श्रीमद्भागवतपुराणम्

सूत उवाच - (इंद्रवंशा) एवं ब्रुवाणे सति बादरायणौ मध्ये सभायां हरिराविरासीत् । प्रह्रादबल्युद्धवफाल्गुनादिभिः वृत्तं सुरर्षिस्तमपूजयच्च तान्

सूतमुनी म्हणाले — बादरायण (व्यास) असे बोलत असताना, सभेच्या मध्यभागी हरि प्रकट झाला. त्याच्या सोबत प्रह्लाद, बळी, उद्धव, अर्जुन आणि इतर होते. देवऋषी नारदांनी त्या सर्वांचे आदरपूर्वक स्वागत केले.

दृष्ट्वा प्रसन्नं महदासने हरिं ते चक्रिरे कीर्तनमग्रतस्तदा । भवो भवान्या कमलासनस्तु तत्रागमत् कीर्तनदर्शनाय

प्रसन्न आणि उंच आसनावर विराजमान असलेल्या हरिला पाहून, सर्वांनी पुढे जाऊन त्याची कीर्ती गायली. तेव्हा पार्वतीसह शिव आणि कमलावर बसलेले ब्रह्मा, हे दोघेही त्या कीर्तनाचा साक्षीदार व्हायला तेथे आले.

(स्रग्धरा) प्रह्रादस्तालधारी तरलगतितया चोद्धवः कांस्यधारी वीणाधारी सुरर्षि स्वरकुशलतया रागकर्तार्जुनोऽभूत् । इन्द्रोऽवादीन्मृदङ्‌गं जय जय सुकराः कीर्तने ते कुमारा यत्राग्रे भववक्ता सरसरचनया व्यासपुत्रो बभूव

प्रह्लादाने ताल वाजवला, उद्धवाने कांस वाजवले, देवऋषी नारदांनी वीणा घेतली आणि गाण्यात कुशलतेने सूर लावले, अर्जुनाने राग बांधला. इंद्राने मृदंग वाजवून, 'जयो, जयो! कुमारांनो, कीर्तनात तुमची कौशल्य किती सुंदर!' असे म्हटले. पुढे व्यासपुत्र शुकदेव यांनी ओघवत्या शब्दात कथा सांगितली.

(उपेंद्रवज्रा) ननर्त मध्ये त्रिकमेव तत्र भक्त्यादिकानां नटवत्सुतेजसाम् । अलौलिकं कीर्तनमेतदीक्ष्य हरिः प्रसन्नोऽपि वचोऽब्रवीत् तत्

त्या ठिकाणी, हरि, शिव आणि ब्रह्मा या तिघांनी भक्तांच्या मध्यभागी नटांसारखे एकत्र नृत्य केले. हे अद्भुत कीर्तन पाहून, हरि आनंदी असूनही म्हणाले—

(इंद्रवज्रा) मत्तो वरं भाववृताद्‌वृणुध्वं प्रीतः कथाकीर्तनतोऽस्मि साम्प्रतम् । श्रुत्वेति तद्वाक्यमतिप्रसन्नाः प्रेमार्द्रचित्ता हरिमूचिरे ते

माझ्या भक्तिभावाने प्रेरित होऊन, तुम्ही माझ्याकडून जे काही वर मागू इच्छिता ते मागा. तुमच्या या कथा-कीर्तनामुळे मी अत्यंत प्रसन्न आहे. हे ऐकून, सर्वजण प्रेमाने ओथंबून, आनंदाने हरिला म्हणाले—

(उपेंद्रवज्रा) नगाहगाथासु च सर्वभक्तैः एभिस्त्वया भाव्यमिति प्रयत्‍नात् । मनोरथोऽयं परिपूरनीयः तथेति चोक्त्वान्तरधीयताच्युतः

पर्वत आणि नागांच्या गाथांमध्ये, तसेच सर्व भक्तांच्या कीर्तनात, तू नेहमी आठवावा अशी आमची इच्छा आहे. हेच आमचे मनोकामना आहे, ती पूर्ण कर. 'तसेच होईल' असे म्हणून अच्युत तेथून अदृश्य झाले.

(वंशस्थ) ततोऽनमत्तत् चरणेषु नारदः तथा शुकादीनपि तापसांश्च । अथ प्रहृष्टाः परिनष्टमोहाः सर्व ययुः पीतकथामृतास्ते

नंतर नारदांनी हरिच्या पायांवर डोके ठेवून वंदन केले, तसेच शुकदेव आणि इतर तपस्वींनीही वंदन केले. सर्वजण आनंदित झाले, मोह नाहीसा झाला आणि त्यांनी भगवंताच्या अमृतमय कथांचा आस्वाद घेतला.

(इंद्रवज्रा) भक्तिः सुताभ्यां सह रक्षिता सा शास्त्रे स्वकीयेऽपि तदा शुकेन । अतो हरिर्भागवतस्य सेवनात् चित्तं समायाति हि वैष्णवानाम्

ती भक्ती, आपल्या दोन मुलांसह, शुकदेवांनी त्यांच्या ग्रंथातही जपली. म्हणूनच, भागवताची सेवा केल्याने, वैष्णवांचे मन हरिकडे ओढले जाते.

दारिद्र्यदुःखज्वरदाहितानां मायापिशाचीपरिमर्दितानाम् संसारसिन्धौ परिपातितानां क्षेमाय वै भागवतं प्रगर्जति

दारिद्र्य, दुःख आणि तापांनी त्रस्त, मायेच्या राक्षसीने छळलेले, संसाराच्या समुद्रात बुडालेले — अशा सर्वांच्या कल्याणासाठी भागवत कथा घुमते.

शौनक उवाच - (अनुष्टुप्) शुकेनोक्तं कदा राज्ञे गोकर्णेन कदा पुनः । सुरर्षये कदा ब्राह्मैः छिन्धि मे संशयं त्विमम्

शौनक म्हणाले — शुकदेवाने राजाला केव्हा सांगितले? गोकरणाने पुन्हा केव्हा सांगितले? देवऋषीने ब्राह्मणांना केव्हा सांगितले? हे माझे शंका तू दूर कर.

सूत उवाच - आकृष्णनिर्गमात् त्रिंशत् वर्षाधिकगते कलौ । नवमीतो नभस्ये च कथारंभं शुकोऽकरोत्

सूतमुनी म्हणाले — कृष्णाच्या प्रस्थानानंतर तीस वर्षांनी, कलियुग वाढले असताना, भाद्रपद महिन्यातल्या शुक्ल नवमीला शुकदेवांनी कथा सांगायला सुरुवात केली.

परीक्षित् श्रवणान्ते च कलौ वर्षशतद्वये । शुद्धे शुचौ नवम्यां च धेनुजोऽकथयत्कथाम्

परीक्षिताच्या श्रवणानंतर, कलियुगात दोनशे वर्षे गेल्यावर, शुद्ध आणि पवित्र नवमीला, गायीच्या पोटी जन्मलेले गोकरणाने कथा सांगितली.

तस्मादपि कलौ प्राप्ते त्रिंशत् वर्षगते सति । ऊचुरूर्जे सिते पक्षे नवम्यां ब्रह्मणः सुताः

त्याच्यानंतर, कलियुगात आणखी तीस वर्षे गेल्यावर, कार्तिक महिन्यातल्या शुक्ल नवमीला, ब्रह्मदेवांचे पुत्रांनी ही कथा सांगितली.

इत्येत्तते समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ । कलौ भागवती वार्ता भवरोगविनाशिनी

हे पावन, तू विचारलेले सर्व मी सांगितले. कलियुगात भागवत कथा संसाररूपी रोगाचा नाश करणारी आहे.

(वसंततिलका) कृष्णप्रियं सकलकल्मषनाशनं च मुक्त्येकहेतुमिह भक्तिविलासकारि सन्तः कथानकमिदं पिबतादरेण लोके हि तीर्थपरिशीलनसेवया किम्

ही कथा कृष्णाला प्रिय आहे, सर्व पापांचा नाश करणारी, मुक्तीचे एकमेव साधन आणि भक्तीचा आनंद देणारी आहे. संतजनांनी ही कथा श्रद्धेने प्यावी; या जगात तीर्थयात्रा किंवा इतर सेवा करण्याची गरजच उरत नाही.

(अपरवक्त्र) स्वपुरुषमपि वीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूले । परिहर भगवत्कथासु मत्तान् प्रभुरहमन्युनृणां न वैष्णवानाम्

यमराज स्वतःच्या दूताला, दोरी घेऊन उभा असताना, कानात सांगतात — 'भगवंताच्या कथेत रंगलेल्या लोकांना वगळ. मी इतरांच्या क्रोधाचा स्वामी आहे, पण वैष्णवांचा नाही.'

(शिखरिणी) असारे संसारे विषयविषसङ्‌गाकुलधियः क्षणार्धं क्षेमार्थं पिबत शुकगाथातुलसुधाम् । किमर्थं व्यर्थं भो व्रजथ कुपथे कुत्सितकथे परीक्षित्साक्षी यत् श्रवणगतमुक्त्युक्तिकथने

या नश्वर संसारात, विषयांच्या विषाने मन अस्वस्थ झाले असताना, अर्धा क्षण जरी का होईना, शुकदेवांच्या अमृतमय गाथा आपल्या कल्याणासाठी प्याव्यात. मुक्ती देणारी ही कथा परीक्षिताने स्वतः ऐकली, मग व्यर्थ वाईट गोष्टींमध्ये वेळ का घालवावा?

(अनुष्टुप्) रसप्रवाहसंस्थेन श्रीशुकेनेरिता कथा । कण्ठे संबध्यते येन स वैकुण्ठप्रभुर्भवेत्

रसाने ओतप्रोत असलेल्या शुकदेवांनी सांगितलेल्या या कथेला जो आपल्या गळ्यात बांधतो, तो वैकुंठाचा स्वामी होतो.

(मालिनी) इति च परमगुह्यं सर्वसिद्धान्तसिद्धं सपदि निगदितं ते शास्त्रपुञ्जं विलोक्य । जगति शुककथातो निर्मलं नास्ति किञ्चित् पिब परसुखहेतोर्द्वादशस्कन्धसारम्

हे सर्व सिद्धांतांनी सिद्ध झालेलं आणि अत्यंत गूढ असं सत्य तुला मी एकदम सांगितलं. अनेक शास्त्रांचा विचार केला तरी या जगात शुकदेवांच्या कथेसारखं शुद्ध काहीच नाही. म्हणून, परमानंदासाठी या बारा स्कंधांचा सारांश तू मनापासून ऐक.

(प्रहर्षिणी) एतां यो नियततया श्रृणोति भक्त्या यश्चैनां कथयति शुद्धवैष्णवाग्रे । तौ सम्यक् विधिकरणात्फलं लभेते याथार्थ्यान्न हि भुवने किमप्यसाध्यम्

जो कोणी ही कथा भक्तीभावाने आणि नियमाने ऐकतो, किंवा शुद्ध वैष्णवांच्या समोर सांगतो, त्यांना योग्य रीतीने केल्यामुळे फळ मिळतं; आणि त्यांच्या दृष्टीने या जगात काहीच अशक्य राहत नाही.

शौनक उवाच । (अनुष्टुप्) निर्गते नारदे सूत भगवान् बादरायणः । श्रुतवांस्तदभिप्रेतं ततः किमकरोद् विभुः । सूत उवाच । ब्रह्मनद्यां सरस्वत्यां आश्रमः पश्चिमे तटे । शम्याप्रास इति प्रोक्त ऋषीणां सत्रवर्धनः

शौनक म्हणाले: नारद गेल्यावर, सूताजी, भगवंत बादरायण यांनी त्यांचा हेतू समजून पुढे काय केलं? सूत म्हणाले: सरस्वती या पवित्र नदीच्या पश्चिम काठावर ऋषींच्या संमेलनासाठी प्रसिद्ध असं शम्याप्रास नावाचं आश्रम आहे.

तस्मिन् स्व आश्रमे व्यासो बदरीषण्डमण्डिते । आसीनोऽप उपस्पृश्य प्रणिदध्यौ मनः स्वयम्

त्या आश्रमात, बदरीच्या झाडांनी वेढलेल्या जागी, व्यासदेव पाण्याने शुद्ध होऊन बसले आणि स्वतःच्या इच्छेने मन एकाग्र केलं.

भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमले । अपश्यत् पुरुषं पूर्णं मायां च तदपाश्रयम्

भक्तियोगाने मन पूर्णपणे शुद्ध आणि स्थिर केल्यावर, त्यांनी पूर्ण पुरुष आणि त्याच्यावर अवलंबून असलेली माया पाहिली.

यया संमोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् । परोऽपि मनुतेऽनर्थं तत्कृतं चाभिपद्यते

मायेच्या प्रभावामुळे जीव, जरी स्वतः परमार्थ स्वरूपाचा असला तरी, स्वतःला त्रिगुणांनी बनलेला समजतो, दुःख समजतो आणि मायेने निर्माण केलेल्या गोष्टी स्वीकारतो.

अनर्थोपशमं साक्षाद् भक्तियोगमधोक्षजे । लोकस्याजानतो विद्वांन् चक्रे सात्वतसंहिताम्

ही अनर्थे दूर करण्यासाठी, लोकांना जे माहीत नाही त्यांच्यासाठी, विद्वान व्यासांनी प्रत्यक्ष भक्ती शिकवणारी सात्वत संहिता रचली.

यस्यां वै श्रूयमाणायां कृष्णे परमपूरुषे । भक्तिरुत्पद्यते पुंसः शोकमोहभयापहा

या ग्रंथात, जेव्हा कृष्ण या परम पुरुषाची कथा ऐकली जाते, तेव्हा माणसाच्या मनात भक्ती उत्पन्न होते आणि शोक, मोह, भीती दूर होते.

स संहितां भागवतीं कृत्वानुक्रम्य चात्मजम् । शुकं अध्यापयामास निवृत्तिनिरतं मुनिः

व्यासांनी ही भागवत संहिता योग्य क्रमाने तयार केली आणि त्यांचे पुत्र शुकदेव, जे संन्यासात रमले होते, त्यांना शिकवली.

शौनक उवाच । स वै निवृत्तिनिरतः सर्वत्रोपेक्षको मुनिः । कस्य वा बृहतीं एतां आत्मारामः समभ्यसत्

शौनक म्हणाले: जो संन्यासात रमलेला, सर्वत्र तटस्थ आणि स्वतःमध्ये समाधान मानणारा आहे, अशा त्या शुकदेवांनी ही महान कथा का शिकली?

सूत उवाच । आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे । कुर्वन्ति अहैतुकीं भक्तिं इत्थंभूतगुणो हरिः

सूत म्हणाले: जे ऋषी स्वतःमध्ये रमलेले आहेत, सर्व बंधनांपासून मुक्त आहेत, तेही हरिच्या गुणांमुळे कारण नसताना भक्ती करतात.