श्रीमद्भागवतपुराणम्

न प्रद्युम्नो नानिरुद्धो न रामो न च केशवः। यस्य शेकुः परित्रातुं कोऽन्यस्तदवितेश्वरः

प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, राम किंवा केशव — यापैकी कुणीही त्याचं रक्षण करू शकले नाही; मग इतर कोण करू शकेल, हे विश्वाचे स्वामी?

धिगर्जुनं मृषावादं धिगात्मश्लाघिनो धनुः। दैवोपसृष्टं यो मौढ्यादानिनीषति दुर्मतिः

अर्जुनाच्या खोट्या बोलण्यावर धिक्कार असो, त्याच्या आत्मप्रशंसेवर आणि धनुष्यावरही धिक्कार असो; ज्या गोष्टी दैवाने ठरवल्या आहेत, त्या तो मूर्खपणानं करायला निघाला आहे.

एवं शपति विप्रर्षौ विद्यामास्थाय फाल्गुनः। ययौ संयमनीमाशु यत्रास्ते भगवान्यमः

अशा प्रकारे ब्राह्मण ऋषीनं शाप दिल्यावर फाळ्गुनानं आपली विद्या घेऊन लगेचच यमाच्या, म्हणजे धर्मराजाच्या नगरीकडे प्रस्थान केलं.

विप्रापत्यमचक्षाणस्तत ऐन्द्री मगात्पुरीम्। आग्नेयीं नैरृतीं सौम्यां वायव्यां वारुणीमथ

ब्राह्मणाचं मूल तिथं सापडलं नाही, म्हणून तो शस्त्र घेऊन इंद्राच्या नगरीत गेला; तिथून अग्नी, निरृति, सोम, वायू आणि वरुण यांच्या नगरीतही गेला.

रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्यन्यान्युदायुधः। ततोऽलब्धद्विजसुतो ह्यनिस्तीर्णप्रतिश्रुतः । अग्निं विविक्षुः कृष्णेन प्रत्युक्तः प्रतिषेधता

तो रसातळ, स्वर्ग, आणि इतर देवांच्या लोकांमध्येही गेला, पण ब्राह्मणाचं मूल कुठेच सापडलं नाही. वचन पाळता न आल्यामुळे, तो अग्नीत प्रवेश करायला निघाला, पण कृष्णानं त्याला थांबवलं.

दर्शये द्विजसूनूंस्ते मावज्ञात्मानमात्मना। ये ते नः कीर्तिं विमलां मनुष्याः स्थापयिष्यन्ति

कृष्ण म्हणाले: मी तुला त्या ब्राह्मणाची मुलं दाखवीन; स्वतःला कमी लेखू नकोस. जे लोक आपली निर्मळ कीर्ती जगात पसरवतील, त्यांना भाग्य लाभेल.

इति सम्भाष्य भगवानर्जुनेन सहेश्वरः। दिव्यं स्वरथमास्थाय प्रतीचीं दिशमाविशत्

अशा रीतीनं अर्जुनाशी बोलून, सर्वांचा स्वामी असलेल्या भगवंतानं दिव्य रथावर बसून पश्चिम दिशेला प्रस्थान केलं.

सप्त द्वीपान्ससिन्धूंश्च सप्त सप्त गिरीनथ। लोकालोकं तथातीत्य विवेश सुमहत्तमः

तो अत्यंत महान् परमात्मा सातही द्वीपं, सातही समुद्रं आणि सातही पर्वत ओलांडून, लोकालोक पर्वत सुद्धा पार करून आत गेला.

तत्राश्वाः शैब्यसुग्रीव मेघपुष्पबलाहकाः। तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुर्भरतर्षभ

तेथे, भरतश्रेष्ठा, शैब्य, सुग्रीव, मेघपुष्प आणि बलाहक हे घोडे अंधारात वाट चुकले आणि हरवले.

तान्दृष्ट्वा भगवान्कृष्णो महायोगेश्वरेश्वरः। सहस्रादित्यसङ्काशं स्वचक्रं प्राहिणोत्पुरः

त्यांना पाहून, योगेश्वरांचा स्वामी भगवान कृष्णाने, आपल्या हजार सूर्यांसारख्या तेजस्वी सुदर्शन चक्राला पुढे पाठवले.

तमः सुघोरं गहनं कृतं महद्। विदारयद्भूरितरेण रोचिषा। मनोजवं निर्विविशे सुदर्शनं। गुणच्युतो रामशरो यथा चमूः

मनासारख्या वेगाने जाणारे ते सुदर्शन चक्र त्या घनदाट, भीषण अंधारात शिरले आणि आपल्या प्रखर तेजाने तो अंधार फाडून टाकला, जसे रामाचे बाण आपल्या गुणांपासून मुक्त होऊन सैन्यात घुसतो.

द्वारेण चक्रानुपथेन तत्तमः परं परं ज्योतिरनन्तपारम्। समश्नुवानं प्रसमीक्ष्य फाल्गुनः प्रताडिताक्षो पिदधेऽक्षिणी उभे

त्या चक्राने तयार केलेल्या मार्गाने अर्जुनाने त्या अंधाराच्या पलीकडचे, अनंत आणि अत्युच्च तेज पाहिले, आणि त्या तेजाने डोळे झळाळून गेले म्हणून त्याने दोन्ही डोळे मिटले.

ततः प्रविष्टः सलिलं नभस्वता बलीयसैजद्बृहदूर्मिभूषणम्। तत्राद्भुतं वै भवनं द्युमत्तमं भ्राजन्मणिस्तम्भसहस्रशोभितम्

नंतर, वाऱ्याच्या वेगाने तो मोठ्या लाटांनी सजलेल्या पाण्यात गेला; तेथे त्याने हजारो तेजस्वी रत्नांच्या खांबांनी शोभलेले, अद्भुत आणि तेजस्वी महाल पाहिला.

तस्मिन्महाभोगमनन्तमद्भुतं। सहस्रमूर्धन्यफणामणिद्युभिः। विभ्राजमानं द्विगुणेक्षणोल्बणं। सिताचलाभं शितिकण्ठजिह्वम्

त्या महालात, हजार डोक्यांचा, अनंत आणि अद्भुत असा महान सर्प होता, ज्याच्या फणांवर तेजस्वी रत्न होते, दोन प्रखर डोळे, पांढऱ्या पर्वतासारखा रंग आणि निळी जीभ होती.

ददर्श तद्भोगसुखासनं विभुं। महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम्। सान्द्रा म्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं। प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम्

त्या सर्पाच्या सुखद आसनावर, सर्वत्र व्यापणारा, अत्युच्च तेजाचा, सर्वश्रेष्ठ पुरुष, घन मेघासारखा काळा, पिवळ्या वस्त्रात, प्रसन्न चेहरा आणि सुंदर मोठ्या डोळ्यांचा भगवान विराजमान होता.

महामणिव्रातकिरीटकुण्डल। प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम्। प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं। श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालयावृतम्

त्यांच्या डोक्यावर मोठ्या रत्नांचा मुकुट आणि कुंडले होती, तेजाने वेढलेली हजार वळणांची केसांची रांग होती, आठ लांब आणि सुंदर हात, कौस्तुभ मणी, श्रीवत्सचिन्ह आणि वनमाळा घातलेली होती.

महामणिव्रातकिरीटकुण्डल। प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम्। प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं। श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालयावृतम्

त्यांच्या डोक्यावर मोठ्या रत्नांचा मुकुट आणि कुंडले होती, तेजाने वेढलेली हजार वळणांची केसांची रांग होती, आठ लांब आणि सुंदर हात, कौस्तुभ मणी, श्रीवत्सचिन्ह आणि वनमाळा घातलेली होती.

ववन्द आत्मानमनन्तमच्युतो जिष्णुश्च तद्दर्शनजातसाध्वसः। तावाह भूमा परमेष्ठिनां प्रभुर्बद्धाञ्जली सस्मितमूर्जया गिरा

अच्युताने त्या अनंत आत्म्याला वंदन केले आणि अर्जुनानेही त्या दर्शनाने थक्क होऊन वंदन केले; तेव्हा परमेश्वराने, हसतमुखाने आणि सामर्थ्यशाली वाणीने, हात जोडून त्यांना संबोधले.

द्विजात्मजा मे युवयोर्दिदृक्षुणा मयोपनीता भुवि धर्मगुप्तये। कलावतीर्णाववनेर्भरासुरान्हत्वेह भूयस्त्वरयेतमन्ति मे

तुम्हा दोघांना पाहण्याची इच्छा होती म्हणून मी ब्राह्मणाच्या मुलांना येथे आणले, जेणेकरून पृथ्वीवर धर्माचे रक्षण व्हावे; तुम्ही माझ्या अंशाचे अवतार आहात, म्हणून पृथ्वीवरील अधर्माचा भार नष्ट करून लवकर परत जा.

पूर्णकामावपि युवां नरनारायणावृषी। धर्ममाचरतां स्थित्यै ऋषभौ लोकसङ्ग्रहम्

तुम्ही दोघेही, नर आणि नारायण, सर्वश्रेष्ठ ऋषी असूनही, सर्व इच्छा पूर्ण झालेल्या असूनही, लोकांच्या हितासाठी आणि धर्माच्या स्थैर्यासाठी धर्माचरण करता.

इत्यादिष्टौ भगवता तौ कृष्णौ परमेष्ठिना। ॐ इत्यानम्य भूमानमादाय द्विजदारकान्

अशा प्रकारे परमेश्वराने आज्ञा दिल्यावर, त्या दोन्ही कृष्णांनी 'ॐ' म्हणून वाकून, ब्राह्मणाच्या मुलांना आणि त्या महान परमात्म्याला घेऊन निघाले.

न्यवर्तेतां स्वकं धाम सम्प्रहृष्टौ यथागतम्। विप्राय ददतुः पुत्रान्यथारूपं यथावयः

ते दोघे अत्यंत आनंदित होऊन, जसे आले तसेच आपल्या स्थानावर परतले आणि ब्राह्मणाला त्याची मुले त्यांच्या मूळ रूपात आणि वयाप्रमाणे परत दिली.

निशाम्य वैष्णवं धाम पार्थः परमविस्मितः। यत्किञ्चित्पौरुषं पुंसां मेने कृष्णानुकम्पितम्

त्या वैष्णव धामाचे ऐकून, पार्थ अत्यंत आश्चर्यचकित झाला; त्याने मनात धरले की, माणसांना जी काही सामर्थ्य मिळते ती सर्व कृष्णाच्या कृपेनेच मिळते.

इतीदृशान्यनेकानि वीर्याणीह प्रदर्शयन्। बुभुजे विषयान्ग्राम्यानीजे चात्युर्जितैर्मखैः

अशा अनेक अद्भुत पराक्रमांचे दर्शन घडवून, त्याने या जगातील सुखांचा उपभोग घेतला आणि सर्वश्रेष्ठ यज्ञ केले.

प्रववर्षाखिलान्कामान्प्रजासु ब्राह्मणादिषु। यथाकालं यथैवेन्द्रो भगवान्श्रैष्ठ्यमास्थितः

त्याने योग्य वेळी, ब्राह्मणांसह सर्व लोकांना, त्यांची सर्व इच्छित फळे दिली, जसे श्रेष्ठत्व प्राप्त झालेला इंद्र योग्य वेळी पाऊस पाडतो.

हत्वा नृपानधर्मिष्ठान्घाटयित्वार्जुनादिभिः। अञ्जसा वर्तयामास धर्मं धर्मसुतादिभिः

अधार्मिक राजांना अर्जुन व इतरांच्या हातून संपवून, त्यांचा नाश घडवून आणला आणि धर्मपुत्र वगैरेच्या मदतीने लगेच धर्माची स्थापना केली.

श्रीकृष्णलीलानां संक्षेपतोऽवर्णनं, तन्महिषीणां तस्मिन् अनुरागाधिक्यं यदुवंशीयानामसख्येयत्व प्रतिपादनं च - श्रीशुक उवाच ( अनुष्टुप् ) सुखं स्वपुर्यां निवसन् द्वारकायां श्रियः पतिः । सर्वसम्पत्समृद्धायां जुष्टायां वृष्णिपुङ्गवैः

श्रीशुक म्हणाले— श्रीकृष्ण आपल्या द्वारका नगरीत, सर्व प्रकारच्या समृद्धीने भरलेल्या आणि वृष्णिकुलातील श्रेष्ठ पुरुषांनी वेढलेल्या, आनंदाने राहत होते.

स्त्रीभिश्चोत्तमवेषाभिः नवयौवनकान्तिभिः । कन्दुकादिभिर्हर्म्येषु क्रीडन्तीभिस्तडिद्द्युभिः

तेथे सुंदर वस्त्रांनी सजलेल्या, नवयौवनाने उजळलेल्या स्त्रिया, राजवाड्यांत कंदुक वगैरे खेळ खेळत, विजेसारख्या चमकत होत्या.

नित्यं सङ्कुलमार्गायां मदच्युद्‌भिर्मतङ्गजैः । स्वलङ्कृतैर्भटैरश्वै रथैश्च कनकोज्ज्वलैः

त्या नगरीच्या रस्त्यांमध्ये नेहमीच गजबज असायची, मद्यधुंद हत्ती, सजवलेले सैनिक, घोडे आणि सोन्याने झळाळणारे रथ यांचा वावर असे.