श्रीमद्भागवतपुराणम्

उदरमुपासते य ऋषिवर्त्मसु कूर्पदृशः परिसरपद्धतिं हृदयमारुणयो दहरम् । तत उदगादनन्त तव धाम शिरः परमं पुनरिह यत्समेत्य न पतन्ति कृतान्तमुखे

जे लोक मर्यादित दृष्टीने ऋषिमार्गात हृदयातील सूक्ष्म मार्गाची उपासना करतात, ते हृदयातील सूक्ष्म आकाशात तुझं ध्यान करतात. तिथून, अनंत, तुझं परम धाम डोक्याच्या वर प्रकट होतं, आणि जे तिथे पोहोचतात, ते पुन्हा मृत्यूच्या तोंडात पडत नाहीत.

स्वकृतविचित्रयोनिषु विशन्निव हेतुतया तरतमतश्चकास्स्यनलवत् स्वकृतानुकृतिः । अथ वितथास्वमूष्ववितथां तव धाम समं विरजधियोऽनुयन्त्यभिविपण्यव एकरसम्

तू अनेक अद्भुत योनींमध्ये कारणरूपाने प्रवेश करतोस आणि प्रत्येक ठिकाणी, जसं अग्नी वेगवेगळ्या रूपात चमकतो, तसंच तुझ्या कर्मानुसार प्रकट होतोस. पण ज्यांच्या मनात खोटेपणा नाही, त्या निर्मळ मनाच्या लोकांना तुझं परम धाम सारखंच जाणवतं; ते सर्व भेद सोडून तुलाच अनुसरतात.

स्वकृतपुरेष्वमीष्वबहिरन्तरसंवरणं तव पुरुषं वदन्त्यखिलशक्तिधृतोंऽशकृतम् । इति नृगतिं विविच्य कवयो निगमावपनं भवत उपासतेऽङ्‌घ्रिमभवम्भुवि विश्वसिताः

या शरीरांमध्ये, जे तुझ्याच कृतीने निर्माण झाले आहेत, आत आणि बाहेर, तुला सर्व शक्ती धारण करणारा पुरुष म्हणतात. म्हणूनच, माणसाचा मार्ग आणि वेदांचा शेवट याचा विचार करून ज्ञानी लोक पृथ्वीवर तुझ्या चरणांची भक्ती करतात आणि तुला पूर्ण विश्वासाने शरण जातात.

दुरवगमात्मतत्त्वनिगमाय तवात्ततनोः चरितमहामृताब्धिपरिवर्तपरिश्रमणाः । न परिलषन्ति केचिदपवर्गमपीश्वर ते चरणसरोजहंसकुलसङ्गविसृष्टगृहाः

स्वरूपाचं तत्त्व जाणणं कठीण आहे म्हणून काही लोक तुझ्या अमृतमय लीला-सागरात परिश्रम करतात, पण ते मुक्तीचीही इच्छा करत नाहीत, प्रभो. कारण त्यांनी आपली घरं सोडून तुझ्या कमळपदांवर असलेल्या हंसासारख्या भक्तांच्या संगतीला प्राधान्य दिलं आहे.

त्वदनुपथं कुलायमिदमात्मसुहृत्प्रियवत् चरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च । न बत रमन्त्यहो असदुपासनयात्महनो यदनुशया भ्रमन्त्युरुभये कुशरीरभृतः

तुझ्या मार्गावर चालताना, ही देहधारी माणसं आपले नातेवाईक, मित्र, प्रियजन यांच्यासोबत वागत असतात, पण जेव्हा त्यांचं मन तुझ्याकडे, खऱ्या हितचिंतकाकडे आणि आत्म्यात वळतं, तेव्हा त्यांना समाधान मिळतं. पण जे असत्य उपासनेत रमतात, ते स्वतःचं नुकसान करून, आसक्तीमुळे मोठ्या दुःखात भटकत राहतात.

निभृतमरुन्मनोऽक्षदृढयोगयुजो हृदि यत् मुनय उपासते तदरयोऽपि ययुः स्मरणात् । स्त्रिय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविषक्तधियो वयमपि ते समाः समदृशोऽङ्‌घ्रिसरोजसुधाः

जे ऋषी प्राण, मन आणि इंद्रिये संयमित करून, दृढ योगाने हृदयात तुझी उपासना करतात, त्यांच्या शत्रूंनाही तुझं स्मरण केल्याने तुझी प्राप्ती होते. ज्यांच्या मनाला सर्पराजाच्या आलिंगनाचं आकर्षण आहे अशा स्त्रिया, आणि आम्ही सुद्धा, तुझ्या चरणकमळाच्या अमृताचा आस्वाद घेतल्यामुळे तुला समानच आहोत.

क इह नु वेद बतावरजन्मलयोऽग्रसरं यत उदगादृषिर्यमनु देवगणा उभये । तर्हि न सन्न चासदुभयं न च कालजवः किमपि न तत्र शास्त्रमवकृष्य शयीत यदा

इथे कोणाला खरोखर माहिती आहे की ज्याच्यापासून ऋषी उत्पन्न झाला, आणि ज्याच्या मागे देव-दानव सगळे चालतात, त्याचा आरंभ, शेवट किंवा मार्ग काय आहे? म्हणून तो ना असतो, ना नसतो, ना दोन्ही, ना काळाच्या अधीन आहे. जेव्हा तो अशा स्थितीत असतो, तेव्हा कोणतंही शास्त्र तिथे पोहोचू शकत नाही.

जनिमसतः सतो मृतिमुतात्मनि ये च भिदां विपणमृतं स्मरन्त्युपदिशन्ति त आरुपितैः । त्रिगुणमयः पुमानिति भिदा यदबोधकृता त्वयि न ततः परत्र स भवेदवबोधरसे

जे आत्म्याचा जन्म, मृत्यू किंवा शरीरापासून वेगळेपण शिकवतात, ते फक्त भासतं तेच लक्षात ठेवून अज्ञानाने बोलतात. 'पुरुष हा त्रिगुणांनी बनलेला आहे' ही कल्पनाही अज्ञानातूनच येते; तुझ्यात आणि तुझ्यापलीकडे, खऱ्या ज्ञानाच्या अनुभवात असे भेद राहत नाहीत.

सदिव मनस्त्रिवृत्त्वयि विभात्यसदामनुजात् सदभिमृशन्त्यशेषमिदमात्मतयाऽत्मविदः । न हि विकृतिं त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतया स्वकृतमनुप्रविष्टमिदमात्मतयावसितम्

जसं सोनं वेगवेगळ्या रूपात दिसतं, पण त्याचं खरेपण जाणणारे त्याला सोडत नाहीत, तसंच आत्मज्ञानी लोक सर्व जगाला आपल्या स्वरूपातच पाहतात आणि रूपांतरे नाकारत नाहीत, कारण सर्व ठिकाणी तूच व्यापलेला आहेस.

तव परि ये चरन्त्यखिलसत्त्वनिकेततया त उत पदाक्रमन्त्यविगणय्य शिरो निर्‌ऋतेः । परिवयसे पशूनिव गिरा विबुधानपि तान् त्वयि कृतसौहृदाः खलु पुनन्ति न ये विमुखाः

जे तुझ्या सोबतीने, सर्व सत्त्वांचं निवासस्थान म्हणून वावरतात, ते निर्भयपणे मृत्यूच्या डोक्यावर पाऊल ठेवतात. प्रभो, तू देवांनाही, जसा गवळा गायी गोळा करतो, तसा एकत्र करतोस. जे तुझ्याशी मैत्री करतात, ते खरोखरच पावन करतात, पण जे तुझ्याकडे पाठ फिरवतात, त्यांना नाही.

त्वमकरणः स्वराडखिलकारकशक्तिधरः तव बलिमुद्वहन्ति समदन्त्यजयानिमिषाः । वर्षभुजोऽखिलक्षितिपतेरिव विश्वसृजो विदधति यत्र ये त्वधिकृता भवतश्चकिताः

तू निष्क्रिय, स्वयंपूर्ण, सर्व सृष्टीच्या शक्ती धारण करणारा आहेस. देवता सदैव जागृत राहून तुला अर्पण करतात आणि तुझी सेवा करतात, जशी सर्व हात पृथ्वीच्या सम्राटाची सेवा करतात. विश्वनिर्माते, जे तुझ्या आज्ञेने नेमले गेले आहेत, ते तुझ्या उपस्थितीत आदराने वागत असतात.

स्थिरचरजातयः स्युरजयोत्थनिमित्तयुजो विहर उदीक्षया यदि परस्य विमुक्त ततः । न हि परमस्य कश्चिदपरो न परश्च भवेद् वियत इवापदस्य तव शून्यतुलां दधतः

चल-अचल जीवजाती कारणांच्या आणि अजन्म्याच्या संयोगातून निर्माण होतात आणि मुक्तस्वरूप असलेल्या तुझ्या दृष्टीनं वावरतात. पण त्यापासून मुक्त झाल्यावर, परमात्म्यासाठी दुसरा कोणी राहत नाही, कारण जसं आकाश सर्व काही धारण करूनही तुलनेसारखं रिकामं राहतं.

अपरिमिता ध्रुवास्तनुभृतो यदि सर्वगताः तर्हि न शास्यतेति नियमो ध्रव नेतरथा । अजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियन्तृ भवेत् सममनुजानतां यदमतं मतदुष्टतया

जर देहधारी जीव अगणित आणि सर्वत्र व्यापलेले असतील, तर त्यांच्यावर कोणताही नियम किंवा अधिकार चालू शकणार नाही — पण तसे घडत नाही. आणि जर जे जन्मते ते अजन्म्यापासूनच बनले असेल, तर ते अजन्म्य सोडल्याशिवाय नियंत्रक राहीलच, जरी सर्वांना समान मानले तरी; पण हे नाकारणे म्हणजे समजुतीत चूक करणे होय.

न घटत उद्‌भवः प्रकृतिपूरुषयोरजयोः उभययुजा भवन्त्यसुभृतो जलबुद्‌बुदवत् । त्वयि त इमे ततो विविधनामगुणैः परमे सरित इवार्णवे मधुनि लिल्युरशेषरसाः

प्रकृती आणि पुरुष हे दोन्ही अजन्म असल्याने त्यांचा खरा आरंभ होऊ शकत नाही; त्यांच्या संयोगातून जे निर्माण होते ते पाण्यावरच्या फुग्यासारखे अस्थिर असते. हे सर्व नावे आणि गुण, हे परमेश्वरा, तुझ्यातच विरघळतात, जसे नद्या आपापल्या चवींसह समुद्रात मिसळतात.

विजितहृषीकवायुभिरदान्तमनस्तुरगं य इह यतन्ति यन्तुमतिलोलमुपायखिदः । व्यसनशतान्विताः समवहाय गुरोश्चरणं वणिज इवाज सन्त्यकृतकर्णधरा जलधौ

इथे या जगात, जे लोक इंद्रिय आणि श्वास यांच्या जोरावर वश न होणाऱ्या चंचल मनरूपी घोड्याला आवरायचा प्रयत्न करतात, पण गुरूंच्या पायांचा विसर पडतो, त्यांना असंख्य दुःखांना सामोरे जावे लागते, जसे समुद्रावर व्यापार करणारे व्यापारी जर आपला नौकानायक सोडून देतील तर ते समुद्रात हरवतात.

स्वजनसुतात्मदारधनधामधरासुरथैः त्वयि सति किं नृणां श्रयत आत्मनि सर्वरसे । इति सदजानतां मिथुनतो रतये चरतां सुखयति को न्विह स्वविहते स्वनिरस्तभगे

तू असताना, माणसांनी आपले नातेवाईक, मुले, स्वतः, पत्नी, धन, घर किंवा रथ यांच्यावर काय आधार ठेवावा? हे न कळता, जे केवळ भोगासाठी एकत्र येतात, त्यांना येथे खरे सुख कोणाला मिळते, जेव्हा स्वतःचा वाटा नाकारला जातो आणि आपलीच संपत्ती हातातून जाते?

भुवि पुरुपुण्यतीर्थसदनान्यृषयो विमदाः त उत भवत्पदाम्बुजहृदोऽघभिदङ्‌घ्रिजलाः । दधति सकृन्मनस्त्वयि य आत्मनि नित्यसुखे न पुनरुपासते पुरुषसारहरावसथान्

या पृथ्वीवर, जे ऋषी अनेक पवित्र तीर्थे आणि निवासस्थाने भेटून शुद्ध झाले आहेत, ज्यांची मने तुझ्या कमळपदांच्या पाण्याने धुतली गेली आहेत, आणि जे एकदाच का होईना, तुला — नित्यसुखस्वरूप — मन लावतात, ते पुन्हा कधीही माणसांचे खरे सार हरवणाऱ्या जागांचा शोध घेत नाहीत.

सत इदं उत्थितं सदिति चेन्ननु तर्कहतं व्यभिचरति क्व च क्व च मृषा न तथोभययुक् । व्यवहृतये विकल्प इषितोऽन्धपरम्परया भ्रमयति भारती त उरुवृत्तिभिरुक्थजडान्

जर कोणी म्हणाले की 'हे अस्तित्वातूनच निर्माण झाले आहे', तर असा तर्क चुकीचा आहे, कारण तो कधी खरा, कधी खोटा ठरतो आणि दोन्हींचा योग्य संयोग नाही. व्यवहारासाठी वेगवेगळे भेद केले जातात, पण हे अंध परंपरेने पुढे आले आहेत, आणि भाषेच्या विविध क्लिष्टतेमुळे, केवळ मंत्रपठण करणाऱ्या जड लोकांना अधिकच गोंधळ निर्माण होतो.

न यदिदमग्र आस न भविष्यदतो निधनाद् अनु मितमन्तरा त्वयि विभाति मृषैकरसे । अत उपमीयते द्रविणजातिविकल्पपथैः वितथमनोविलासमृतमित्यवयन्त्यबुधाः

जे पूर्वी नव्हते आणि नंतरही नाहीसे होईल, आणि मधल्या काळात मर्यादित आहे, ते तुझ्यात केवळ एकरस भ्रांतीसारखे दिसते. म्हणूनच, त्याची तुलना धन किंवा जातीच्या भेदांशी केली जाते, पण ज्ञानी लोक समजतात की मनाचा हा खेळ खोटा आहे आणि त्यातील अमृतही मृगजळासारखेच आहे.

स यदजया त्वजामनुशयीत गुणांश्च जुषन् भजति सरूपतां तदनु मृत्युमपेतभगः । त्वमुत जहासि तामहिरिव त्वचमात्तभगो महसि महीयसेऽष्टगुणितेऽपरिमेयभगः

जेव्हा जीव अजन्म्याच्या संगतीने गुण धारण करतो, तेव्हा तो त्याच्यासारखा होतो, आणि मृत्यूपासून मुक्त होऊन आपला भाग सोडतो. तूही, जसे साप आपली कात टाकतो, तसे ते रूप सोडतोस आणि आपल्या अनंत, महान तेजात, आठपट अधिक आणि मोजता न येणाऱ्या वैभवात वास करतोस.

यदि न समुद्धरन्ति यतयो हृदि कामजटा दुरधिगमोऽसतां हृदि गतोऽस्मृतकण्ठमणिः । असुतृपयोगिनामुभयतोऽप्यसुखं भगवन्न् अनपगतान्तकादनधिरूढपदाद्‌भवतः

जर संन्यासी आपल्या हृदयातील इच्छांची गुंतागुंत उपटून टाकत नाहीत, तर तू, जे अधमांना सहज मिळत नाहीस, त्यांच्या हृदयात गळ्यातील विसरलेल्या मौल्यवान मण्यासारखा लपून राहतोस. जे आत्म्याने समाधानी नाहीत, त्यांना दोन्ही बाजूंनी दुःखच मिळते, कारण ते तुझ्या मृत्यूविरहित, स्थिर अवस्थेला पोहोचलेले नसतात.

त्वदवगमी न वेत्ति भवदुत्थशुभाशुभयोः गुणविगुणान्वयांस्तर्हि देहभृतां च गिरः । अनुयुगमन्वहं सगुण गीतपरम्परया श्रवणभृतो यतस्त्वमपवर्गगतिर्मनुजैः

जो तुझ्या, सर्व शुभ-अशुभ गोष्टींच्या मूळाचा, खरा ज्ञान मिळवत नाही, तो तुझ्यापासून उत्पन्न होणारे गुण-दोष, किंवा देहधारींच्या वाणीचे अर्थ समजू शकत नाही. तरीही, प्रत्येक युगात, हे गुणयुक्त प्रभो, तुझी कीर्ती अखंड गातात, आणि जे तुला ऐकतात, त्यांना माणसांच्या माध्यमातून मुक्तीकडे नेले जाते.

द्युपतय एव ते न ययुरन्तमनन्ततया त्वमपि यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणाः । ख इव रजांसि वान्ति वयसा सह यत् श्रुतयः त्वयि हि फलन्त्यतन्निरसनेन भवन्निधनाः

स्वर्गातील अधिपतीसुद्धा, अनंत स्वरूप असलेल्या तुझ्या अंतिम मर्यादेला पोहोचू शकले नाहीत, आणि तुझ्या मध्ये असलेले सावरर्ण ब्रह्मांडांचे समूहही नाही. जसे आकाशात वाऱ्यासोबत धूळकण उडतात, तसेच वेदही काळासह विरतात; पण तुझ्यातच त्यांना फळ मिळते, आणि असत्याचा त्याग करून त्यांचा शेवट तुझ्यातच होतो.

श्रीभगवानुवाच - ( अनुष्टुप् ) इत्येतद्‌ब्रह्मणः पुत्रा आश्रुत्यात्मानुशासनम् । सनन्दनमथानर्चुः सिद्धा ज्ञात्वाऽऽत्मनो गतिम्

श्रीभगवान म्हणाले — या प्रकारे ब्रह्मदेवांचे पुत्र, ब्रह्मदेवांनी दिलेले आत्मज्ञानाचे उपदेश ऐकून, सनंदन यांचा सन्मान करू लागले, कारण त्यांनी आत्म्याचा मार्ग जाणला होता.

इत्यशेषसमाम्नाय पुराणोपनिषद्रसः । समुद्धृतः पूर्वजातैः व्योमयानैर्महात्मभिः

या प्रकारे, सर्व वेद, पुराणे आणि उपनिषदांचा सार, पूर्वीच्या महान आत्म्यांनी, आकाशमार्गाने प्रवास करत, उचलून घेतला आहे.

त्वं चैतद्‌ब्रह्मदायाद श्रद्धयाऽऽत्मानुशासनम् । धारयंश्चर गां कामं कामानां भर्जनं नृणाम्

आणि तू, हे ब्रह्मदेवांचे वारस, श्रद्धेने हा आत्म्याचा उपदेश मनाशी धरून, या पृथ्वीवर हवे तसे वावर, आणि माणसांच्या इच्छा जाळून टाक.

श्रीशुक उवाच - एवं स ऋषिणाऽऽदिष्टं गृहीत्वा श्रद्धयात्मवान् । पूर्णः श्रुतधरो राजन् आह वीरव्रतो मुनिः

श्रीशुक म्हणाले — या प्रकारे ऋषींनी दिलेला उपदेश श्रद्धेने आणि आत्मसंयमाने स्वीकारून, पूर्ण आणि विद्वान वीरव्रत ऋषी, राजन, बोलू लागले.

श्रीनारद उवाच - नमस्तस्मै भगवते कृष्णायामलकीर्तये । यो धत्ते सर्वभूतानां अभवायोशतीः कलाः

श्रीनारद म्हणाले — त्या भगवंत कृष्णाला, ज्यांची कीर्ती निर्मळ आहे, आणि जे सर्व जीवांच्या सृष्टी आणि संहाराच्या शक्ती धारण करतात, त्यांना मी नमस्कार करतो.