श्रीमद्भागवतपुराणम्

सभाजितो भगवता कृतासनपरिग्रहः । तस्मै तद् वर्णयामास नारायणमुखाच्छ्रुतम्

भगवानांनी त्याचा सन्मान केला आणि आसन स्वीकारल्यावर त्याने नारायणाच्या मुखातून ऐकलेली कथा त्यांना सांगितली.

इत्येतद् वर्णितं राजन् यन्नः प्रश्नः कृतस्त्वया । यथा ब्रह्मण्यनिर्देश्ये नीऋगुणेऽपि मनश्चरेत्

राजा, तू आम्हाला विचारलेला प्रश्न — ब्रह्म ज्याचे स्वरूप सांगता येत नाही, जो निर्गुण आहे, त्याच्यावर मन कसे स्थिर करावे — हे मी तुला सांगितले आहे.

( शार्दूलविक्रीडित ) योऽस्योत्प्रेक्षक आदिमध्यनिधने योऽव्यक्तजीवेश्वरो यः सृष्ट्वेदमनुप्रविश्य ऋषिणा चक्रे पुरः शास्ति ताः । यं सम्पद्य जहात्यजामनुशयी सुप्तः कुलायं यथा तं कैवल्यनिरस्तयोनिमभयं ध्यायेदजस्रं हरिम्

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे वेदस्तुति नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'वेदस्तुती' नावाचा सत्त्याऐंशीवा अध्याय संपला.

श्रीराजोवाच। देवासुरमनुष्येसु ये भजन्त्यशिवं शिवम्। प्रायस्ते धनिनो भोजा न तु लक्ष्म्याः पतिं हरिम्

राजा म्हणाला: देव, दानव आणि माणसांमध्ये जे लोक अशुभाला शुभ मानून पूजतात, ते बहुतेक श्रीमंत आणि सत्ताधारी असतात, पण लक्ष्मीपती हरिचे भक्त नसतात.

एतद्वेदितुमिच्छामः सन्देहोऽत्र महान्हि नः। विरुद्धशीलयोः प्रभ्वोर्विरुद्धा भजतां गतिः

हे समजून घ्यायचे आहे, कारण आम्हाला याबद्दल मोठा संदेह आहे: विरुद्ध स्वभाव असलेल्या दोन प्रभूंची पूजा करणाऱ्यांना विरुद्ध फळे का मिळतात?

श्रीशुक उवाच। शिवः शक्तियुतः शश्वत्त्रिलिङ्गो गुणसंवृतः। वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा

शुकदेव म्हणाले: शंकर नेहमी शक्तीसोबत असतो, तो त्रिगुणात्मक आहे — सत्त्व, रज आणि तम या स्वरूपात तो तीन प्रकारे प्रकटतो.

ततो विकारा अभवन्षोडशामीषु कञ्चन। उपधावन्विभूतीनां सर्वासामश्नुते गतिम्

त्याच्यापासून सोळा प्रकारचे विविध रूपांतर झाले आणि सर्व विभूतींच्या रूपात तो सर्वांची स्थिती प्राप्त करतो.

हरिर्हि निर्गुणः साक्षात्पुरुषः प्रकृतेः परः। स सर्वदृगुपद्र ष्टा तं भजन्निर्गुणो भवेत्

पण हरि हा प्रत्यक्ष निर्गुण, पुरुष आणि प्रकृतीच्या पलीकडचा आहे; तो सर्वांचा साक्षी आणि पाहणारा आहे — त्याची भक्ती केल्याने मनुष्य निर्गुण होतो.

निवृत्तेष्वश्वमेधेषु राजा युष्मत्पितामहः। शृण्वन्भगवतो धर्मानपृच्छदिदमच्युतम्

अश्वमेध यज्ञ थांबल्यावर, तुझ्या आजोबांनी, राजाने, भगवंताचे धर्म ऐकून अच्युताला हा प्रश्न विचारला.

स आह भगवांस्तस्मै प्रीतः शुश्रूषवे प्रभुः। नृणां निःश्रेयसार्थाय योऽवतीर्णो यदोः कुले

प्रभू, यदुकुळात अवतरलेले भगवान, त्यांच्या सेवेला संतुष्ट होऊन, लोकांच्या सर्वोच्च कल्याणासाठी त्यांना हे उत्तर दिले.

श्रीभगवानुवाच। यस्याहमनुगृह्णामि हरिष्ये तद्धनं शनैः। ततोऽधनं त्यजन्त्यस्य स्वजना दुःखदुःखितम्

भगवान म्हणाले: मी ज्या व्यक्तीवर विशेष कृपा करतो, त्याचे धन हळूहळू काढून घेतो; मग त्याचे नातेवाईक त्याला सोडून देतात आणि तो दुःखात अधिकच बुडतो.

स यदा वितथोद्योगो निर्विण्णः स्याद्धनेहया। मत्परैः कृतमैत्रस्य करिष्ये मदनुग्रहम्

जेव्हा तो व्यर्थ प्रयत्न करून आणि धनाच्या आशेने कंटाळून जातो, आणि माझ्या भक्तांशी मैत्री करतो, तेव्हा मी त्याच्यावर माझी कृपा करतो.

तद्ब्रह्म परमं सूक्ष्मं चिन्मात्रं सदनन्तकम्। विज्ञायात्मतया धीरः संसारात्परिमुच्यते

ते परम, सूक्ष्म, केवळ चैतन्यरूप, शाश्वत आणि अनंत ब्रह्म — जेव्हा धीर मनुष्य त्याला स्वतःचे स्वरूप म्हणून ओळखतो, तेव्हा तो संसारातून मुक्त होतो.

अतो मां सुदुराराध्यं हित्वान्यान्भजते जनः। ततस्त आशुतोषेभ्यो लब्धराज्यश्रियोद्धताः। मत्ताः प्रमत्ता वरदान्विस्मयन्त्यवजानते

म्हणून लोक मला फार कठीण समजून इतरांची पूजा करतात; मग त्यांना लवकर मिळणाऱ्या राज्य आणि संपत्तीमुळे ते गर्विष्ठ, मदमस्त होतात आणि आणखी वर मागताना मला दुर्लक्ष करतात.

श्रीशुक उवाच। शापप्रसादयोरीशा ब्रह्मविष्णुशिवादयः। सद्यः शापप्रसादोऽङ्ग शिवो ब्रह्मा न चाच्युतः

शुकदेव म्हणाले: शाप आणि कृपेचे स्वामी — ब्रह्मा, विष्णू, शंकर आणि इतर — यांपैकी, शंकर लगेच शाप किंवा वर देतो, ब्रह्मा देत नाही आणि अच्युत कधीही तात्काळ देत नाही.

अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। वृकासुराय गिरिशो वरं दत्त्वाप सङ्कटम्

यासंबंधी एक प्राचीन कथा सांगतात: गिरीशाने व्रिकासुराला वर दिला आणि स्वतः संकटात सापडला.

वृको नामासुरः पुत्रः शकुनेः पथि नारदम्। दृष्ट्वाशुतोषं पप्रच्छ देवेषु त्रिषु दुर्मतिः

वृक नावाचा असुर, शकुनीचा मुलगा, वाटेत नारदांना भेटला आणि वाईट बुद्धीने त्याने तीन देवांपैकी पटकन प्रसन्न होणारा कोण आहे हे विचारले.

स आह देवं गिरिशमुपाधावाशु सिद्ध्यसि। योऽल्पाभ्यां गुणदोषाभ्यामाशु तुष्यति कुप्यति

तो देव गिरीशाकडे धावला, कारण तिथे यश मिळेल; कारण तो अगदी थोड्या गुणाने किंवा दोषानेही पटकन प्रसन्न किंवा रागावतो.

दशास्यबाणयोस्तुष्टः स्तुवतोर्वन्दिनोरिव। ऐश्वर्यमतुलं दत्त्वा तत आप सुसङ्कटम्

रावण आणि बाण यांनी स्तुती केल्यावर तो प्रसन्न झाला आणि त्यांना अपूर्व सामर्थ्य दिले, पण नंतर ते मोठ्या संकटात सापडले.

इत्यादिष्टस्तमसुर उपाधावत्स्वगात्रतः। केदार आत्मक्रव्येण जुह्वानो ग्निमुखं हरम्

असं सांगितल्यावर तो असुर आपल्या शरीरातून मांस काढून, अग्नीमूख हराला म्हणजे शंकराला, आहुती देत धावला.

देवोपलब्धिमप्राप्य निर्वेदात्सप्तमेऽहनि। शिरोऽवृश्चत्सुधितिना तत्तीर्थक्लिन्नमूर्धजम्

सातव्या दिवशी, देवाची भेट न मिळाल्याने आणि निराश होऊन, त्याने त्या पवित्र ठिकाणी, केस ओले असताना, धारदार शस्त्राने स्वतःचे डोके कापले.

तदा महाकारुणिको स धूर्जटिर्यथा वयं चाग्निरिवोत्थितोऽनलात्। निगृह्य दोर्भ्यां भुजयोर्न्यवारयत्तत्स्पर्शनाद्भूय उपस्कृताकृतिः

तेव्हा मोठ्या करुणेने धूर्जटी, जसा आम्ही करतो, अग्नी जसा ज्वाळेतून उसळतो तसा, त्याला हातांनी थांबवले आणि त्याच्या स्पर्शापासून रोखले, त्याचे रूप पूर्वीपेक्षा अधिक सुंदर केले.

तमाह चाङ्गालमलं वृणीष्व मे यथाभिकामं वितरामि ते वरम्। प्रीयेय तोयेन नृणां प्रपद्यतामहो त्वयात्मा भृशमर्द्यते वृथा

त्याला म्हणाला, 'अंगाळा, पुरे! जे हवे ते वर माग, मी तुला देईन. जो कोणी शरण येतो त्याने दिलेल्या पाण्यानेही मी प्रसन्न होतो, पण तू स्वतःला फारच व्यर्थ त्रास दिलास.'

देवं स वव्रे पापीयान्वरं भूतभयावहम्। यस्य यस्य करं शीर्ष्णि धास्ये स म्रियतामिति

त्या पापी माणसाने देवाकडे असा वर मागितला की, 'ज्याच्या डोक्यावर मी हात ठेवीन, तो माणूस मरावा.'

तच्छ्रुत्वा भगवान्रुद्रो दुर्मना इव भारत। ॐ इति प्रहसंस्तस्मै ददेऽहेरमृतं यथा

हे ऐकून भगवान रूद्र नाराज झाला, पण हसत 'ॐ' म्हणत त्याला तो वर दिला, जसा सर्पाला अमृत दिलं जातं.

स तद्वरपरीक्षार्थं शम्भोर्मूर्ध्नि किलासुरः। स्वहस्तं धातुमारेभे सोऽबिभ्यत्स्वकृताच्छिवः

मग त्या वराची परीक्षा घेण्यासाठी असुराने स्वतःचा हात शंभूच्या डोक्यावर ठेवायचा प्रयत्न केला, पण शिवाने स्वतःच्या कृतीला घाबरून हात मागे घेतला.

तेनोपसृष्टः सन्त्रस्तः पराधावन्सवेपथुः। यावदन्तं दिवो भूमेः कष्ठानामुदगादुदक्

त्याच्या मागे लागल्यावर, भीतीने थरथरत शिव पळाला, आकाश आणि पृथ्वीच्या टोकापर्यंत, दिशांच्या सीमेपर्यंत आणि पाण्यात गेला.

अजानन्तः प्रतिविधिं तूष्णीमासन्सुरेश्वराः। ततो वैकुण्ठमगमद्भास्वरं तमसः परम्

कोणताही उपाय माहीत नसल्याने देवांचे सर्व प्रमुख गप्प बसले; मग तो तेजस्वी, अंधारापलीकडील वैकुंठात गेला.