श्रीमद्भागवतपुराणम्

द्वादश ब्राह्मणान् पश्चात् भोजयेत् मधुपायसैः । दद्यात् सुवर्णं धेनुं च व्रतपूर्णत्वहेतवे

नंतर, बारा ब्राह्मणांना पायस आणि मध देऊन जेवू घालावे, आणि सुवर्ण व गाय द्यावी, म्हणजे व्रत पूर्ण होते.

शक्तौ पलत्रयमितं स्वर्णसिंहं विधाय च । तत्रास्य पुस्तकं स्थाप्यं लिखितं ललिताक्षरम्

शक्य असेल तर, तीन पल वजनाचा सुवर्ण सिंह तयार करून, त्यावर सुंदर अक्षरात लिहिलेले पुस्तक ठेवावे.

संपूज्य आवाहनाद्यैः तद् उपचारैः सदक्षिणम् । वस्त्रभूषण गन्धाद्यैः पूजिताय यतात्मने

त्यांनी त्याला योग्य रीतीने आमंत्रण देऊन, सर्व उपचारांसह, दक्षिणा, वस्त्र, दागिने, सुगंध वगैरे देऊन, मनःसंयम असलेल्या आणि पूजेला पात्र अशा त्या व्यक्तीचा सन्मान केला.

आचार्याय सुधीर्दत्त्वा मुक्तः स्याद् भवबंधनैः । एवं कृते विधाने च सर्वपापनिवारणे

शहाणा माणूस हे गुरुला दिल्यास, तो संसाराच्या बंधनांतून मुक्त होतो; अशा प्रकारे, हा विधी केल्याने सर्व पापे नाहीशी होतात.

फलदं स्यात् पुराणं तु श्रीमद्‌भागवतं शुभम् । धर्मकामार्थमोक्षाणां साधनं स्यात् न संशयः

हे शुभ श्रीमद्भागवत पुराण फळ देणारे आहे; धर्म, काम, अर्थ आणि मोक्ष मिळविण्याचे साधन आहे—याबद्दल काहीच शंका नाही.

कुमारा ऊचुः - इति ते कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । श्रीमद्‌भागवतेनैव भुक्तिमुक्ति करे स्थिते

कुमार म्हणाले: तुला सर्व काही सांगितले आहे; अजून तुला काय ऐकायचे आहे? कारण श्रीमद्भागवतच भोग आणि मोक्ष दोन्ही देते.

सूत उवाच - इत्युक्त्वा ते महात्मानः प्रोचुर्भागवतीं कथाम् । सर्वपापहरां पुण्यां भुक्तिमुक्तिप्रदायिनीम्

सूतम्हणाले: असे सांगून त्या महात्म्यांनी भागवत कथा सांगितली, जी सर्व पापे नाहीशी करणारी, पुण्यदायी आणि भोग-मोक्ष देणारी आहे.

श्रृण्वतां सर्वभूतानां सप्ताहं नियतात्मनाम् । यथाविधि ततो देवं तुष्टुवुः पुरुषोत्तमम्

सात दिवस सर्व जीवांनी, मनःसंयम ठेवून, नियमानुसार ती कथा ऐकली आणि मग त्यांनी परमेश्वर, सर्वश्रेष्ठ पुरुषाची स्तुती केली.

तदन्ते ज्ञानवैराग्य-भक्तीनां पुष्टता परा । तारुण्यं परमं चाभूत् सर्वभूतमनोहरम्

त्या शेवटी, ज्ञान, वैराग्य आणि भक्ती यांची ताकद फारच वाढली; एक विलक्षण तरुणाई निर्माण झाली, जी सर्वांना मोहून टाकणारी होती.

नारदश्च कृतार्थोऽभूत् सिद्धे स्वीये मनोरथे । पुलकीकृतसर्वाङ्‌ग परमानन्दसम्भृतः

नारद आपली इच्छा पूर्ण झाल्याने अत्यंत आनंदित झाला; त्याचे सर्व अंग रोमांचित झाले आणि तो परमानंदाने भरून गेला.

एवं कथां समाकर्ण्य नारदो भगवत्प्रियः । प्रेमगद्‌गदया वाचा तानुवाच कृताञलिः

अशी कथा लक्षपूर्वक ऐकून, भगवंताचा प्रिय नारद, प्रेमाने गदगदलेल्या आवाजात, हात जोडून त्यांना म्हणाला.

नारद उवाच - धन्योस्मि अनुगृहितोऽस्मि भवद्‌भिः करुणापरैः । अद्य मे भगवान् लब्धः सर्वपापहरो हरिः

नारद म्हणाला: मी धन्य आहे, मी तुमच्या अपरंपार करुणेने लाभलेलो आहे; आज मला सर्व पापे दूर करणारा भगवान हरि प्राप्त झाला.

श्रवणं सर्वधर्मेभ्यो वरं मन्ये तपोधनाः । वैकुण्ठस्थो यतः कृष्णः श्रवणाद् यस्य लभ्यते

सर्व धर्मांमध्ये मला श्रवण सर्वश्रेष्ठ वाटते, हे तपस्वींनो, कारण केवळ ऐकण्यानेच वैकुंठात असलेला कृष्ण प्राप्त होतो.

सूत उवाच - एवं ब्रुवति वै तत्र नारदे वैष्णवोत्तमे । परिभ्रमन् समायातः शुको योगेश्वरास्तदा

सूता म्हणाले: नारद, श्रेष्ठ वैष्णव, असे बोलत असताना, योगीश्वरोंमध्ये श्रेष्ठ असा शुक तेथे फिरत फिरत आला.

(वंशस्थ) तत्राययौ षोडशवार्षिकस्तदा व्यासात्मजो ज्ञानमहाब्धिचन्द्रमाः । कथावसाने निजलाभपूर्णः प्रेम्णा पठन् भागवतं शनैः शनैः

त्या वेळी, ज्ञानाच्या महासागरातील चंद्र, व्यासांचा सोळा वर्षांचा पुत्र तेथे आला; कथा संपल्यावर, स्वतःच्या प्राप्तीने तृप्त होऊन, प्रेमाने हळूहळू भागवताचे पठण करू लागला.

(इंद्रवंशा) दृष्ट्वा सदस्याः परमोरुतेजसं सद्यः समुत्थाय ददुर्महासनम् । प्रीत्या सुरर्षिस्तमपूजयत् सुखं स्थितोऽवदत् संश्रृणुतामलां गिरम्

त्याला पाहून, सभेतील सर्वजण त्याच्या तेजामुळे लगेच उठले आणि त्याला मोठ्या आसनावर बसवले; देवर्षीने त्याचा प्रेमाने सन्मान केला आणि तो सुखाने बसून म्हणाला: 'माझे शुद्ध वचन ऐका.'

श्रीशुक उवाच - (द्रुतविलंबित) निगमकल्पतरोर्गलितं फलं शुकमुखात् अमृतद्रवसंयुतम् । पिबत भागवतं रसमालयं मुहुरको रसिका भुवि भावुकाः

श्रीशुक म्हणाले: वेदरूपी कल्पवृक्षाचे हे पिकलेले फळ, शुकाच्या मुखातून आलेले अमृतरसयुक्त आहे; हे रसिक आणि भाविक हो, या भागवताचा रस पुन्हा पुन्हा प्या.

(शार्दूलविक्रीडित) धर्मप्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां वेद्यं वास्तवमत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् । श्रीमद्‌भागवते महामुनिकृते किं वा परैरीश्वरः सद्यो हृद्यवरुध्यतेऽत्र कृतिभिः शुश्रूषुभिस्तत्क्षणात्

श्रीमद्भागवतामध्ये सर्व कपटी धर्म टाकून दिले आहेत; हे निर्मळ, द्वेषरहित साधूंना योग्य आहे. येथे खरी, कल्याणकारी वस्तू सांगितली आहे, जी त्रिविध दुःख मुळासकट दूर करते. मग दुसऱ्या ग्रंथाची गरजच काय? येथे भगवंत तत्क्षणी, ऐकण्याची इच्छा असलेल्या भक्तांच्या हृदयात स्थिर होतो.

श्रीमद्‌भागवतं पुराणतिलकं यद्‌वैष्णवानां धनं यस्मिन् पारमहंस्यमेवममलं ज्ञानं परं गीयते । यत्र ज्ञानविरागभक्तिसहितं नैष्कर्म्यमाविष्कृतं तत् श्रुण्वन् प्रपठन् विचारणपरो भक्त्या विमुच्येन्नरः

श्रीमद्भागवत हे पुराणांचे शिरोमणी आणि वैष्णवांचे धन आहे; यात परमहंसांचे निर्मळ, श्रेष्ठ ज्ञान गाण्यात आले आहे. येथे ज्ञान, वैराग्य, भक्ती यांसह निष्कामपणा उघड केला आहे; जो माणूस हे भक्तीने ऐकतो, पठण करतो, विचार करतो, तो मुक्त होतो.

(अनुष्टुप्) स्वर्गे सत्ये च कैलासे वैकुण्ठे नास्त्ययं रसः । अतः पिबन्तु सद्‌भाग्या मा मा मुञ्चत कर्हिचित्

स्वर्गात, सत्यलोकात, कैलासावर किंवा वैकुंठातही हा रस मिळत नाही; म्हणून, हे भाग्यवान हो, नेहमी हा रस प्या—कधीही सोडू नका.

सूत उवाच - (इंद्रवंशा) एवं ब्रुवाणे सति बादरायणौ मध्ये सभायां हरिराविरासीत् । प्रह्रादबल्युद्धवफाल्गुनादिभिः वृत्तं सुरर्षिस्तमपूजयच्च तान्

सूतमुनी म्हणाले — बादरायण (व्यास) असे बोलत असताना, सभेच्या मध्यभागी हरि प्रकट झाला. त्याच्या सोबत प्रह्लाद, बळी, उद्धव, अर्जुन आणि इतर होते. देवऋषी नारदांनी त्या सर्वांचे आदरपूर्वक स्वागत केले.

दृष्ट्वा प्रसन्नं महदासने हरिं ते चक्रिरे कीर्तनमग्रतस्तदा । भवो भवान्या कमलासनस्तु तत्रागमत् कीर्तनदर्शनाय

प्रसन्न आणि उंच आसनावर विराजमान असलेल्या हरिला पाहून, सर्वांनी पुढे जाऊन त्याची कीर्ती गायली. तेव्हा पार्वतीसह शिव आणि कमलावर बसलेले ब्रह्मा, हे दोघेही त्या कीर्तनाचा साक्षीदार व्हायला तेथे आले.

(स्रग्धरा) प्रह्रादस्तालधारी तरलगतितया चोद्धवः कांस्यधारी वीणाधारी सुरर्षि स्वरकुशलतया रागकर्तार्जुनोऽभूत् । इन्द्रोऽवादीन्मृदङ्‌गं जय जय सुकराः कीर्तने ते कुमारा यत्राग्रे भववक्ता सरसरचनया व्यासपुत्रो बभूव

प्रह्लादाने ताल वाजवला, उद्धवाने कांस वाजवले, देवऋषी नारदांनी वीणा घेतली आणि गाण्यात कुशलतेने सूर लावले, अर्जुनाने राग बांधला. इंद्राने मृदंग वाजवून, 'जयो, जयो! कुमारांनो, कीर्तनात तुमची कौशल्य किती सुंदर!' असे म्हटले. पुढे व्यासपुत्र शुकदेव यांनी ओघवत्या शब्दात कथा सांगितली.

(उपेंद्रवज्रा) ननर्त मध्ये त्रिकमेव तत्र भक्त्यादिकानां नटवत्सुतेजसाम् । अलौलिकं कीर्तनमेतदीक्ष्य हरिः प्रसन्नोऽपि वचोऽब्रवीत् तत्

त्या ठिकाणी, हरि, शिव आणि ब्रह्मा या तिघांनी भक्तांच्या मध्यभागी नटांसारखे एकत्र नृत्य केले. हे अद्भुत कीर्तन पाहून, हरि आनंदी असूनही म्हणाले—

(इंद्रवज्रा) मत्तो वरं भाववृताद्‌वृणुध्वं प्रीतः कथाकीर्तनतोऽस्मि साम्प्रतम् । श्रुत्वेति तद्वाक्यमतिप्रसन्नाः प्रेमार्द्रचित्ता हरिमूचिरे ते

माझ्या भक्तिभावाने प्रेरित होऊन, तुम्ही माझ्याकडून जे काही वर मागू इच्छिता ते मागा. तुमच्या या कथा-कीर्तनामुळे मी अत्यंत प्रसन्न आहे. हे ऐकून, सर्वजण प्रेमाने ओथंबून, आनंदाने हरिला म्हणाले—

(उपेंद्रवज्रा) नगाहगाथासु च सर्वभक्तैः एभिस्त्वया भाव्यमिति प्रयत्‍नात् । मनोरथोऽयं परिपूरनीयः तथेति चोक्त्वान्तरधीयताच्युतः

पर्वत आणि नागांच्या गाथांमध्ये, तसेच सर्व भक्तांच्या कीर्तनात, तू नेहमी आठवावा अशी आमची इच्छा आहे. हेच आमचे मनोकामना आहे, ती पूर्ण कर. 'तसेच होईल' असे म्हणून अच्युत तेथून अदृश्य झाले.

(वंशस्थ) ततोऽनमत्तत् चरणेषु नारदः तथा शुकादीनपि तापसांश्च । अथ प्रहृष्टाः परिनष्टमोहाः सर्व ययुः पीतकथामृतास्ते

नंतर नारदांनी हरिच्या पायांवर डोके ठेवून वंदन केले, तसेच शुकदेव आणि इतर तपस्वींनीही वंदन केले. सर्वजण आनंदित झाले, मोह नाहीसा झाला आणि त्यांनी भगवंताच्या अमृतमय कथांचा आस्वाद घेतला.

(इंद्रवज्रा) भक्तिः सुताभ्यां सह रक्षिता सा शास्त्रे स्वकीयेऽपि तदा शुकेन । अतो हरिर्भागवतस्य सेवनात् चित्तं समायाति हि वैष्णवानाम्

ती भक्ती, आपल्या दोन मुलांसह, शुकदेवांनी त्यांच्या ग्रंथातही जपली. म्हणूनच, भागवताची सेवा केल्याने, वैष्णवांचे मन हरिकडे ओढले जाते.

दारिद्र्यदुःखज्वरदाहितानां मायापिशाचीपरिमर्दितानाम् संसारसिन्धौ परिपातितानां क्षेमाय वै भागवतं प्रगर्जति

दारिद्र्य, दुःख आणि तापांनी त्रस्त, मायेच्या राक्षसीने छळलेले, संसाराच्या समुद्रात बुडालेले — अशा सर्वांच्या कल्याणासाठी भागवत कथा घुमते.