऐकून, आई दुःखाने व्याकुळ झाली, तिच्या डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले; तेव्हा मुकुटधारी अर्जुन तिला धीर देण्यासाठी बोलला.

तदा शुचस्ते प्रमृजामि भद्रे यद्‍ब्रह्मबंधोः शिर आततायिनः । गाण्डीवमुक्तैः विशिखैरुपाहरे त्वाक्रम्य यत्स्नास्यसि दग्धपुत्रा

त्याने म्हटलं: सुभगे, मी तुझं दुःख दूर करतो—गांडीवातून सुटलेल्या बाणांनी त्या ब्राह्मणबंधू, दुष्टाचा शिर कापून आणीन, जेणेकरून तू आपल्या जळलेल्या मुलांना स्नान घालू शकशील.

(उपेंद्रवज्रा) इति प्रियां वल्गुविचित्रजल्पैः स सान्त्वयित्वाच्युतमित्रसूतः । अन्वाद्रवद् दंशित उग्रधन्वा कपिध्वजो गुरुपुत्रं रथेन

अशा मधुर आणि विविध शब्दांनी प्रियेला धीर देऊन, अच्युतमित्राचा पुत्र अर्जुन, मनात संताप घेऊन, कपिध्वज असलेल्या रथावरून, आपल्या गुरूच्या पुत्राचा पाठलाग करू लागला.

तमापतन्तं स विलक्ष्य दूरात् कुमारहोद्विग्नमना रथेन । पराद्रवत् प्राणपरीप्सुरुर्व्यां यावद्‍गमं रुद्रभयाद् यथार्कः

तो दूरवरून येताना पाहून, राजकुमार घाबरलेल्या मनाने, रथावर बसून आपला जीव वाचवण्यासाठी जमिनीवरून पळू लागला, जसा कोणी रुद्राच्या भीतीने सूर्यापासून दूर पळतो.

(अनुष्टुप्) यदाशरणमात्मानं ऐक्षत श्रान्तवाजिनम् । अस्त्रं ब्रह्मशिरो मेने आत्मत्राणं द्विजात्मजः

जेव्हा द्विजपुत्राने पाहिले की आपल्याजवळ कुठेही आश्रय नाही, घोडे थकले आहेत, तेव्हा त्याने स्वतःच्या रक्षणासाठी ब्रह्मास्त्रच एकमेव उपाय आहे असे मानले.

अथोपस्पृश्य सलिलं सन्दधे तत्समाहितः । अजानन् उपसंहारं प्राणकृच्छ्र उपस्थिते

मग त्याने पाणी स्पर्श करून स्वतःला शुद्ध केले आणि एकाग्र मनाने ते अस्त्र सोडले, पण ते मागे घेण्याची पद्धत त्याला ठाऊक नव्हती, आणि मृत्यू जवळ आला होता.