श्रीमद्भागवतपुराणम्

श्रीसूत उवाच। इत्येतन्मुनितनयास्यपद्मगन्ध। पीयूषं भवभयभित्परस्य पुंसः। सुश्लोकं श्रवणपुटैः पिबत्यभीक्ष्णम्। पान्थोऽध्वभ्रमणपरिश्रमं जहाति

श्रीसूते म्हणाले: जो कोणी ऋषिपुत्राच्या चरणांचा सुगंध असलेले, संसारभय दूर करणारे आणि परम पुरुषाशी संबंधित हे अमृत कानांनी वारंवार ऐकतो, तो प्रवासी आपल्या वाटचालीचा थकवा सोडून देतो.

श्रीशुक उवाच। एकदा द्वारवत्यां तु विप्रपत्न्याः कुमारकः। जातमात्रो भुवं स्पृष्ट्वा ममार किल भारत

श्रीशुक म्हणाले: एकदा द्वारकेत, एका ब्राह्मणाच्या पत्‍नीला झालेला नवजात मुलगा, पृथ्वीला स्पर्श होताच मरण पावला, हे भारतवंशीय.

विप्रो गृहीत्वा मृतकं राजद्वार्युपधाय सः। इदं प्रोवाच विलपन्नातुरो दीनमानसः

त्या ब्राह्मणाने मृत बालक उचलून राजाच्या दाराशी ठेवला आणि दुःखी मनाने रडत रडत असे बोलू लागला.

ब्रह्मद्विषः शठधियो लुब्धस्य विषयात्मनः। क्षत्रबन्धोः कर्मदोषात्पञ्चत्वं मे गतोऽर्भकः

ब्राह्मणद्वेष्टा, कपटी, लोभी आणि विषयासक्त अशा राजाच्या पापकर्मामुळे माझा मुलगा मरण पावला आहे.

हिंसाविहारं नृपतिं दुःशीलमजितेन्द्रियम्। प्रजा भजन्त्यः सीदन्ति दरिद्रा नित्यदुःखिताः

जेव्हा राजा हिंसा करण्यात आनंद घेतो, वाईट वागणारा आणि इंद्रियांवर ताबा नसलेला असतो, तेव्हा प्रजा दुःखी, गरीब आणि नेहमीच त्रस्त राहते.

एवं द्वितीयं विप्रर्षिस्तृतीयं त्वेवमेव च। विसृज्य स नृपद्वारि तां गाथां समगायत

अशाच प्रकारे दुसरा आणि तिसरा मुलगाही मेला, तेव्हा त्या ब्राह्मणाने त्यांना राजाच्या दाराशी ठेवले आणि तीच तक्रार पुन्हा पुन्हा गायली.

तामर्जुन उपश्रुत्य कर्हिचित्केशवान्तिके। परेते नवमे बाले ब्राह्मणं समभाषत

हे ऐकून, कधीतरी केशवाजवळ असताना, नववा मुलगा मरण पावल्यानंतर अर्जुन त्या ब्राह्मणाशी बोलला.

किं स्विद्ब्रह्मंस्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुर्धरः। राजन्यबन्धुरेते वै ब्राह्मणाः सत्रमासते

ब्राह्मणा, तुझ्या घरी काय कमी आहे? येथे धनुर्धारी आहेत; हे ब्राह्मण आणि क्षत्रिय मित्र एकत्र येऊन यज्ञ करत आहेत.

धनदारात्मजापृक्ता यत्र शोचन्ति ब्राह्मणाः। ते वै राजन्यवेषेण नटा जीवन्त्यसुम्भराः

जिथे ब्राह्मण धन, पत्नी आणि मुलांनी वेढलेले असूनही दुःखी आहेत, तिथे क्षत्रिय वेशात वावरणारे हे खरे तर ढोंगी आहेत आणि अपमानाने जगतात.

अहं प्रजाः वां भगवन्रक्षिष्ये दीनयोरिह। अनिस्तीर्णप्रतिज्ञोऽग्निं प्रवेक्ष्ये हतकल्मषः

हे प्रभो, मी तुमच्या या दु:खी आणि असहाय मुलांचं इथे रक्षण करीन; जर माझं वचन मी पाळू शकलो नाही, तर पापमुक्त होण्यासाठी मी अग्नीत प्रवेश करीन.

श्रीब्राह्मण उवाच। सङ्कर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नो धन्विनां वरः। अनिरुद्धोऽप्रतिरथो न त्रातुं शक्नुवन्ति यत्

त्या ब्राह्मणाने म्हटलं: संकर्षण, वासुदेव, धनुर्धारांमध्ये श्रेष्ठ प्रद्युम्न आणि अपराजित रथ असलेला अनिरुद्ध — हे सगळेही त्यांना वाचवू शकले नाहीत.

तत्कथं नु भवान्कर्म दुष्करं जगदीश्वरैः। त्वं चिकीर्षसि बालिश्यात्तन्न श्रद्दध्महे वयम्

मग, जगाचे स्वामी ज्या कृत्याला कठीण समजतात, ते तू बालिशपणानं करायला निघालास, असं कसं? आम्हाला हे खरं वाटत नाही.

श्रीअर्जुन उवाच। नाहं सङ्कर्षणो ब्रह्मन्न कृष्णः कार्ष्णिरेव च। अहं वा अर्जुनो नाम गाण्डीवं यस्य वै धनुः

अर्जुन म्हणाला: ब्राह्मणा, मी संकर्षण नाही, मी कृष्ण नाही, किंवा कृष्णाचा मुलगाही नाही; मी अर्जुन आहे, ज्याचं धनुष्य गाण्डीव आहे.

मावमंस्था मम ब्रह्मन्वीर्यं त्र्यम्बकतोषणम्। मृत्युं विजित्य प्रधने आनेष्ये ते प्रजाः प्रभो

ब्राह्मणा, माझ्या सामर्थ्याला कमी लेखू नकोस; ते त्र्यंबकाला संतुष्ट करणारं आहे. मी रणांगणात मृत्यूवर मात करून तुझे मुलं परत आणीन, हे प्रभो.

एवं विश्रम्भितो विप्रः फाल्गुनेन परन्तप। जगाम स्वगृहं प्रीतः पार्थवीर्यं निशामयन्

फाळ्गुनानं दिलेल्या विश्वासानं ब्राह्मण समाधानी झाला; पार्थाचं सामर्थ्य पाहून तो आनंदानं आपल्या घरी परतला.

प्रसूतिकाल आसन्ने भार्याया द्विजसत्तमः। पाहि पाहि प्रजां मृत्योरित्याहार्जुनमातुरः

ब्राह्मणाच्या पत्नीस प्रसूतीचा काळ जवळ आला, तेव्हा तो श्रेष्ठ ब्राह्मण घाबरून अर्जुनाला म्हणाला: 'माझ्या मुलाचं मरणापासून रक्षण कर, रक्षण कर!'

स उपस्पृश्य शुच्यम्भो नमस्कृत्य महेश्वरम्। दिव्यान्यस्त्राणि संस्मृत्य सज्यं गाण्डीवमाददे

त्याने शुद्ध पाणी घेऊन स्नान केलं, महेश्वराला वंदन केलं, दिव्य अस्त्रांची आठवण काढली आणि सज्ज गाण्डीव धनुष्य हातात घेतलं.

न्यरुणत्सूतिकागारं शरैर्नानास्त्रयोजितैः। तिर्यगूर्ध्वमधः पार्थश्चकार शरपञ्जरम्

पार्थानं विविध अस्त्रांनी बाणांचा वापर करून प्रसूतीघर चारही बाजूंनी, वरखाली, आडवे असे बाणांचे जाळं तयार केलं.

ततः कुमारः सञ्जातो विप्रपत्न्या रुदन्मुहुः। सद्योऽदर्शनमापेदे सशरीरो विहायसा

तेव्हा ब्राह्मणाच्या पत्नीला मुलगा झाला, तो वारंवार रडत होता; पण लगेचच तो आपलं शरीर घेऊन आकाशात अदृश्य झाला.

तदाह विप्रो विजयं विनिन्दन्कृष्णसन्निधौ। मौढ्यं पश्यत मे योऽहं श्रद्दधे क्लीबकत्थनम्

त्या वेळी ब्राह्मणानं कृष्णाच्या उपस्थितीत अर्जुनाच्या विजयाची निंदा करत म्हटलं: 'माझ्या मूर्खपणाकडे पाहा, मी त्याच्या बढाईखोर बोलण्यावर विश्वास ठेवला.'

न प्रद्युम्नो नानिरुद्धो न रामो न च केशवः। यस्य शेकुः परित्रातुं कोऽन्यस्तदवितेश्वरः

प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, राम किंवा केशव — यापैकी कुणीही त्याचं रक्षण करू शकले नाही; मग इतर कोण करू शकेल, हे विश्वाचे स्वामी?

धिगर्जुनं मृषावादं धिगात्मश्लाघिनो धनुः। दैवोपसृष्टं यो मौढ्यादानिनीषति दुर्मतिः

अर्जुनाच्या खोट्या बोलण्यावर धिक्कार असो, त्याच्या आत्मप्रशंसेवर आणि धनुष्यावरही धिक्कार असो; ज्या गोष्टी दैवाने ठरवल्या आहेत, त्या तो मूर्खपणानं करायला निघाला आहे.

एवं शपति विप्रर्षौ विद्यामास्थाय फाल्गुनः। ययौ संयमनीमाशु यत्रास्ते भगवान्यमः

अशा प्रकारे ब्राह्मण ऋषीनं शाप दिल्यावर फाळ्गुनानं आपली विद्या घेऊन लगेचच यमाच्या, म्हणजे धर्मराजाच्या नगरीकडे प्रस्थान केलं.

विप्रापत्यमचक्षाणस्तत ऐन्द्री मगात्पुरीम्। आग्नेयीं नैरृतीं सौम्यां वायव्यां वारुणीमथ

ब्राह्मणाचं मूल तिथं सापडलं नाही, म्हणून तो शस्त्र घेऊन इंद्राच्या नगरीत गेला; तिथून अग्नी, निरृति, सोम, वायू आणि वरुण यांच्या नगरीतही गेला.

रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्यन्यान्युदायुधः। ततोऽलब्धद्विजसुतो ह्यनिस्तीर्णप्रतिश्रुतः । अग्निं विविक्षुः कृष्णेन प्रत्युक्तः प्रतिषेधता

तो रसातळ, स्वर्ग, आणि इतर देवांच्या लोकांमध्येही गेला, पण ब्राह्मणाचं मूल कुठेच सापडलं नाही. वचन पाळता न आल्यामुळे, तो अग्नीत प्रवेश करायला निघाला, पण कृष्णानं त्याला थांबवलं.

दर्शये द्विजसूनूंस्ते मावज्ञात्मानमात्मना। ये ते नः कीर्तिं विमलां मनुष्याः स्थापयिष्यन्ति

कृष्ण म्हणाले: मी तुला त्या ब्राह्मणाची मुलं दाखवीन; स्वतःला कमी लेखू नकोस. जे लोक आपली निर्मळ कीर्ती जगात पसरवतील, त्यांना भाग्य लाभेल.

इति सम्भाष्य भगवानर्जुनेन सहेश्वरः। दिव्यं स्वरथमास्थाय प्रतीचीं दिशमाविशत्

अशा रीतीनं अर्जुनाशी बोलून, सर्वांचा स्वामी असलेल्या भगवंतानं दिव्य रथावर बसून पश्चिम दिशेला प्रस्थान केलं.

सप्त द्वीपान्ससिन्धूंश्च सप्त सप्त गिरीनथ। लोकालोकं तथातीत्य विवेश सुमहत्तमः

तो अत्यंत महान् परमात्मा सातही द्वीपं, सातही समुद्रं आणि सातही पर्वत ओलांडून, लोकालोक पर्वत सुद्धा पार करून आत गेला.

तत्राश्वाः शैब्यसुग्रीव मेघपुष्पबलाहकाः। तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुर्भरतर्षभ

तेथे, भरतश्रेष्ठा, शैब्य, सुग्रीव, मेघपुष्प आणि बलाहक हे घोडे अंधारात वाट चुकले आणि हरवले.