श्रीमद्भागवतपुराणम्

एवं कृत्वा व्रतविधिं उद्यापनं अथाचरेत् । जन्माष्टमी व्रतमिव कर्तव्यं फलकांक्षिभिः

असे व्रत पूर्ण केल्यावर, त्याचा समारोप करावा, जसे फलाची इच्छा असलेले जन्माष्टमीचे व्रत करतात.

अकिंचनेषु भक्तेषु प्रायो नोद्यापनाग्रहः । श्रवणेनैव पूतास्ते निष्कामा वैष्णवा यतः

ज्यांच्याकडे काहीच नाही पण जे भक्त आहेत, त्यांच्यासाठी समारोपाची सक्ती नसते; कारण ते निष्कामी वैष्णव फक्त ऐकूनच पवित्र होतात.

एवं नगाहयज्ञेऽस्मिन् समाप्ते श्रोतृभिस्तदा । पुस्तकस्य च वक्तुश्च पूजा कार्यातिभक्तितः

ही कथा सांगण्याचा यज्ञ पूर्ण झाल्यावर, श्रोत्यांनी पुस्तक आणि वक्त्याची अत्यंत भक्तीने पूजा करावी.

प्रसादतुलसीमाला श्रोतृभ्यश्चाथ दीयताम् । मृदंगतालललितं कर्तव्यं कीर्तनं ततः

नंतर, प्रसादाची तुळशीमाळ श्रोत्यांना द्यावी आणि मृदंग-तालासह गोड कीर्तन करावे.

जयशब्दं नमःशब्दं शंखशब्दं च कारयेत् । विप्रेभ्यो याचकेभ्यश्च वित्तं अन्नं च दीयताम्

जयजयकार, नमस्कार आणि शंखध्वनी करावी; ब्राह्मण आणि मागणाऱ्यांना धन व अन्न द्यावे.

विरक्तश्चेत् भवेत् श्रोता गीता वाद्या परेऽहनि । गृहस्थश्चेत् तदा होमः कर्तव्यः कर्मशान्तये

श्रोता विरक्त असेल तर दुसऱ्या दिवशी गाणे आणि वाद्य वाजवावे; गृहस्थ असेल तर कर्मशांतीसाठी होम करावा.

प्रतिश्लोकं तु जुहुयात् विधिना दशमस्य च । पायसं मधु सर्पिश्च तिलान् आदिकसंयुतम्

प्रत्येक श्लोकासाठी, विशेषतः दहाव्या स्कंधासाठी, पद्धतीने पायस, मध, तूप आणि तिळांचे मिश्रण होमात अर्पण करावे.

अथवा हवनं कुर्याद् गायत्र्या सुसमाहितः । तन्मयत्वात् पुराणस्य परमस्य च तत्त्वतः

किंवा, पूर्ण एकाग्रतेने गायत्रीमंत्राने होम करावा, कारण हे पुराण परमेश्वराच्या तत्त्वाशी एकरूप आहे.

होमाशक्तौ बुधो हौम्यं दद्यात् तत्फल सिद्धये । नानाच्छिद्रनिरोधार्थं न्यूनताधिकतानयोः

होम करणे शक्य नसेल, तर बुद्धिमान माणसाने त्यासाठी लागणारे साहित्य दुसऱ्यांना द्यावे, जेणेकरून सर्व अडथळे, कमतरता किंवा जास्ती दूर होतील.

दोषयोः प्रशमार्थं च पठेत् नामसहस्रकम् । तेन स्यात् सफलं सर्वं नास्त्यस्मादधिकं यतः

दोष शांत करण्यासाठी, भगवानची हजार नावे म्हणावीत; त्यामुळे सर्व काही सफल होते, कारण याहून मोठे काही नाही.

द्वादश ब्राह्मणान् पश्चात् भोजयेत् मधुपायसैः । दद्यात् सुवर्णं धेनुं च व्रतपूर्णत्वहेतवे

नंतर, बारा ब्राह्मणांना पायस आणि मध देऊन जेवू घालावे, आणि सुवर्ण व गाय द्यावी, म्हणजे व्रत पूर्ण होते.

शक्तौ पलत्रयमितं स्वर्णसिंहं विधाय च । तत्रास्य पुस्तकं स्थाप्यं लिखितं ललिताक्षरम्

शक्य असेल तर, तीन पल वजनाचा सुवर्ण सिंह तयार करून, त्यावर सुंदर अक्षरात लिहिलेले पुस्तक ठेवावे.

संपूज्य आवाहनाद्यैः तद् उपचारैः सदक्षिणम् । वस्त्रभूषण गन्धाद्यैः पूजिताय यतात्मने

त्यांनी त्याला योग्य रीतीने आमंत्रण देऊन, सर्व उपचारांसह, दक्षिणा, वस्त्र, दागिने, सुगंध वगैरे देऊन, मनःसंयम असलेल्या आणि पूजेला पात्र अशा त्या व्यक्तीचा सन्मान केला.

आचार्याय सुधीर्दत्त्वा मुक्तः स्याद् भवबंधनैः । एवं कृते विधाने च सर्वपापनिवारणे

शहाणा माणूस हे गुरुला दिल्यास, तो संसाराच्या बंधनांतून मुक्त होतो; अशा प्रकारे, हा विधी केल्याने सर्व पापे नाहीशी होतात.

फलदं स्यात् पुराणं तु श्रीमद्‌भागवतं शुभम् । धर्मकामार्थमोक्षाणां साधनं स्यात् न संशयः

हे शुभ श्रीमद्भागवत पुराण फळ देणारे आहे; धर्म, काम, अर्थ आणि मोक्ष मिळविण्याचे साधन आहे—याबद्दल काहीच शंका नाही.

कुमारा ऊचुः - इति ते कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । श्रीमद्‌भागवतेनैव भुक्तिमुक्ति करे स्थिते

कुमार म्हणाले: तुला सर्व काही सांगितले आहे; अजून तुला काय ऐकायचे आहे? कारण श्रीमद्भागवतच भोग आणि मोक्ष दोन्ही देते.

सूत उवाच - इत्युक्त्वा ते महात्मानः प्रोचुर्भागवतीं कथाम् । सर्वपापहरां पुण्यां भुक्तिमुक्तिप्रदायिनीम्

सूतम्हणाले: असे सांगून त्या महात्म्यांनी भागवत कथा सांगितली, जी सर्व पापे नाहीशी करणारी, पुण्यदायी आणि भोग-मोक्ष देणारी आहे.

श्रृण्वतां सर्वभूतानां सप्ताहं नियतात्मनाम् । यथाविधि ततो देवं तुष्टुवुः पुरुषोत्तमम्

सात दिवस सर्व जीवांनी, मनःसंयम ठेवून, नियमानुसार ती कथा ऐकली आणि मग त्यांनी परमेश्वर, सर्वश्रेष्ठ पुरुषाची स्तुती केली.

तदन्ते ज्ञानवैराग्य-भक्तीनां पुष्टता परा । तारुण्यं परमं चाभूत् सर्वभूतमनोहरम्

त्या शेवटी, ज्ञान, वैराग्य आणि भक्ती यांची ताकद फारच वाढली; एक विलक्षण तरुणाई निर्माण झाली, जी सर्वांना मोहून टाकणारी होती.

नारदश्च कृतार्थोऽभूत् सिद्धे स्वीये मनोरथे । पुलकीकृतसर्वाङ्‌ग परमानन्दसम्भृतः

नारद आपली इच्छा पूर्ण झाल्याने अत्यंत आनंदित झाला; त्याचे सर्व अंग रोमांचित झाले आणि तो परमानंदाने भरून गेला.

एवं कथां समाकर्ण्य नारदो भगवत्प्रियः । प्रेमगद्‌गदया वाचा तानुवाच कृताञलिः

अशी कथा लक्षपूर्वक ऐकून, भगवंताचा प्रिय नारद, प्रेमाने गदगदलेल्या आवाजात, हात जोडून त्यांना म्हणाला.

नारद उवाच - धन्योस्मि अनुगृहितोऽस्मि भवद्‌भिः करुणापरैः । अद्य मे भगवान् लब्धः सर्वपापहरो हरिः

नारद म्हणाला: मी धन्य आहे, मी तुमच्या अपरंपार करुणेने लाभलेलो आहे; आज मला सर्व पापे दूर करणारा भगवान हरि प्राप्त झाला.

श्रवणं सर्वधर्मेभ्यो वरं मन्ये तपोधनाः । वैकुण्ठस्थो यतः कृष्णः श्रवणाद् यस्य लभ्यते

सर्व धर्मांमध्ये मला श्रवण सर्वश्रेष्ठ वाटते, हे तपस्वींनो, कारण केवळ ऐकण्यानेच वैकुंठात असलेला कृष्ण प्राप्त होतो.

सूत उवाच - एवं ब्रुवति वै तत्र नारदे वैष्णवोत्तमे । परिभ्रमन् समायातः शुको योगेश्वरास्तदा

सूता म्हणाले: नारद, श्रेष्ठ वैष्णव, असे बोलत असताना, योगीश्वरोंमध्ये श्रेष्ठ असा शुक तेथे फिरत फिरत आला.

(वंशस्थ) तत्राययौ षोडशवार्षिकस्तदा व्यासात्मजो ज्ञानमहाब्धिचन्द्रमाः । कथावसाने निजलाभपूर्णः प्रेम्णा पठन् भागवतं शनैः शनैः

त्या वेळी, ज्ञानाच्या महासागरातील चंद्र, व्यासांचा सोळा वर्षांचा पुत्र तेथे आला; कथा संपल्यावर, स्वतःच्या प्राप्तीने तृप्त होऊन, प्रेमाने हळूहळू भागवताचे पठण करू लागला.

(इंद्रवंशा) दृष्ट्वा सदस्याः परमोरुतेजसं सद्यः समुत्थाय ददुर्महासनम् । प्रीत्या सुरर्षिस्तमपूजयत् सुखं स्थितोऽवदत् संश्रृणुतामलां गिरम्

त्याला पाहून, सभेतील सर्वजण त्याच्या तेजामुळे लगेच उठले आणि त्याला मोठ्या आसनावर बसवले; देवर्षीने त्याचा प्रेमाने सन्मान केला आणि तो सुखाने बसून म्हणाला: 'माझे शुद्ध वचन ऐका.'

श्रीशुक उवाच - (द्रुतविलंबित) निगमकल्पतरोर्गलितं फलं शुकमुखात् अमृतद्रवसंयुतम् । पिबत भागवतं रसमालयं मुहुरको रसिका भुवि भावुकाः

श्रीशुक म्हणाले: वेदरूपी कल्पवृक्षाचे हे पिकलेले फळ, शुकाच्या मुखातून आलेले अमृतरसयुक्त आहे; हे रसिक आणि भाविक हो, या भागवताचा रस पुन्हा पुन्हा प्या.

(शार्दूलविक्रीडित) धर्मप्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां वेद्यं वास्तवमत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् । श्रीमद्‌भागवते महामुनिकृते किं वा परैरीश्वरः सद्यो हृद्यवरुध्यतेऽत्र कृतिभिः शुश्रूषुभिस्तत्क्षणात्

श्रीमद्भागवतामध्ये सर्व कपटी धर्म टाकून दिले आहेत; हे निर्मळ, द्वेषरहित साधूंना योग्य आहे. येथे खरी, कल्याणकारी वस्तू सांगितली आहे, जी त्रिविध दुःख मुळासकट दूर करते. मग दुसऱ्या ग्रंथाची गरजच काय? येथे भगवंत तत्क्षणी, ऐकण्याची इच्छा असलेल्या भक्तांच्या हृदयात स्थिर होतो.

श्रीमद्‌भागवतं पुराणतिलकं यद्‌वैष्णवानां धनं यस्मिन् पारमहंस्यमेवममलं ज्ञानं परं गीयते । यत्र ज्ञानविरागभक्तिसहितं नैष्कर्म्यमाविष्कृतं तत् श्रुण्वन् प्रपठन् विचारणपरो भक्त्या विमुच्येन्नरः

श्रीमद्भागवत हे पुराणांचे शिरोमणी आणि वैष्णवांचे धन आहे; यात परमहंसांचे निर्मळ, श्रेष्ठ ज्ञान गाण्यात आले आहे. येथे ज्ञान, वैराग्य, भक्ती यांसह निष्कामपणा उघड केला आहे; जो माणूस हे भक्तीने ऐकतो, पठण करतो, विचार करतो, तो मुक्त होतो.