श्रीमद्भागवतपुराणम्

एवं कथां समाकर्ण्य नारदो भगवत्प्रियः । प्रेमगद्‌गदया वाचा तानुवाच कृताञलिः

अशी कथा लक्षपूर्वक ऐकून, भगवंताचा प्रिय नारद, प्रेमाने गदगदलेल्या आवाजात, हात जोडून त्यांना म्हणाला.

नारद उवाच - धन्योस्मि अनुगृहितोऽस्मि भवद्‌भिः करुणापरैः । अद्य मे भगवान् लब्धः सर्वपापहरो हरिः

नारद म्हणाला: मी धन्य आहे, मी तुमच्या अपरंपार करुणेने लाभलेलो आहे; आज मला सर्व पापे दूर करणारा भगवान हरि प्राप्त झाला.

श्रवणं सर्वधर्मेभ्यो वरं मन्ये तपोधनाः । वैकुण्ठस्थो यतः कृष्णः श्रवणाद् यस्य लभ्यते

सर्व धर्मांमध्ये मला श्रवण सर्वश्रेष्ठ वाटते, हे तपस्वींनो, कारण केवळ ऐकण्यानेच वैकुंठात असलेला कृष्ण प्राप्त होतो.

सूत उवाच - एवं ब्रुवति वै तत्र नारदे वैष्णवोत्तमे । परिभ्रमन् समायातः शुको योगेश्वरास्तदा

सूता म्हणाले: नारद, श्रेष्ठ वैष्णव, असे बोलत असताना, योगीश्वरोंमध्ये श्रेष्ठ असा शुक तेथे फिरत फिरत आला.

(वंशस्थ) तत्राययौ षोडशवार्षिकस्तदा व्यासात्मजो ज्ञानमहाब्धिचन्द्रमाः । कथावसाने निजलाभपूर्णः प्रेम्णा पठन् भागवतं शनैः शनैः

त्या वेळी, ज्ञानाच्या महासागरातील चंद्र, व्यासांचा सोळा वर्षांचा पुत्र तेथे आला; कथा संपल्यावर, स्वतःच्या प्राप्तीने तृप्त होऊन, प्रेमाने हळूहळू भागवताचे पठण करू लागला.

(इंद्रवंशा) दृष्ट्वा सदस्याः परमोरुतेजसं सद्यः समुत्थाय ददुर्महासनम् । प्रीत्या सुरर्षिस्तमपूजयत् सुखं स्थितोऽवदत् संश्रृणुतामलां गिरम्

त्याला पाहून, सभेतील सर्वजण त्याच्या तेजामुळे लगेच उठले आणि त्याला मोठ्या आसनावर बसवले; देवर्षीने त्याचा प्रेमाने सन्मान केला आणि तो सुखाने बसून म्हणाला: 'माझे शुद्ध वचन ऐका.'

श्रीशुक उवाच - (द्रुतविलंबित) निगमकल्पतरोर्गलितं फलं शुकमुखात् अमृतद्रवसंयुतम् । पिबत भागवतं रसमालयं मुहुरको रसिका भुवि भावुकाः

श्रीशुक म्हणाले: वेदरूपी कल्पवृक्षाचे हे पिकलेले फळ, शुकाच्या मुखातून आलेले अमृतरसयुक्त आहे; हे रसिक आणि भाविक हो, या भागवताचा रस पुन्हा पुन्हा प्या.

(शार्दूलविक्रीडित) धर्मप्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां वेद्यं वास्तवमत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् । श्रीमद्‌भागवते महामुनिकृते किं वा परैरीश्वरः सद्यो हृद्यवरुध्यतेऽत्र कृतिभिः शुश्रूषुभिस्तत्क्षणात्

श्रीमद्भागवतामध्ये सर्व कपटी धर्म टाकून दिले आहेत; हे निर्मळ, द्वेषरहित साधूंना योग्य आहे. येथे खरी, कल्याणकारी वस्तू सांगितली आहे, जी त्रिविध दुःख मुळासकट दूर करते. मग दुसऱ्या ग्रंथाची गरजच काय? येथे भगवंत तत्क्षणी, ऐकण्याची इच्छा असलेल्या भक्तांच्या हृदयात स्थिर होतो.

श्रीमद्‌भागवतं पुराणतिलकं यद्‌वैष्णवानां धनं यस्मिन् पारमहंस्यमेवममलं ज्ञानं परं गीयते । यत्र ज्ञानविरागभक्तिसहितं नैष्कर्म्यमाविष्कृतं तत् श्रुण्वन् प्रपठन् विचारणपरो भक्त्या विमुच्येन्नरः

श्रीमद्भागवत हे पुराणांचे शिरोमणी आणि वैष्णवांचे धन आहे; यात परमहंसांचे निर्मळ, श्रेष्ठ ज्ञान गाण्यात आले आहे. येथे ज्ञान, वैराग्य, भक्ती यांसह निष्कामपणा उघड केला आहे; जो माणूस हे भक्तीने ऐकतो, पठण करतो, विचार करतो, तो मुक्त होतो.

(अनुष्टुप्) स्वर्गे सत्ये च कैलासे वैकुण्ठे नास्त्ययं रसः । अतः पिबन्तु सद्‌भाग्या मा मा मुञ्चत कर्हिचित्

स्वर्गात, सत्यलोकात, कैलासावर किंवा वैकुंठातही हा रस मिळत नाही; म्हणून, हे भाग्यवान हो, नेहमी हा रस प्या—कधीही सोडू नका.

सूत उवाच - (इंद्रवंशा) एवं ब्रुवाणे सति बादरायणौ मध्ये सभायां हरिराविरासीत् । प्रह्रादबल्युद्धवफाल्गुनादिभिः वृत्तं सुरर्षिस्तमपूजयच्च तान्

सूतमुनी म्हणाले — बादरायण (व्यास) असे बोलत असताना, सभेच्या मध्यभागी हरि प्रकट झाला. त्याच्या सोबत प्रह्लाद, बळी, उद्धव, अर्जुन आणि इतर होते. देवऋषी नारदांनी त्या सर्वांचे आदरपूर्वक स्वागत केले.

दृष्ट्वा प्रसन्नं महदासने हरिं ते चक्रिरे कीर्तनमग्रतस्तदा । भवो भवान्या कमलासनस्तु तत्रागमत् कीर्तनदर्शनाय

प्रसन्न आणि उंच आसनावर विराजमान असलेल्या हरिला पाहून, सर्वांनी पुढे जाऊन त्याची कीर्ती गायली. तेव्हा पार्वतीसह शिव आणि कमलावर बसलेले ब्रह्मा, हे दोघेही त्या कीर्तनाचा साक्षीदार व्हायला तेथे आले.

(स्रग्धरा) प्रह्रादस्तालधारी तरलगतितया चोद्धवः कांस्यधारी वीणाधारी सुरर्षि स्वरकुशलतया रागकर्तार्जुनोऽभूत् । इन्द्रोऽवादीन्मृदङ्‌गं जय जय सुकराः कीर्तने ते कुमारा यत्राग्रे भववक्ता सरसरचनया व्यासपुत्रो बभूव

प्रह्लादाने ताल वाजवला, उद्धवाने कांस वाजवले, देवऋषी नारदांनी वीणा घेतली आणि गाण्यात कुशलतेने सूर लावले, अर्जुनाने राग बांधला. इंद्राने मृदंग वाजवून, 'जयो, जयो! कुमारांनो, कीर्तनात तुमची कौशल्य किती सुंदर!' असे म्हटले. पुढे व्यासपुत्र शुकदेव यांनी ओघवत्या शब्दात कथा सांगितली.

(उपेंद्रवज्रा) ननर्त मध्ये त्रिकमेव तत्र भक्त्यादिकानां नटवत्सुतेजसाम् । अलौलिकं कीर्तनमेतदीक्ष्य हरिः प्रसन्नोऽपि वचोऽब्रवीत् तत्

त्या ठिकाणी, हरि, शिव आणि ब्रह्मा या तिघांनी भक्तांच्या मध्यभागी नटांसारखे एकत्र नृत्य केले. हे अद्भुत कीर्तन पाहून, हरि आनंदी असूनही म्हणाले—

(इंद्रवज्रा) मत्तो वरं भाववृताद्‌वृणुध्वं प्रीतः कथाकीर्तनतोऽस्मि साम्प्रतम् । श्रुत्वेति तद्वाक्यमतिप्रसन्नाः प्रेमार्द्रचित्ता हरिमूचिरे ते

माझ्या भक्तिभावाने प्रेरित होऊन, तुम्ही माझ्याकडून जे काही वर मागू इच्छिता ते मागा. तुमच्या या कथा-कीर्तनामुळे मी अत्यंत प्रसन्न आहे. हे ऐकून, सर्वजण प्रेमाने ओथंबून, आनंदाने हरिला म्हणाले—

(उपेंद्रवज्रा) नगाहगाथासु च सर्वभक्तैः एभिस्त्वया भाव्यमिति प्रयत्‍नात् । मनोरथोऽयं परिपूरनीयः तथेति चोक्त्वान्तरधीयताच्युतः

पर्वत आणि नागांच्या गाथांमध्ये, तसेच सर्व भक्तांच्या कीर्तनात, तू नेहमी आठवावा अशी आमची इच्छा आहे. हेच आमचे मनोकामना आहे, ती पूर्ण कर. 'तसेच होईल' असे म्हणून अच्युत तेथून अदृश्य झाले.

(वंशस्थ) ततोऽनमत्तत् चरणेषु नारदः तथा शुकादीनपि तापसांश्च । अथ प्रहृष्टाः परिनष्टमोहाः सर्व ययुः पीतकथामृतास्ते

नंतर नारदांनी हरिच्या पायांवर डोके ठेवून वंदन केले, तसेच शुकदेव आणि इतर तपस्वींनीही वंदन केले. सर्वजण आनंदित झाले, मोह नाहीसा झाला आणि त्यांनी भगवंताच्या अमृतमय कथांचा आस्वाद घेतला.

(इंद्रवज्रा) भक्तिः सुताभ्यां सह रक्षिता सा शास्त्रे स्वकीयेऽपि तदा शुकेन । अतो हरिर्भागवतस्य सेवनात् चित्तं समायाति हि वैष्णवानाम्

ती भक्ती, आपल्या दोन मुलांसह, शुकदेवांनी त्यांच्या ग्रंथातही जपली. म्हणूनच, भागवताची सेवा केल्याने, वैष्णवांचे मन हरिकडे ओढले जाते.

दारिद्र्यदुःखज्वरदाहितानां मायापिशाचीपरिमर्दितानाम् संसारसिन्धौ परिपातितानां क्षेमाय वै भागवतं प्रगर्जति

दारिद्र्य, दुःख आणि तापांनी त्रस्त, मायेच्या राक्षसीने छळलेले, संसाराच्या समुद्रात बुडालेले — अशा सर्वांच्या कल्याणासाठी भागवत कथा घुमते.

शौनक उवाच - (अनुष्टुप्) शुकेनोक्तं कदा राज्ञे गोकर्णेन कदा पुनः । सुरर्षये कदा ब्राह्मैः छिन्धि मे संशयं त्विमम्

शौनक म्हणाले — शुकदेवाने राजाला केव्हा सांगितले? गोकरणाने पुन्हा केव्हा सांगितले? देवऋषीने ब्राह्मणांना केव्हा सांगितले? हे माझे शंका तू दूर कर.

सूत उवाच - आकृष्णनिर्गमात् त्रिंशत् वर्षाधिकगते कलौ । नवमीतो नभस्ये च कथारंभं शुकोऽकरोत्

सूतमुनी म्हणाले — कृष्णाच्या प्रस्थानानंतर तीस वर्षांनी, कलियुग वाढले असताना, भाद्रपद महिन्यातल्या शुक्ल नवमीला शुकदेवांनी कथा सांगायला सुरुवात केली.

परीक्षित् श्रवणान्ते च कलौ वर्षशतद्वये । शुद्धे शुचौ नवम्यां च धेनुजोऽकथयत्कथाम्

परीक्षिताच्या श्रवणानंतर, कलियुगात दोनशे वर्षे गेल्यावर, शुद्ध आणि पवित्र नवमीला, गायीच्या पोटी जन्मलेले गोकरणाने कथा सांगितली.

तस्मादपि कलौ प्राप्ते त्रिंशत् वर्षगते सति । ऊचुरूर्जे सिते पक्षे नवम्यां ब्रह्मणः सुताः

त्याच्यानंतर, कलियुगात आणखी तीस वर्षे गेल्यावर, कार्तिक महिन्यातल्या शुक्ल नवमीला, ब्रह्मदेवांचे पुत्रांनी ही कथा सांगितली.

इत्येत्तते समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ । कलौ भागवती वार्ता भवरोगविनाशिनी

हे पावन, तू विचारलेले सर्व मी सांगितले. कलियुगात भागवत कथा संसाररूपी रोगाचा नाश करणारी आहे.

(वसंततिलका) कृष्णप्रियं सकलकल्मषनाशनं च मुक्त्येकहेतुमिह भक्तिविलासकारि सन्तः कथानकमिदं पिबतादरेण लोके हि तीर्थपरिशीलनसेवया किम्

ही कथा कृष्णाला प्रिय आहे, सर्व पापांचा नाश करणारी, मुक्तीचे एकमेव साधन आणि भक्तीचा आनंद देणारी आहे. संतजनांनी ही कथा श्रद्धेने प्यावी; या जगात तीर्थयात्रा किंवा इतर सेवा करण्याची गरजच उरत नाही.

(अपरवक्त्र) स्वपुरुषमपि वीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूले । परिहर भगवत्कथासु मत्तान् प्रभुरहमन्युनृणां न वैष्णवानाम्

यमराज स्वतःच्या दूताला, दोरी घेऊन उभा असताना, कानात सांगतात — 'भगवंताच्या कथेत रंगलेल्या लोकांना वगळ. मी इतरांच्या क्रोधाचा स्वामी आहे, पण वैष्णवांचा नाही.'

(शिखरिणी) असारे संसारे विषयविषसङ्‌गाकुलधियः क्षणार्धं क्षेमार्थं पिबत शुकगाथातुलसुधाम् । किमर्थं व्यर्थं भो व्रजथ कुपथे कुत्सितकथे परीक्षित्साक्षी यत् श्रवणगतमुक्त्युक्तिकथने

या नश्वर संसारात, विषयांच्या विषाने मन अस्वस्थ झाले असताना, अर्धा क्षण जरी का होईना, शुकदेवांच्या अमृतमय गाथा आपल्या कल्याणासाठी प्याव्यात. मुक्ती देणारी ही कथा परीक्षिताने स्वतः ऐकली, मग व्यर्थ वाईट गोष्टींमध्ये वेळ का घालवावा?

(अनुष्टुप्) रसप्रवाहसंस्थेन श्रीशुकेनेरिता कथा । कण्ठे संबध्यते येन स वैकुण्ठप्रभुर्भवेत्

रसाने ओतप्रोत असलेल्या शुकदेवांनी सांगितलेल्या या कथेला जो आपल्या गळ्यात बांधतो, तो वैकुंठाचा स्वामी होतो.

(मालिनी) इति च परमगुह्यं सर्वसिद्धान्तसिद्धं सपदि निगदितं ते शास्त्रपुञ्जं विलोक्य । जगति शुककथातो निर्मलं नास्ति किञ्चित् पिब परसुखहेतोर्द्वादशस्कन्धसारम्

हे सर्व सिद्धांतांनी सिद्ध झालेलं आणि अत्यंत गूढ असं सत्य तुला मी एकदम सांगितलं. अनेक शास्त्रांचा विचार केला तरी या जगात शुकदेवांच्या कथेसारखं शुद्ध काहीच नाही. म्हणून, परमानंदासाठी या बारा स्कंधांचा सारांश तू मनापासून ऐक.