श्रीमद्भागवतपुराणम्

स यदजया त्वजामनुशयीत गुणांश्च जुषन् भजति सरूपतां तदनु मृत्युमपेतभगः । त्वमुत जहासि तामहिरिव त्वचमात्तभगो महसि महीयसेऽष्टगुणितेऽपरिमेयभगः

जेव्हा जीव अजन्म्याच्या संगतीने गुण धारण करतो, तेव्हा तो त्याच्यासारखा होतो, आणि मृत्यूपासून मुक्त होऊन आपला भाग सोडतो. तूही, जसे साप आपली कात टाकतो, तसे ते रूप सोडतोस आणि आपल्या अनंत, महान तेजात, आठपट अधिक आणि मोजता न येणाऱ्या वैभवात वास करतोस.

यदि न समुद्धरन्ति यतयो हृदि कामजटा दुरधिगमोऽसतां हृदि गतोऽस्मृतकण्ठमणिः । असुतृपयोगिनामुभयतोऽप्यसुखं भगवन्न् अनपगतान्तकादनधिरूढपदाद्‌भवतः

जर संन्यासी आपल्या हृदयातील इच्छांची गुंतागुंत उपटून टाकत नाहीत, तर तू, जे अधमांना सहज मिळत नाहीस, त्यांच्या हृदयात गळ्यातील विसरलेल्या मौल्यवान मण्यासारखा लपून राहतोस. जे आत्म्याने समाधानी नाहीत, त्यांना दोन्ही बाजूंनी दुःखच मिळते, कारण ते तुझ्या मृत्यूविरहित, स्थिर अवस्थेला पोहोचलेले नसतात.

त्वदवगमी न वेत्ति भवदुत्थशुभाशुभयोः गुणविगुणान्वयांस्तर्हि देहभृतां च गिरः । अनुयुगमन्वहं सगुण गीतपरम्परया श्रवणभृतो यतस्त्वमपवर्गगतिर्मनुजैः

जो तुझ्या, सर्व शुभ-अशुभ गोष्टींच्या मूळाचा, खरा ज्ञान मिळवत नाही, तो तुझ्यापासून उत्पन्न होणारे गुण-दोष, किंवा देहधारींच्या वाणीचे अर्थ समजू शकत नाही. तरीही, प्रत्येक युगात, हे गुणयुक्त प्रभो, तुझी कीर्ती अखंड गातात, आणि जे तुला ऐकतात, त्यांना माणसांच्या माध्यमातून मुक्तीकडे नेले जाते.

द्युपतय एव ते न ययुरन्तमनन्ततया त्वमपि यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणाः । ख इव रजांसि वान्ति वयसा सह यत् श्रुतयः त्वयि हि फलन्त्यतन्निरसनेन भवन्निधनाः

स्वर्गातील अधिपतीसुद्धा, अनंत स्वरूप असलेल्या तुझ्या अंतिम मर्यादेला पोहोचू शकले नाहीत, आणि तुझ्या मध्ये असलेले सावरर्ण ब्रह्मांडांचे समूहही नाही. जसे आकाशात वाऱ्यासोबत धूळकण उडतात, तसेच वेदही काळासह विरतात; पण तुझ्यातच त्यांना फळ मिळते, आणि असत्याचा त्याग करून त्यांचा शेवट तुझ्यातच होतो.

श्रीभगवानुवाच - ( अनुष्टुप् ) इत्येतद्‌ब्रह्मणः पुत्रा आश्रुत्यात्मानुशासनम् । सनन्दनमथानर्चुः सिद्धा ज्ञात्वाऽऽत्मनो गतिम्

श्रीभगवान म्हणाले — या प्रकारे ब्रह्मदेवांचे पुत्र, ब्रह्मदेवांनी दिलेले आत्मज्ञानाचे उपदेश ऐकून, सनंदन यांचा सन्मान करू लागले, कारण त्यांनी आत्म्याचा मार्ग जाणला होता.

इत्यशेषसमाम्नाय पुराणोपनिषद्रसः । समुद्धृतः पूर्वजातैः व्योमयानैर्महात्मभिः

या प्रकारे, सर्व वेद, पुराणे आणि उपनिषदांचा सार, पूर्वीच्या महान आत्म्यांनी, आकाशमार्गाने प्रवास करत, उचलून घेतला आहे.

त्वं चैतद्‌ब्रह्मदायाद श्रद्धयाऽऽत्मानुशासनम् । धारयंश्चर गां कामं कामानां भर्जनं नृणाम्

आणि तू, हे ब्रह्मदेवांचे वारस, श्रद्धेने हा आत्म्याचा उपदेश मनाशी धरून, या पृथ्वीवर हवे तसे वावर, आणि माणसांच्या इच्छा जाळून टाक.

श्रीशुक उवाच - एवं स ऋषिणाऽऽदिष्टं गृहीत्वा श्रद्धयात्मवान् । पूर्णः श्रुतधरो राजन् आह वीरव्रतो मुनिः

श्रीशुक म्हणाले — या प्रकारे ऋषींनी दिलेला उपदेश श्रद्धेने आणि आत्मसंयमाने स्वीकारून, पूर्ण आणि विद्वान वीरव्रत ऋषी, राजन, बोलू लागले.

श्रीनारद उवाच - नमस्तस्मै भगवते कृष्णायामलकीर्तये । यो धत्ते सर्वभूतानां अभवायोशतीः कलाः

श्रीनारद म्हणाले — त्या भगवंत कृष्णाला, ज्यांची कीर्ती निर्मळ आहे, आणि जे सर्व जीवांच्या सृष्टी आणि संहाराच्या शक्ती धारण करतात, त्यांना मी नमस्कार करतो.

इत्याद्यमृषिमानम्य तच्छिष्यांश्च महात्मनः । ततोऽगाद् आश्रमं साक्षात् पितुर्द्वैपायनस्य मे

या प्रकारे, त्या प्राचीन ऋषी आणि त्यांच्या महान शिष्यांना वंदन करून, मी लगेचच माझ्या वडिलांचे, द्वैपायन ऋषींच्या, आश्रमात गेलो.

सभाजितो भगवता कृतासनपरिग्रहः । तस्मै तद् वर्णयामास नारायणमुखाच्छ्रुतम्

भगवानांनी त्याचा सन्मान केला आणि आसन स्वीकारल्यावर त्याने नारायणाच्या मुखातून ऐकलेली कथा त्यांना सांगितली.

इत्येतद् वर्णितं राजन् यन्नः प्रश्नः कृतस्त्वया । यथा ब्रह्मण्यनिर्देश्ये नीऋगुणेऽपि मनश्चरेत्

राजा, तू आम्हाला विचारलेला प्रश्न — ब्रह्म ज्याचे स्वरूप सांगता येत नाही, जो निर्गुण आहे, त्याच्यावर मन कसे स्थिर करावे — हे मी तुला सांगितले आहे.

( शार्दूलविक्रीडित ) योऽस्योत्प्रेक्षक आदिमध्यनिधने योऽव्यक्तजीवेश्वरो यः सृष्ट्वेदमनुप्रविश्य ऋषिणा चक्रे पुरः शास्ति ताः । यं सम्पद्य जहात्यजामनुशयी सुप्तः कुलायं यथा तं कैवल्यनिरस्तयोनिमभयं ध्यायेदजस्रं हरिम्

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे वेदस्तुति नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'वेदस्तुती' नावाचा सत्त्याऐंशीवा अध्याय संपला.

श्रीराजोवाच। देवासुरमनुष्येसु ये भजन्त्यशिवं शिवम्। प्रायस्ते धनिनो भोजा न तु लक्ष्म्याः पतिं हरिम्

राजा म्हणाला: देव, दानव आणि माणसांमध्ये जे लोक अशुभाला शुभ मानून पूजतात, ते बहुतेक श्रीमंत आणि सत्ताधारी असतात, पण लक्ष्मीपती हरिचे भक्त नसतात.

एतद्वेदितुमिच्छामः सन्देहोऽत्र महान्हि नः। विरुद्धशीलयोः प्रभ्वोर्विरुद्धा भजतां गतिः

हे समजून घ्यायचे आहे, कारण आम्हाला याबद्दल मोठा संदेह आहे: विरुद्ध स्वभाव असलेल्या दोन प्रभूंची पूजा करणाऱ्यांना विरुद्ध फळे का मिळतात?

श्रीशुक उवाच। शिवः शक्तियुतः शश्वत्त्रिलिङ्गो गुणसंवृतः। वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा

शुकदेव म्हणाले: शंकर नेहमी शक्तीसोबत असतो, तो त्रिगुणात्मक आहे — सत्त्व, रज आणि तम या स्वरूपात तो तीन प्रकारे प्रकटतो.

ततो विकारा अभवन्षोडशामीषु कञ्चन। उपधावन्विभूतीनां सर्वासामश्नुते गतिम्

त्याच्यापासून सोळा प्रकारचे विविध रूपांतर झाले आणि सर्व विभूतींच्या रूपात तो सर्वांची स्थिती प्राप्त करतो.

हरिर्हि निर्गुणः साक्षात्पुरुषः प्रकृतेः परः। स सर्वदृगुपद्र ष्टा तं भजन्निर्गुणो भवेत्

पण हरि हा प्रत्यक्ष निर्गुण, पुरुष आणि प्रकृतीच्या पलीकडचा आहे; तो सर्वांचा साक्षी आणि पाहणारा आहे — त्याची भक्ती केल्याने मनुष्य निर्गुण होतो.

निवृत्तेष्वश्वमेधेषु राजा युष्मत्पितामहः। शृण्वन्भगवतो धर्मानपृच्छदिदमच्युतम्

अश्वमेध यज्ञ थांबल्यावर, तुझ्या आजोबांनी, राजाने, भगवंताचे धर्म ऐकून अच्युताला हा प्रश्न विचारला.

स आह भगवांस्तस्मै प्रीतः शुश्रूषवे प्रभुः। नृणां निःश्रेयसार्थाय योऽवतीर्णो यदोः कुले

प्रभू, यदुकुळात अवतरलेले भगवान, त्यांच्या सेवेला संतुष्ट होऊन, लोकांच्या सर्वोच्च कल्याणासाठी त्यांना हे उत्तर दिले.

श्रीभगवानुवाच। यस्याहमनुगृह्णामि हरिष्ये तद्धनं शनैः। ततोऽधनं त्यजन्त्यस्य स्वजना दुःखदुःखितम्

भगवान म्हणाले: मी ज्या व्यक्तीवर विशेष कृपा करतो, त्याचे धन हळूहळू काढून घेतो; मग त्याचे नातेवाईक त्याला सोडून देतात आणि तो दुःखात अधिकच बुडतो.

स यदा वितथोद्योगो निर्विण्णः स्याद्धनेहया। मत्परैः कृतमैत्रस्य करिष्ये मदनुग्रहम्

जेव्हा तो व्यर्थ प्रयत्न करून आणि धनाच्या आशेने कंटाळून जातो, आणि माझ्या भक्तांशी मैत्री करतो, तेव्हा मी त्याच्यावर माझी कृपा करतो.

तद्ब्रह्म परमं सूक्ष्मं चिन्मात्रं सदनन्तकम्। विज्ञायात्मतया धीरः संसारात्परिमुच्यते

ते परम, सूक्ष्म, केवळ चैतन्यरूप, शाश्वत आणि अनंत ब्रह्म — जेव्हा धीर मनुष्य त्याला स्वतःचे स्वरूप म्हणून ओळखतो, तेव्हा तो संसारातून मुक्त होतो.

अतो मां सुदुराराध्यं हित्वान्यान्भजते जनः। ततस्त आशुतोषेभ्यो लब्धराज्यश्रियोद्धताः। मत्ताः प्रमत्ता वरदान्विस्मयन्त्यवजानते

म्हणून लोक मला फार कठीण समजून इतरांची पूजा करतात; मग त्यांना लवकर मिळणाऱ्या राज्य आणि संपत्तीमुळे ते गर्विष्ठ, मदमस्त होतात आणि आणखी वर मागताना मला दुर्लक्ष करतात.

श्रीशुक उवाच। शापप्रसादयोरीशा ब्रह्मविष्णुशिवादयः। सद्यः शापप्रसादोऽङ्ग शिवो ब्रह्मा न चाच्युतः

शुकदेव म्हणाले: शाप आणि कृपेचे स्वामी — ब्रह्मा, विष्णू, शंकर आणि इतर — यांपैकी, शंकर लगेच शाप किंवा वर देतो, ब्रह्मा देत नाही आणि अच्युत कधीही तात्काळ देत नाही.

अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। वृकासुराय गिरिशो वरं दत्त्वाप सङ्कटम्

यासंबंधी एक प्राचीन कथा सांगतात: गिरीशाने व्रिकासुराला वर दिला आणि स्वतः संकटात सापडला.

वृको नामासुरः पुत्रः शकुनेः पथि नारदम्। दृष्ट्वाशुतोषं पप्रच्छ देवेषु त्रिषु दुर्मतिः

वृक नावाचा असुर, शकुनीचा मुलगा, वाटेत नारदांना भेटला आणि वाईट बुद्धीने त्याने तीन देवांपैकी पटकन प्रसन्न होणारा कोण आहे हे विचारले.

स आह देवं गिरिशमुपाधावाशु सिद्ध्यसि। योऽल्पाभ्यां गुणदोषाभ्यामाशु तुष्यति कुप्यति

तो देव गिरीशाकडे धावला, कारण तिथे यश मिळेल; कारण तो अगदी थोड्या गुणाने किंवा दोषानेही पटकन प्रसन्न किंवा रागावतो.