श्रीमद्भागवतपुराणम्

त्वमकरणः स्वराडखिलकारकशक्तिधरः तव बलिमुद्वहन्ति समदन्त्यजयानिमिषाः । वर्षभुजोऽखिलक्षितिपतेरिव विश्वसृजो विदधति यत्र ये त्वधिकृता भवतश्चकिताः

तू निष्क्रिय, स्वयंपूर्ण, सर्व सृष्टीच्या शक्ती धारण करणारा आहेस. देवता सदैव जागृत राहून तुला अर्पण करतात आणि तुझी सेवा करतात, जशी सर्व हात पृथ्वीच्या सम्राटाची सेवा करतात. विश्वनिर्माते, जे तुझ्या आज्ञेने नेमले गेले आहेत, ते तुझ्या उपस्थितीत आदराने वागत असतात.

स्थिरचरजातयः स्युरजयोत्थनिमित्तयुजो विहर उदीक्षया यदि परस्य विमुक्त ततः । न हि परमस्य कश्चिदपरो न परश्च भवेद् वियत इवापदस्य तव शून्यतुलां दधतः

चल-अचल जीवजाती कारणांच्या आणि अजन्म्याच्या संयोगातून निर्माण होतात आणि मुक्तस्वरूप असलेल्या तुझ्या दृष्टीनं वावरतात. पण त्यापासून मुक्त झाल्यावर, परमात्म्यासाठी दुसरा कोणी राहत नाही, कारण जसं आकाश सर्व काही धारण करूनही तुलनेसारखं रिकामं राहतं.

अपरिमिता ध्रुवास्तनुभृतो यदि सर्वगताः तर्हि न शास्यतेति नियमो ध्रव नेतरथा । अजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियन्तृ भवेत् सममनुजानतां यदमतं मतदुष्टतया

जर देहधारी जीव अगणित आणि सर्वत्र व्यापलेले असतील, तर त्यांच्यावर कोणताही नियम किंवा अधिकार चालू शकणार नाही — पण तसे घडत नाही. आणि जर जे जन्मते ते अजन्म्यापासूनच बनले असेल, तर ते अजन्म्य सोडल्याशिवाय नियंत्रक राहीलच, जरी सर्वांना समान मानले तरी; पण हे नाकारणे म्हणजे समजुतीत चूक करणे होय.

न घटत उद्‌भवः प्रकृतिपूरुषयोरजयोः उभययुजा भवन्त्यसुभृतो जलबुद्‌बुदवत् । त्वयि त इमे ततो विविधनामगुणैः परमे सरित इवार्णवे मधुनि लिल्युरशेषरसाः

प्रकृती आणि पुरुष हे दोन्ही अजन्म असल्याने त्यांचा खरा आरंभ होऊ शकत नाही; त्यांच्या संयोगातून जे निर्माण होते ते पाण्यावरच्या फुग्यासारखे अस्थिर असते. हे सर्व नावे आणि गुण, हे परमेश्वरा, तुझ्यातच विरघळतात, जसे नद्या आपापल्या चवींसह समुद्रात मिसळतात.

विजितहृषीकवायुभिरदान्तमनस्तुरगं य इह यतन्ति यन्तुमतिलोलमुपायखिदः । व्यसनशतान्विताः समवहाय गुरोश्चरणं वणिज इवाज सन्त्यकृतकर्णधरा जलधौ

इथे या जगात, जे लोक इंद्रिय आणि श्वास यांच्या जोरावर वश न होणाऱ्या चंचल मनरूपी घोड्याला आवरायचा प्रयत्न करतात, पण गुरूंच्या पायांचा विसर पडतो, त्यांना असंख्य दुःखांना सामोरे जावे लागते, जसे समुद्रावर व्यापार करणारे व्यापारी जर आपला नौकानायक सोडून देतील तर ते समुद्रात हरवतात.

स्वजनसुतात्मदारधनधामधरासुरथैः त्वयि सति किं नृणां श्रयत आत्मनि सर्वरसे । इति सदजानतां मिथुनतो रतये चरतां सुखयति को न्विह स्वविहते स्वनिरस्तभगे

तू असताना, माणसांनी आपले नातेवाईक, मुले, स्वतः, पत्नी, धन, घर किंवा रथ यांच्यावर काय आधार ठेवावा? हे न कळता, जे केवळ भोगासाठी एकत्र येतात, त्यांना येथे खरे सुख कोणाला मिळते, जेव्हा स्वतःचा वाटा नाकारला जातो आणि आपलीच संपत्ती हातातून जाते?

भुवि पुरुपुण्यतीर्थसदनान्यृषयो विमदाः त उत भवत्पदाम्बुजहृदोऽघभिदङ्‌घ्रिजलाः । दधति सकृन्मनस्त्वयि य आत्मनि नित्यसुखे न पुनरुपासते पुरुषसारहरावसथान्

या पृथ्वीवर, जे ऋषी अनेक पवित्र तीर्थे आणि निवासस्थाने भेटून शुद्ध झाले आहेत, ज्यांची मने तुझ्या कमळपदांच्या पाण्याने धुतली गेली आहेत, आणि जे एकदाच का होईना, तुला — नित्यसुखस्वरूप — मन लावतात, ते पुन्हा कधीही माणसांचे खरे सार हरवणाऱ्या जागांचा शोध घेत नाहीत.

सत इदं उत्थितं सदिति चेन्ननु तर्कहतं व्यभिचरति क्व च क्व च मृषा न तथोभययुक् । व्यवहृतये विकल्प इषितोऽन्धपरम्परया भ्रमयति भारती त उरुवृत्तिभिरुक्थजडान्

जर कोणी म्हणाले की 'हे अस्तित्वातूनच निर्माण झाले आहे', तर असा तर्क चुकीचा आहे, कारण तो कधी खरा, कधी खोटा ठरतो आणि दोन्हींचा योग्य संयोग नाही. व्यवहारासाठी वेगवेगळे भेद केले जातात, पण हे अंध परंपरेने पुढे आले आहेत, आणि भाषेच्या विविध क्लिष्टतेमुळे, केवळ मंत्रपठण करणाऱ्या जड लोकांना अधिकच गोंधळ निर्माण होतो.

न यदिदमग्र आस न भविष्यदतो निधनाद् अनु मितमन्तरा त्वयि विभाति मृषैकरसे । अत उपमीयते द्रविणजातिविकल्पपथैः वितथमनोविलासमृतमित्यवयन्त्यबुधाः

जे पूर्वी नव्हते आणि नंतरही नाहीसे होईल, आणि मधल्या काळात मर्यादित आहे, ते तुझ्यात केवळ एकरस भ्रांतीसारखे दिसते. म्हणूनच, त्याची तुलना धन किंवा जातीच्या भेदांशी केली जाते, पण ज्ञानी लोक समजतात की मनाचा हा खेळ खोटा आहे आणि त्यातील अमृतही मृगजळासारखेच आहे.

स यदजया त्वजामनुशयीत गुणांश्च जुषन् भजति सरूपतां तदनु मृत्युमपेतभगः । त्वमुत जहासि तामहिरिव त्वचमात्तभगो महसि महीयसेऽष्टगुणितेऽपरिमेयभगः

जेव्हा जीव अजन्म्याच्या संगतीने गुण धारण करतो, तेव्हा तो त्याच्यासारखा होतो, आणि मृत्यूपासून मुक्त होऊन आपला भाग सोडतो. तूही, जसे साप आपली कात टाकतो, तसे ते रूप सोडतोस आणि आपल्या अनंत, महान तेजात, आठपट अधिक आणि मोजता न येणाऱ्या वैभवात वास करतोस.

यदि न समुद्धरन्ति यतयो हृदि कामजटा दुरधिगमोऽसतां हृदि गतोऽस्मृतकण्ठमणिः । असुतृपयोगिनामुभयतोऽप्यसुखं भगवन्न् अनपगतान्तकादनधिरूढपदाद्‌भवतः

जर संन्यासी आपल्या हृदयातील इच्छांची गुंतागुंत उपटून टाकत नाहीत, तर तू, जे अधमांना सहज मिळत नाहीस, त्यांच्या हृदयात गळ्यातील विसरलेल्या मौल्यवान मण्यासारखा लपून राहतोस. जे आत्म्याने समाधानी नाहीत, त्यांना दोन्ही बाजूंनी दुःखच मिळते, कारण ते तुझ्या मृत्यूविरहित, स्थिर अवस्थेला पोहोचलेले नसतात.

त्वदवगमी न वेत्ति भवदुत्थशुभाशुभयोः गुणविगुणान्वयांस्तर्हि देहभृतां च गिरः । अनुयुगमन्वहं सगुण गीतपरम्परया श्रवणभृतो यतस्त्वमपवर्गगतिर्मनुजैः

जो तुझ्या, सर्व शुभ-अशुभ गोष्टींच्या मूळाचा, खरा ज्ञान मिळवत नाही, तो तुझ्यापासून उत्पन्न होणारे गुण-दोष, किंवा देहधारींच्या वाणीचे अर्थ समजू शकत नाही. तरीही, प्रत्येक युगात, हे गुणयुक्त प्रभो, तुझी कीर्ती अखंड गातात, आणि जे तुला ऐकतात, त्यांना माणसांच्या माध्यमातून मुक्तीकडे नेले जाते.

द्युपतय एव ते न ययुरन्तमनन्ततया त्वमपि यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणाः । ख इव रजांसि वान्ति वयसा सह यत् श्रुतयः त्वयि हि फलन्त्यतन्निरसनेन भवन्निधनाः

स्वर्गातील अधिपतीसुद्धा, अनंत स्वरूप असलेल्या तुझ्या अंतिम मर्यादेला पोहोचू शकले नाहीत, आणि तुझ्या मध्ये असलेले सावरर्ण ब्रह्मांडांचे समूहही नाही. जसे आकाशात वाऱ्यासोबत धूळकण उडतात, तसेच वेदही काळासह विरतात; पण तुझ्यातच त्यांना फळ मिळते, आणि असत्याचा त्याग करून त्यांचा शेवट तुझ्यातच होतो.

श्रीभगवानुवाच - ( अनुष्टुप् ) इत्येतद्‌ब्रह्मणः पुत्रा आश्रुत्यात्मानुशासनम् । सनन्दनमथानर्चुः सिद्धा ज्ञात्वाऽऽत्मनो गतिम्

श्रीभगवान म्हणाले — या प्रकारे ब्रह्मदेवांचे पुत्र, ब्रह्मदेवांनी दिलेले आत्मज्ञानाचे उपदेश ऐकून, सनंदन यांचा सन्मान करू लागले, कारण त्यांनी आत्म्याचा मार्ग जाणला होता.

इत्यशेषसमाम्नाय पुराणोपनिषद्रसः । समुद्धृतः पूर्वजातैः व्योमयानैर्महात्मभिः

या प्रकारे, सर्व वेद, पुराणे आणि उपनिषदांचा सार, पूर्वीच्या महान आत्म्यांनी, आकाशमार्गाने प्रवास करत, उचलून घेतला आहे.

त्वं चैतद्‌ब्रह्मदायाद श्रद्धयाऽऽत्मानुशासनम् । धारयंश्चर गां कामं कामानां भर्जनं नृणाम्

आणि तू, हे ब्रह्मदेवांचे वारस, श्रद्धेने हा आत्म्याचा उपदेश मनाशी धरून, या पृथ्वीवर हवे तसे वावर, आणि माणसांच्या इच्छा जाळून टाक.

श्रीशुक उवाच - एवं स ऋषिणाऽऽदिष्टं गृहीत्वा श्रद्धयात्मवान् । पूर्णः श्रुतधरो राजन् आह वीरव्रतो मुनिः

श्रीशुक म्हणाले — या प्रकारे ऋषींनी दिलेला उपदेश श्रद्धेने आणि आत्मसंयमाने स्वीकारून, पूर्ण आणि विद्वान वीरव्रत ऋषी, राजन, बोलू लागले.

श्रीनारद उवाच - नमस्तस्मै भगवते कृष्णायामलकीर्तये । यो धत्ते सर्वभूतानां अभवायोशतीः कलाः

श्रीनारद म्हणाले — त्या भगवंत कृष्णाला, ज्यांची कीर्ती निर्मळ आहे, आणि जे सर्व जीवांच्या सृष्टी आणि संहाराच्या शक्ती धारण करतात, त्यांना मी नमस्कार करतो.

इत्याद्यमृषिमानम्य तच्छिष्यांश्च महात्मनः । ततोऽगाद् आश्रमं साक्षात् पितुर्द्वैपायनस्य मे

या प्रकारे, त्या प्राचीन ऋषी आणि त्यांच्या महान शिष्यांना वंदन करून, मी लगेचच माझ्या वडिलांचे, द्वैपायन ऋषींच्या, आश्रमात गेलो.

सभाजितो भगवता कृतासनपरिग्रहः । तस्मै तद् वर्णयामास नारायणमुखाच्छ्रुतम्

भगवानांनी त्याचा सन्मान केला आणि आसन स्वीकारल्यावर त्याने नारायणाच्या मुखातून ऐकलेली कथा त्यांना सांगितली.

इत्येतद् वर्णितं राजन् यन्नः प्रश्नः कृतस्त्वया । यथा ब्रह्मण्यनिर्देश्ये नीऋगुणेऽपि मनश्चरेत्

राजा, तू आम्हाला विचारलेला प्रश्न — ब्रह्म ज्याचे स्वरूप सांगता येत नाही, जो निर्गुण आहे, त्याच्यावर मन कसे स्थिर करावे — हे मी तुला सांगितले आहे.

( शार्दूलविक्रीडित ) योऽस्योत्प्रेक्षक आदिमध्यनिधने योऽव्यक्तजीवेश्वरो यः सृष्ट्वेदमनुप्रविश्य ऋषिणा चक्रे पुरः शास्ति ताः । यं सम्पद्य जहात्यजामनुशयी सुप्तः कुलायं यथा तं कैवल्यनिरस्तयोनिमभयं ध्यायेदजस्रं हरिम्

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे वेदस्तुति नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'वेदस्तुती' नावाचा सत्त्याऐंशीवा अध्याय संपला.

श्रीराजोवाच। देवासुरमनुष्येसु ये भजन्त्यशिवं शिवम्। प्रायस्ते धनिनो भोजा न तु लक्ष्म्याः पतिं हरिम्

राजा म्हणाला: देव, दानव आणि माणसांमध्ये जे लोक अशुभाला शुभ मानून पूजतात, ते बहुतेक श्रीमंत आणि सत्ताधारी असतात, पण लक्ष्मीपती हरिचे भक्त नसतात.

एतद्वेदितुमिच्छामः सन्देहोऽत्र महान्हि नः। विरुद्धशीलयोः प्रभ्वोर्विरुद्धा भजतां गतिः

हे समजून घ्यायचे आहे, कारण आम्हाला याबद्दल मोठा संदेह आहे: विरुद्ध स्वभाव असलेल्या दोन प्रभूंची पूजा करणाऱ्यांना विरुद्ध फळे का मिळतात?

श्रीशुक उवाच। शिवः शक्तियुतः शश्वत्त्रिलिङ्गो गुणसंवृतः। वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा

शुकदेव म्हणाले: शंकर नेहमी शक्तीसोबत असतो, तो त्रिगुणात्मक आहे — सत्त्व, रज आणि तम या स्वरूपात तो तीन प्रकारे प्रकटतो.

ततो विकारा अभवन्षोडशामीषु कञ्चन। उपधावन्विभूतीनां सर्वासामश्नुते गतिम्

त्याच्यापासून सोळा प्रकारचे विविध रूपांतर झाले आणि सर्व विभूतींच्या रूपात तो सर्वांची स्थिती प्राप्त करतो.

हरिर्हि निर्गुणः साक्षात्पुरुषः प्रकृतेः परः। स सर्वदृगुपद्र ष्टा तं भजन्निर्गुणो भवेत्

पण हरि हा प्रत्यक्ष निर्गुण, पुरुष आणि प्रकृतीच्या पलीकडचा आहे; तो सर्वांचा साक्षी आणि पाहणारा आहे — त्याची भक्ती केल्याने मनुष्य निर्गुण होतो.