श्रीमद्भागवतपुराणम्

स आह भगवांस्तस्मै प्रीतः शुश्रूषवे प्रभुः। नृणां निःश्रेयसार्थाय योऽवतीर्णो यदोः कुले

प्रभू, यदुकुळात अवतरलेले भगवान, त्यांच्या सेवेला संतुष्ट होऊन, लोकांच्या सर्वोच्च कल्याणासाठी त्यांना हे उत्तर दिले.

श्रीभगवानुवाच। यस्याहमनुगृह्णामि हरिष्ये तद्धनं शनैः। ततोऽधनं त्यजन्त्यस्य स्वजना दुःखदुःखितम्

भगवान म्हणाले: मी ज्या व्यक्तीवर विशेष कृपा करतो, त्याचे धन हळूहळू काढून घेतो; मग त्याचे नातेवाईक त्याला सोडून देतात आणि तो दुःखात अधिकच बुडतो.

स यदा वितथोद्योगो निर्विण्णः स्याद्धनेहया। मत्परैः कृतमैत्रस्य करिष्ये मदनुग्रहम्

जेव्हा तो व्यर्थ प्रयत्न करून आणि धनाच्या आशेने कंटाळून जातो, आणि माझ्या भक्तांशी मैत्री करतो, तेव्हा मी त्याच्यावर माझी कृपा करतो.

तद्ब्रह्म परमं सूक्ष्मं चिन्मात्रं सदनन्तकम्। विज्ञायात्मतया धीरः संसारात्परिमुच्यते

ते परम, सूक्ष्म, केवळ चैतन्यरूप, शाश्वत आणि अनंत ब्रह्म — जेव्हा धीर मनुष्य त्याला स्वतःचे स्वरूप म्हणून ओळखतो, तेव्हा तो संसारातून मुक्त होतो.

अतो मां सुदुराराध्यं हित्वान्यान्भजते जनः। ततस्त आशुतोषेभ्यो लब्धराज्यश्रियोद्धताः। मत्ताः प्रमत्ता वरदान्विस्मयन्त्यवजानते

म्हणून लोक मला फार कठीण समजून इतरांची पूजा करतात; मग त्यांना लवकर मिळणाऱ्या राज्य आणि संपत्तीमुळे ते गर्विष्ठ, मदमस्त होतात आणि आणखी वर मागताना मला दुर्लक्ष करतात.

श्रीशुक उवाच। शापप्रसादयोरीशा ब्रह्मविष्णुशिवादयः। सद्यः शापप्रसादोऽङ्ग शिवो ब्रह्मा न चाच्युतः

शुकदेव म्हणाले: शाप आणि कृपेचे स्वामी — ब्रह्मा, विष्णू, शंकर आणि इतर — यांपैकी, शंकर लगेच शाप किंवा वर देतो, ब्रह्मा देत नाही आणि अच्युत कधीही तात्काळ देत नाही.

अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। वृकासुराय गिरिशो वरं दत्त्वाप सङ्कटम्

यासंबंधी एक प्राचीन कथा सांगतात: गिरीशाने व्रिकासुराला वर दिला आणि स्वतः संकटात सापडला.

वृको नामासुरः पुत्रः शकुनेः पथि नारदम्। दृष्ट्वाशुतोषं पप्रच्छ देवेषु त्रिषु दुर्मतिः

वृक नावाचा असुर, शकुनीचा मुलगा, वाटेत नारदांना भेटला आणि वाईट बुद्धीने त्याने तीन देवांपैकी पटकन प्रसन्न होणारा कोण आहे हे विचारले.

स आह देवं गिरिशमुपाधावाशु सिद्ध्यसि। योऽल्पाभ्यां गुणदोषाभ्यामाशु तुष्यति कुप्यति

तो देव गिरीशाकडे धावला, कारण तिथे यश मिळेल; कारण तो अगदी थोड्या गुणाने किंवा दोषानेही पटकन प्रसन्न किंवा रागावतो.

दशास्यबाणयोस्तुष्टः स्तुवतोर्वन्दिनोरिव। ऐश्वर्यमतुलं दत्त्वा तत आप सुसङ्कटम्

रावण आणि बाण यांनी स्तुती केल्यावर तो प्रसन्न झाला आणि त्यांना अपूर्व सामर्थ्य दिले, पण नंतर ते मोठ्या संकटात सापडले.

इत्यादिष्टस्तमसुर उपाधावत्स्वगात्रतः। केदार आत्मक्रव्येण जुह्वानो ग्निमुखं हरम्

असं सांगितल्यावर तो असुर आपल्या शरीरातून मांस काढून, अग्नीमूख हराला म्हणजे शंकराला, आहुती देत धावला.

देवोपलब्धिमप्राप्य निर्वेदात्सप्तमेऽहनि। शिरोऽवृश्चत्सुधितिना तत्तीर्थक्लिन्नमूर्धजम्

सातव्या दिवशी, देवाची भेट न मिळाल्याने आणि निराश होऊन, त्याने त्या पवित्र ठिकाणी, केस ओले असताना, धारदार शस्त्राने स्वतःचे डोके कापले.

तदा महाकारुणिको स धूर्जटिर्यथा वयं चाग्निरिवोत्थितोऽनलात्। निगृह्य दोर्भ्यां भुजयोर्न्यवारयत्तत्स्पर्शनाद्भूय उपस्कृताकृतिः

तेव्हा मोठ्या करुणेने धूर्जटी, जसा आम्ही करतो, अग्नी जसा ज्वाळेतून उसळतो तसा, त्याला हातांनी थांबवले आणि त्याच्या स्पर्शापासून रोखले, त्याचे रूप पूर्वीपेक्षा अधिक सुंदर केले.

तमाह चाङ्गालमलं वृणीष्व मे यथाभिकामं वितरामि ते वरम्। प्रीयेय तोयेन नृणां प्रपद्यतामहो त्वयात्मा भृशमर्द्यते वृथा

त्याला म्हणाला, 'अंगाळा, पुरे! जे हवे ते वर माग, मी तुला देईन. जो कोणी शरण येतो त्याने दिलेल्या पाण्यानेही मी प्रसन्न होतो, पण तू स्वतःला फारच व्यर्थ त्रास दिलास.'

देवं स वव्रे पापीयान्वरं भूतभयावहम्। यस्य यस्य करं शीर्ष्णि धास्ये स म्रियतामिति

त्या पापी माणसाने देवाकडे असा वर मागितला की, 'ज्याच्या डोक्यावर मी हात ठेवीन, तो माणूस मरावा.'

तच्छ्रुत्वा भगवान्रुद्रो दुर्मना इव भारत। ॐ इति प्रहसंस्तस्मै ददेऽहेरमृतं यथा

हे ऐकून भगवान रूद्र नाराज झाला, पण हसत 'ॐ' म्हणत त्याला तो वर दिला, जसा सर्पाला अमृत दिलं जातं.

स तद्वरपरीक्षार्थं शम्भोर्मूर्ध्नि किलासुरः। स्वहस्तं धातुमारेभे सोऽबिभ्यत्स्वकृताच्छिवः

मग त्या वराची परीक्षा घेण्यासाठी असुराने स्वतःचा हात शंभूच्या डोक्यावर ठेवायचा प्रयत्न केला, पण शिवाने स्वतःच्या कृतीला घाबरून हात मागे घेतला.

तेनोपसृष्टः सन्त्रस्तः पराधावन्सवेपथुः। यावदन्तं दिवो भूमेः कष्ठानामुदगादुदक्

त्याच्या मागे लागल्यावर, भीतीने थरथरत शिव पळाला, आकाश आणि पृथ्वीच्या टोकापर्यंत, दिशांच्या सीमेपर्यंत आणि पाण्यात गेला.

अजानन्तः प्रतिविधिं तूष्णीमासन्सुरेश्वराः। ततो वैकुण्ठमगमद्भास्वरं तमसः परम्

कोणताही उपाय माहीत नसल्याने देवांचे सर्व प्रमुख गप्प बसले; मग तो तेजस्वी, अंधारापलीकडील वैकुंठात गेला.

यत्र नारायणः साक्षान्न्यासिनां परमो गतिः। शान्तानां न्यस्तदण्डानां यतो नावर्तते गतः

जिथे स्वतः नारायण वास करतो, जो संन्याशांचा आणि शांत, दंड ठेवलेल्या साधूंचा परम गंतव्य आहे, जिथून कोणी परत येत नाही.

तं तथा व्यसनं दृष्ट्वा भगवान्वृजिनार्दनः। दूरात्प्रत्युदियाद्भूत्वा बटुको योगमायया

त्याला अशा संकटात पाहून, पापांचा नाश करणारा भगवान, योगमायेने ब्रह्मचारी मुलाच्या रूपात दूरून त्याच्याकडे आला.

मेखलाजिनदण्डाक्षैस्तेजसाग्निरिव ज्वलन्। अभिवादयामास च तं कुशपाणिर्विनीतवत्

कमरपट्टा, मृगाचर्म आणि दंड घेऊन, तेजाने अग्नीप्रमाणे उजळत, कुशाचा तुकडा हातात धरून, नम्रपणे त्याला वंदन केले.

श्रीभगवानुवाच। शाकुनेय भवान्व्यक्तं श्रान्तः किं दूरमागतः। क्षणं विश्रम्यतां पुंस आत्मायं सर्वकामधुक्

श्रीभगवान म्हणाले: 'शाकुनेय, तू दमल्यासारखा वाटतोस, इतक्या दूरून आलास का? थोडा वेळ विश्रांती घे, कारण हा आत्मा सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे.'

यदि नः श्रवणायालं युष्मद्व्यवसितं विभो। भण्यतां प्रायशः पुम्भिर्धृतैः स्वार्थान्समीहते

हे वीर, तुझा हेतू आम्हाला ऐकायला योग्य असेल तर सांग, कारण बहुतेक लोक आपले काम दुसऱ्यांच्या मदतीने साध्य करतात.

श्रीशुक उवाच। एवं भगवता पृष्टो वचसामृतवर्षिणा। गतक्लमोऽब्रवीत्तस्मै यथापूर्वमनुष्ठितम्

श्रीशुक म्हणाले: भगवंतांनी अमृतासारख्या मधुर वचनांनी विचारल्यावर, त्याचा थकवा गेला आणि त्याने घडलेले सर्व काही सांगितले.

श्रीभगवानुवाच। एवं चेत्तर्हि तद्वाक्यं न वयं श्रद्दधीमहि। यो दक्षशापात्पैशाच्यं प्राप्तः प्रेतपिशाचराट्

श्रीभगवान म्हणाले: 'जर असं असेल, तर आम्ही त्याच्या शब्दांवर विश्वास ठेवणार नाही, कारण तो दक्षाच्या शापामुळे पिशाच्चावस्था प्राप्त करून भुतांचा राजा झाला आहे.'

यदि वस्तत्र विश्रम्भो दानवेन्द्र जगद्गुरौ। तर्ह्यङ्गाशु स्वशिरसि हस्तं न्यस्य प्रतीयताम्

दानवांचा राजा, जर तुला खरोखरच जगाचा गुरु असलेल्या त्या ठिकाणी विश्वास असेल, तर बाळा, पटकन तुझा हात डोक्यावर ठेव आणि ते सिद्ध होऊ दे.

यद्यसत्यं वचः शम्भोः कथञ्चिद्दानवर्षभ। तदैनं जह्यसद्वाचं न यद्वक्तानृतं पुनः

दानवश्रेष्ठा, जर शंभूंचे बोलणे काहीही खोटे असेल, तर अशा खोटे बोलणाऱ्याला सोडून दे, कारण जो खोटे बोलतो त्याच्यावर पुन्हा कधीही विश्वास ठेवू नये.

इत्थं भगवतश्चित्रैर्वचोभिः स सुपेशलैः। भिन्नधीर्विस्मृतः शीर्ष्णि स्वहस्तं कुमतिर्न्यधात्

भगवंताच्या कुशल आणि गूढ शब्दांनी त्याचे मन गोंधळले; आपली शुद्धी हरपून, त्या मूर्खाने स्वतःचा हात स्वतःच्या डोक्यावर ठेवला.