श्रीमद्भागवतपुराणम्

उपगीयमानो गन्धर्वैः मृदङ्गपणवानकान् । वादयद्‌भिर्मुदा वीणां सूतमागधवन्दिभिः

गंधर्वांनी गाणे गात, मृदंग, पखवाज, आणि ढोल वाजवत, तसेच सूत, मागध आणि वंदिनी लोकांनी वीणा वाजवत त्याची स्तुती केली.

सिच्यमानोऽच्युतस्ताभिः हसन्तीभिः स्म रेचकैः । प्रतिषिञ्चन् विचिक्रीडे यक्षीभिर्यक्षराडिव

त्या स्त्रिया हसत-खेळत श्रीकृष्णावर पाणी शिंपडू लागल्या, आणि तोही त्यांच्यात यक्षराजासारखा आनंदाने खेळू लागला.

( वसंततिलका ) ताः क्लिन्नवस्त्रविवृतोरुकुचप्रदेशाः सिञ्चन्त्य उद्धृतबृहत्कवरप्रसूनाः । कान्तं स्म रेचकजिहीर्षययोपगुह्य जातस्मरोत्स्मयलसद् वदना विरेजुः

त्यांचे वस्त्र ओले झाले होते, छाती उघडी पडली होती, त्यांनी मोठ्या फुलांच्या माळांनी त्याला शिंपडले, आणि आपल्या प्रियकराला हसत, प्रेमाने मिठी मारली; त्यांच्या चेहऱ्यावर नव्याने जागृत झालेल्या प्रेमामुळे हास्य फुलले होते.

कृष्णस्तु तत्स्तनविषत् जितकुङ्कुमस्रक् क्रीडाभिषङ्गधुतकुन्तलवृन्दबन्धः । सिञ्चन् मुन्मुहुर्युवतिभिः प्रतिषिच्यमानो रेमे करेणुभिरिवेभपतिः परीतः

श्रीकृष्णाच्या छातीवर कुंकवाची माळ होती, खेळात आणि मिठीत त्याचे केस मोकळे झाले होते, तरुण स्त्रिया त्याच्यावर पुन्हा पुन्हा पाणी शिंपडत, आणि तो हत्तीला जशा हत्तीण वेढतात तसा त्यांच्या मध्ये आनंदाने रमला.

( अनुष्टुप् ) नटानां नर्तकीनां च गीतवाद्योपजीविनाम् । क्रीडालङ्कारवासांसि कृष्णोऽदात्तस्य च स्त्रियः

नर्तक, गायन करणारे, वाद्य वाजवणारे, आणि स्त्रिया— यांना श्रीकृष्णाने खेळासाठी अलंकार आणि वस्त्रे दिली.

कृष्णस्यैवं विहरतो गत्यालापेक्षितस्मितैः । नर्मक्ष्वेलिपरिष्वङ्गैः स्त्रीणां किल हृता धियः

श्रीकृष्ण अशा रीतीने रमताना, त्याच्या हास्याने, कटाक्षाने, खेळकर बोलण्याने आणि मिठ्यांनी स्त्रियांची मने पूर्णपणे वेधून घेतली.

ऊचुर्मुकुन्दैकधियो गिर उन्मत्तवज्जडम् । चिन्तयन्त्योऽरविन्दाक्षं तानि मे गदतः श्रृणु

त्यांचे मन फक्त मुकुंदावर एकवटले होते, आणि त्या वेड्यांसारख्या किंवा गोंधळलेल्या प्रमाणे बोलू लागल्या; त्या कमळनयनाचा विचार करत होत्या. मी सांगतो ते तू ऐक.

महिष्य ऊचुः - ( मालिनी ) कुररि विलपसि त्वं वीतनिद्रा न शेषे स्वपिति जगति रात्र्यामीश्वरो गुप्तबोधः । वयमिव सखि कच्चिद्‌गाढनिर्विद्धचेता नलिननयनहासोदारलीलेक्षितेन

राण्या म्हणाल्या— अरे कुररी, तू झोप न लागता रडतेस, विश्रांती घेत नाहीस; जगाचा स्वामी रात्री झोपतो, आपल्याला कळतही नाही. सखी, तूही आमच्यासारखीच का, कमळनयनाच्या हास्याने आणि कटाक्षाने मनाने पूर्णपणे भेदली गेली आहेस?

( वसंततिलका ) नेत्रे निमीलयसि नक्तमदृष्टबन्धुः त्वं रोरवीषि करुणं बत चक्रवाकि । दास्यं गत वयमिवाच्युतपादजुष्टां किं वा स्रजं स्पृहयसे कबरेण वोढुम्

रात्री डोळे मिटून, सोबतीपासून दूर, तू करुण स्वरात रडतेस, ओ चक्रवाकी. आम्हीही अच्युताच्या पायांची सेवा मिळवली आहे; की तू केसात माळ घालण्याची इच्छा करतेस?

( मिश्र ) भो भोः सदा निष्टनसे उदन्वन् अलब्धनिद्रोऽधिगतप्रजागरः । किं वा मुकुन्दापहृतात्मलाञ्छनः प्राप्तां दशां त्वं च गतो दुरत्ययाम्

अगं, तू नेहमी पाण्याच्या काठी तक्रार करतेस, झोप न लागता जागी असतेस; मुकुंदाने तुझ्या मनाचा ठसा काढून घेतला म्हणून, तूही आमच्यासारखीच ही सहन न होणारी अवस्था गाठली आहेस का?

( वसंततिलका ) त्वं यक्ष्मणा बलवतासि गृहीत इन्दो क्षीणस्तमो न निजदीधितिभिः क्षिणोषि । कच्चिन् गकुन्दगदितानि यथा वयं त्वं विस्मृत्य भोः स्थगितगीरुपलक्ष्यसे नः

अरे चंद्रा, तुला जणू काही मोठा आजार जडला आहे; तुझं तेज कमी झालंय आणि तुझ्या किरणांनी अंधार दूर होत नाही. आम्ही जसं गोंधळलो आहोत आणि तुटक बोलतो, तसंच तूही विसरून गप्प बसलास का? म्हणूनच आम्हाला तुझं अस्तित्व जाणवत नाही का?

( अनुष्टुप् ) किं न्वाचरितमस्माभिः मलयानिल तेऽप्रियम् । गोविन्दापाङ्गनिर्भिन्ने हृदीरयसि नः स्मरम्

मलय पर्वतावरून येणाऱ्या वाऱ्या, आम्ही तुझं काही वाईट केलं का? कारण गोविंदाच्या कटाक्षाने आमच्या मनात विरहाची जखम ताजी होते.

( मंदाक्रान्ता ) मेघ श्रीमन् त्वमसि दयितो यादवेन्द्रस्य नूनं श्रीवत्साङ्कं वयमिव भवान् ध्यायति प्रेमबद्धः । अत्युत्कण्ठः शबलहृदयोऽस्मद्विधो बाष्पधाराः स्मृत्वा स्मृत्वा विसृजसि मुहुर्दुःखदस्तत्प्रसङ्गः

हे सुंदर मेघा, तू नक्कीच यादवांचा राजा श्रीकृष्णाला प्रिय आहेस; आम्हासारखाच तूही त्याच्या श्रीवत्सचिन्ह असलेल्या रूपाचं ध्यान प्रेमानं करतोस. अतिशय उत्कंठेने, अस्वस्थ मनाने, त्याची आठवण काढून काढून, तूही आमच्यासारख्या अश्रूंच्या धारा सोडतोस—त्याच्या संगाचा विरह असाच वेदनादायक आहे.

( वियोगिनि ) प्रियरावपदानि भाषसे मृत सञ्जीविकयानया गिरा करवाणि किमद्य ते प्रियं वद मे वल्गितकण्ठ कोकिल

कोकिळा, तुझ्या थरथरत्या गळ्याने तू अशी गोड गाणी गातेस की जणू मृतालाही जिवंत करतेस. सांग ना, आज मी तुझ्यासाठी काय करू? प्रियाचा नामस्मरण तूच करत आहेस असं वाटतं.

( पुष्पिताग्रा ) न चलसि न वदस्युदारबुद्धे क्षितिधर चिन्तयसे महान्तमर्थम् । अपि बत वसुदेवनन्दनाङ्‌घ्रिं वयमिव कामयसे स्तनैर्विधर्तुम्

हे डोंगरराजा, तुझं मन मोठं आहे म्हणूनच तू ना हलतोस, ना बोलतोस; काही मोठ्या हेतूने तू विचार करत असावा. आम्हासारखाच, वसुदेवपुत्राच्या पायांना आपल्या छातीशी धरावं असं तुलाही वाटतं का?

( वसंततिलका ) शुष्यद्ध्रदाः करशिता बत सिन्धुपत्‍न्यः सम्प्रत्यपास्तकमलश्रिय इष्टभर्तुः । यद्वद् वयं मधुपतेः प्रणयावलोकम् अप्राप्य मुष्टहृदयाः पुरुकर्शिताः स्म

अरे बघ, समुद्राच्या पत्नींच्या तळ्यांमध्ये पाणी राहिलं नाही, त्यांचे हात कोरडे पडले, आणि कमळांचं सौंदर्यही हरपलं, कारण त्यांना प्रिय सखा मिळत नाही. जसं आम्ही मधुपतीच्या प्रेमळ कटाक्षावाचून तळमळतो आणि मन वेडं होतं, तसंच त्यांचंही झालंय.

( शार्दूलविक्रिडित ) हंस स्वागतमास्यतां पिब पयो ब्रूह्यङ्ग शौरेः कथां दूतं त्वां नु विदाम कच्चिदजितः स्वस्त्यास्त उक्तं पुरा । किं वा नश्चलसौहृदः स्मरति तं कस्माद्‌भजामो वयं क्षौद्रालापय कामदं श्रियमृते सैवैकनिष्ठा स्त्रियाम्

हंसा, स्वागत आहे! इथे ये, पाणी प्यावं. सांग, शौरिकृष्णाची काही बातमी आहे का? तू त्याचा दूत आहेस का? अजिताचा कुशल समाचार आहे का, जसा त्याने आधी सांगितला होता? की त्याचं आमच्यावरचं प्रेम कमी झालंय? तो विसरला असेल तर आपण त्याची सेवा का करावी? गोड बोल, कारण त्याच्या कृपेव्यतिरिक्त स्त्रियांसाठी दुसरं आश्रय नाही.

श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) इतीदृशेन भावेन कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । क्रियमाणेन माधव्यो लेभिरे परमां गतिम्

श्रीशुक म्हणाले— अशा प्रकारे, कृष्णाविषयी अशा प्रेमभावनेने, योगेश्वरांच्या स्वामीकडे मन लावून, माधवी स्त्रियांना सर्वोच्च अवस्था प्राप्त झाली.

श्रुतमात्रोऽपि यः स्त्रीणां प्रसह्याकर्षते मनः । उरुगायोरुगीतो वा पश्यन्तीनां कुतः पुनः

ज्याचं कीर्ती मोठ्या गायकांनी गायली जाते, त्याचं फक्त ऐकूनही स्त्रियांचं मन आपसूक खेचलं जातं— मग ज्यांना त्याला प्रत्यक्ष पाहायला मिळतं, त्यांचं काय?

याः सम्पर्यचरन् प्रेम्णा पादसंवाहनादिभिः । जगद्‌गुरुं भर्तृबुद्ध्या तासां किं वर्ण्यते तपः

ज्यांनी प्रेमाने जगद्गुरूला पती मानून, त्याच्या पायांची सेवा वगैरे केली, त्यांच्या तपाचं वर्णन कुणी करू शकेल?

एवं वेदोदितं धर्मं अनुतिष्ठन् सतां गतिः । गृहं धर्मार्थकामानां मुहुश्चादर्शयत् पदम्

ज्याने वेदांनी सांगितलेल्या धर्माचं पालन केलं, त्याने सत्पुरुषांचा मार्ग दाखवला आणि गृहस्थांना धर्म, अर्थ, काम यांचं आदर्श स्थान पुन्हा पुन्हा दाखवलं.

आस्थितस्य परं धर्मं कृष्णस्य गृहमेधिनाम् । आसन् षोडशसाहस्रं महिष्यश्च शताधिकम्

गृहस्थांसाठी सर्वोच्च धर्म स्थापन करणाऱ्या कृष्णाच्या सोळा हजार आणि शंभराहून अधिक राण्या होत्या.

तासां स्त्रीरत्‍नभूतानां अष्टौ याः प्रागुदाहृताः । रुक्मिणीप्रमुखा राजन् तत्पुत्राश्चानुपूर्वशः

त्यामध्ये, रुक्मिणीप्रमुख आठ राण्या स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ मानल्या जात, राजन, आणि त्यांच्या पुत्रांची नावे पुढे सांगतो.

एकैकस्यां दश दश कृष्णोऽजीजनदात्मजान् । यावत्य आत्मनो भार्या अमोघगतिरीश्वरः

प्रत्येक राणीपासून कृष्णाने दहा दहा मुलगे जन्माला घातले, जितक्या त्याच्या पत्नी तितकेच त्याचे पुत्र.

तेषां उद्दामवीर्याणां अष्टादश महारथाः । आसन्नुदारयशसः तेषां नामानि मे शृणु

त्यांच्या त्या पराक्रमी मुलांमध्ये अठरा मोठे महारथी होते, ज्यांची कीर्ती सर्वत्र पसरली. त्यांच्या नावांची यादी ऐक.

प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च दीप्तिमान् भानुरेव च । साम्बो मधुर्बृहद्‌भानुः चित्रभानुर्वृकोऽरुणः

प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, दीप्तिमान, भानु, साम्ब, मधु, बृहद्भानु, चित्रभानु, वृक आणि अरुण,

पुष्करो वेदबाहुश्च श्रुतदेवः सुनन्दनः । चित्रबाहुर्विरूपश्च कविर्न्यग्रोध एव च

पुष्कर, वेदबाहू, श्रुतदेव, सुनंदन, चित्रबाहू, विरूप, कवि आणि न्यग्रोध— ही त्यांची नावे आहेत.

एतेषां अपि राजेन्द्र तनुजानां मधुद्विषः । प्रद्युम्न आसीत् प्रथमः पितृवद् रुक्मिणीसुतः

हे राजेंद्र, मधुशत्रूच्या या सर्व पुत्रांमध्ये, रुक्मिणीपुत्र प्रद्युम्न हा सर्वात श्रेष्ठ होता, अगदी आपल्या वडिलांसारखा.

स रुक्मिणो दुहितरं उपयेमे महारथः । तस्यां ततोऽनिरुद्धोऽभूत् नागायतबलान्वितः

त्या महाबलवान् वीराने रुक्मीची कन्या पत्नीस म्हणून स्वीकारली. तिच्या पोटी नागाच्या बळासारखा, हजार हत्तींचे सामर्थ्य असलेला अनिरुद्ध जन्मास आला.