श्रीमद्भागवतपुराणम्

श्रीभगवानुवाच - ब्रह्मंस्तेऽनुग्रहार्थाय सम्प्राप्तान् विद्ध्यमून् मुनीन् । सञ्चरन्ति मया लोकान् पुनन्तः पादरेणुभिः

भगवान म्हणाले — हे ब्राह्मण, हे ऋषी तुझ्या कल्याणासाठी इथे आले आहेत. ते माझ्यासोबत सर्व लोकांत फिरतात आणि आपल्या पायांच्या धुळीने त्यांना पावन करतात.

देवाः क्षेत्राणि तीर्थानि दर्शनस्पर्शनार्चनैः । शनैः पुनन्ति कालेन तदप्यर्हत्तमेक्षया

देव, तीर्थक्षेत्रे आणि पवित्र नद्या, दर्शन, स्पर्श आणि पूजनाने हळूहळू पावन होतात; पण श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या दृष्टीने तेही त्वरित शुद्ध होतात.

ब्राह्मणो जन्मना श्रेयान् सर्वेषां प्राणिनामिह । तपसा विद्यया तुष्ट्या किमु मत्कलया युतः

या जगातील सर्व जीवांमध्ये ब्राह्मण जन्माने श्रेष्ठ आहे. मग तो जर तप, विद्या आणि समाधानाने युक्त असेल, आणि विशेषतः माझ्या भक्तीत मग्न असेल, तर किती महान!

न ब्राह्मणान्मे दयितं रूपमेतच्चतुर्भुजम् । सर्ववेदमयो विप्रः सर्वदेवमयो ह्यहम्

माझ्यासाठी हे चार हातांचं रूप ब्राह्मणांइतकं प्रिय नाही; हे ब्राह्मण, तू सर्व वेदांचा मूर्तिमंत स्वरूप आहेस, आणि मी सर्व देवतांचा मूर्तिमंत स्वरूप आहे.

दुष्प्रज्ञा अविदित्वैवं अवजानन्त्यसूयवः । गुरुं मां विप्रमात्मानं अर्चादाविज्यदृष्टयः

जे लोक मंदबुद्धीचे, हे सत्य न कळणारे, द्वेष करणारे आणि अवमान करणारे असतात, ते मला, गुरु, ब्राह्मण आणि स्वतःच्या आत्म्याला पूजा करताना फक्त मूर्ती म्हणून पाहतात.

चराचरमिदं विश्वं भावा ये चास्य हेतवः । मद् रूपाणीति चेतस्य आधत्ते विप्रो मदीक्षया

हे विश्व, जड आणि जंगम, आणि त्याची सगळी कारणं, ब्राह्मण माझ्या कृपेने आपल्या मनात माझ्या रूपातच पाहतो.

तस्माद्‌ ब्रह्मऋषीनेतान् ब्रह्मन् मच्छ्रद्धयार्चय । एवं चेदर्चितोऽस्म्यद्धा नान्यथा भूरिभूतिभिः

म्हणून, हे ब्राह्मण, माझ्यावर श्रद्धा ठेवून या ब्रह्मर्षींची सेवा कर. अशा प्रकारे पूजा केल्यास मी खरोखरच संतुष्ट होतो; केवळ मोठ्या संपत्तीने नाही.

श्रीशुक उवाच - स इत्थं प्रभुनादिष्टः सहकृष्णान् द्विजोत्तमान् । आराध्यैकात्मभावेन मैथिलश्चाप सद्‌गतिम्

श्रीशुक म्हणाले: प्रभूने असे सांगितल्यावर, मिथिलाचा राजा कृष्णासह श्रेष्ठ ब्राह्मणांची एकात्मभावाने पूजा करून उत्तम गतीला पोहोचला.

एवं स्वभक्तयो राजन् भगवान् भक्तभक्तिमान् । उषित्वाऽऽदिश्य सन्मार्गं पुनर्द्वारवतीमगात्

राजा, भगवंत जे भक्त आणि भक्तीवर प्रेम करतात, त्यांनी तिथे काही काळ राहून योग्य मार्ग सांगितला आणि नंतर पुन्हा द्वारकेत गेले.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे श्रुतदेवानुग्रहो नाम षडशीतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'श्रुतदेवानुग्रह' नावाचा छपन्नावा अध्याय संपला.

वेदस्तुति - श्रीपरीक्षिदुवाच - ( अनुष्टुप् ) ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तयः । कथं चरन्ति श्रुतयः साक्षात् सदसतः परे

श्री परीक्षित म्हणाले: हे ब्राह्मण, जे ब्रह्म अवर्णनीय आणि निर्गुण आहे, त्याच्याशी संबंधित वेद, जे गुणांवर आधारलेले आहेत, ते प्रत्यक्ष सत्त्व आणि असत्त्व यापलीकडे असलेल्या त्या ब्रह्माशी कसे वागतात?

श्रीशुक उवाच - बुद्धीन्द्रियमनःप्राणान् जनानां असृजत् प्रभुः । मात्रार्थं च भवार्थं च आत्मनेऽकल्पनाय च

श्रीशुक म्हणाले: प्रभूंनी सर्व जीवांची बुद्धी, इंद्रिये, मन आणि प्राण निर्माण केली — इंद्रियांच्या विषयांसाठी, संसारासाठी, आत्म्यासाठी आणि स्वतःपासून वेगळेपणासाठी.

सैषा ह्युपनिषद्‌ ब्राह्मी पूर्वेशां पूर्वजैर्धृता । श्र्रद्धया धारयेद् यस्तां क्षेमं गच्छेदकिञ्चनः

हीच खरी ब्रह्मविद्या आहे, जी प्राचीन ऋषींनी पाळली. जो कोणी ती श्रद्धेने धारण करतो, तो काहीही नसतानाही कल्याणाला पोहोचतो.

अत्र ते वर्णयिष्यामि गाथां नारायणान्विताम् । नारदस्य च संवादं ऋषेर्नारायणस्य च

इथे मी तुला नारायणयुक्त गाथा आणि नारद व ऋषि नारायण यांचा संवाद सांगणार आहे.

एकदा नारदो लोकान् पर्यटन् भगवत्प्रियः । सनातनमृषिं द्रष्टुं ययौ नारायणाश्रमम्

एकदा भगवंतांना प्रिय असलेला नारद सर्व लोकांमध्ये फिरताना, सनातन ऋषींच्या दर्शनासाठी नारायणाच्या आश्रमात गेला.

यो वै भारतवर्षेऽस्मिन् क्शेमाय स्वस्तये नृणाम् । धर्मज्ञानशमोपेतं आकल्पादास्थितस्तपः

जो या भारतभूमीत, लोकांच्या कल्याणासाठी आणि मंगलासाठी, धर्म, ज्ञान आणि शांतीने युक्त असा तप प्रारंभापासून करतो.

तत्रोपविष्टं ऋषिभिः कलापग्रामवासिभिः । परीतं प्रणतोऽपृच्छद् इदमेव कुरूद्वह

तेथे, कलाप या गावातील ऋषींनी वेढलेल्या त्या ऋषीसमोर नारदाने वंदन करून हेच विचारले, हे कुरुवंशातील श्रेष्ठ.

तस्मै ह्यवोचद्‌भगवान् ऋषीणां श्रृणतामिदम् । यो ब्रह्मवादः पूर्वेषां जनलोकनिवासिनाम्

त्याला, ऋषी ऐकत असताना, भगवंतांनी हे सांगितले — जनलोकात राहणाऱ्या प्राचीन लोकांचा ब्रह्मविषयक उपदेश.

श्रीभगवानुवाच - स्वायम्भुव ब्रह्मसत्रं जनलोकेऽभवत् पुरा । तत्रस्थानां मानसानां मुनीनां ऊर्ध्वरेतसाम्

श्रीभगवान म्हणाले: पूर्वी जनलोकात स्वयंभुवांच्या वंशजांनी ब्रह्मयज्ञ केला; तिथे मनातून उत्पन्न झालेले, ब्रह्मचर्य पाळणारे ऋषी होते.

श्वेतद्वीपं गतवति त्वयि द्रष्टुं तदीश्वरम् । ब्रह्मवादः सुसंवृत्तः श्रुतयो यत्र शेरते । तत्र हायमभूत्प्रश्नस्त्वं मां यमनुपृच्छसि

जेव्हा तू श्वेतद्वीपात तिथल्या प्रभूंच्या दर्शनासाठी गेला होतास, तेव्हा तिथे वेद जिथे विश्रांती घेतात, त्या ठिकाणी ब्रह्मविषयक चर्चा झाली; आणि तिथेच तू मला विचारतो आहेस तोच प्रश्न उद्भवला.

तुल्यश्रुततपःशीलाः तुल्यस्वीयारिमध्यमाः । अपि चक्रुः प्रवचनं एकं शुश्रूषवोऽपरे

ते सर्व ऋषी शिक्षण, तप आणि आचारात समान होते, तसेच संपत्ती, शत्रू आणि मित्र यांतही सारखेच होते; काहींनी उपदेश केला आणि इतरांनी लक्षपूर्वक ऐकले.

श्रीसनन्दन उवाच - स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभिः । तदन्ते बोधयां चक्रुः तल्लिङ्गैः श्रुतयः परम्

श्रीसनंदन म्हणाले — आपल्या शक्तींना सोबत घेऊन, त्यांनी स्वतःची ही सृष्टी पुन्हा आपल्यात सामावून घेतली आणि विश्रांती घेतली. नंतर, त्या विश्रांतीच्या शेवटी, वेदांनी त्यांच्या चिन्हांनी त्यांना जागे केले, जणू काही त्यांना उठवत आहेत.

यथा शयानं सम्राजं वन्दिनस्तत्पराक्रमैः । प्रत्यूषेऽभेत्य सुश्लोकैः बोधयन्त्यनुजीविनः

जसं राजाच्या पराक्रमाचं गाणं गाणारे गायक पहाटे झोपलेल्या राजाजवळ येतात आणि सुंदर स्तुतींनी त्याला जागं करतात, तसंच सेवकांनीही त्यांना उत्तम स्तोत्रांनी जागं केलं.

श्रीश्रुतय ऊचुः - ( अवितथ गाथा - पुढील, म्हणजे १४ ते ४१ या श्लोकांना वेदस्तुति म्हणतात ) जय जय जह्यजामजित दोषगृभीतगुणां त्वमसि यदात्मना समवरुद्धसमस्तभगः । अगजगदोकसामखिलशक्त्यवबोधक ते क्वचिदजयाऽऽत्मना च चरतोऽनुचरेन्निगमः

वेद म्हणाले — जय जय! अजो, अजिंक्य, गुणांनी लागलेले दोष तू दूर कर. तू आपल्या स्वरूपाने सर्व सामर्थ्यांनी पूर्ण आहेस. अव्यक्त आणि व्यक्त जगातल्या सर्व शक्तींच्या जागृतीचे कारण तूच आहेस. वेद तुला कधी कधी मागे येतात, पण तू आपल्या अगम्य स्वरूपाने वावरताना त्यांना गाठता येत नाहीस.

बृहदुपलब्धमेतदवयन्त्यवशेषतया यत उदयास्तमयौ विकृतेर्मृदि वाविकृतात् । अत ऋषयो दधुस्त्वयि मनोवचनाचरितं कथमयथा भवन्ति भुवि दत्तपदानि नृणाम्

ही विशाल सृष्टी जरी दिसते, तरी ज्ञानी लोक तिला शेवटी निरर्थकच मानतात, जसं मातीच्या रूपांतरणांचा उदय आणि अस्त मातीमध्येच असतो, रूपांतरणांमध्ये नाही. म्हणूनच ऋषी आपलं मन, वाणी आणि कृती तुझ्यावर केंद्रित करतात. मग पृथ्वीवर माणसांची पावलं खरी कशी ठरतील?

इति तव सूरयस्त्र्यधिपतेऽखिललोकमल क्षपणकथामृताब्धिमवगाह्य तपांसि जहुः । किमुत पुनः स्वधामविधुताशयकालगुणाः परम भजन्ति ये पदमजस्रसुखानुभवम्

तीनही लोकांचे स्वामी, तुझ्या पावन कथा म्हणजे अमृताचा महासागर — त्यात स्नान करून ज्ञानी लोक आपली तपश्चर्या सोडून देतात. मग जे लोक काळ, इच्छा आणि आसक्ती यांपासून पूर्णपणे शुद्ध होऊन तुझ्या धामात राहतात आणि अखंड आनंद अनुभवतात, त्यांनी तर काय विचारूच नको.

दृतय इव श्वसन्त्यसुभृतो यदि तेऽनुविधा महदहमादयोऽण्डमसृजन् यदनुग्रहतः पुरुषविधोऽन्वयोऽत्र चरमोऽन्नमयादिषु यः सदसतः परं त्वमथ यदेष्ववशेषमृतम्

जसं प्राण आपल्या इच्छेने शरीराला सांभाळतात, तसंच तुझ्या कृपेने महत्तत्त्व, अग्नी वगैरे मोठ्या तत्त्वांनी अंडाची निर्मिती केली. अन्नादि रूपात जीवांची मालिका येथे तुझ्या स्वरूपात आहे, पण तू सत्य-असत्य यापलीकडे आहेस, आणि जे काही उरते ते तुझं अमर स्वरूप आहे.

उदरमुपासते य ऋषिवर्त्मसु कूर्पदृशः परिसरपद्धतिं हृदयमारुणयो दहरम् । तत उदगादनन्त तव धाम शिरः परमं पुनरिह यत्समेत्य न पतन्ति कृतान्तमुखे

जे लोक मर्यादित दृष्टीने ऋषिमार्गात हृदयातील सूक्ष्म मार्गाची उपासना करतात, ते हृदयातील सूक्ष्म आकाशात तुझं ध्यान करतात. तिथून, अनंत, तुझं परम धाम डोक्याच्या वर प्रकट होतं, आणि जे तिथे पोहोचतात, ते पुन्हा मृत्यूच्या तोंडात पडत नाहीत.

स्वकृतविचित्रयोनिषु विशन्निव हेतुतया तरतमतश्चकास्स्यनलवत् स्वकृतानुकृतिः । अथ वितथास्वमूष्ववितथां तव धाम समं विरजधियोऽनुयन्त्यभिविपण्यव एकरसम्

तू अनेक अद्भुत योनींमध्ये कारणरूपाने प्रवेश करतोस आणि प्रत्येक ठिकाणी, जसं अग्नी वेगवेगळ्या रूपात चमकतो, तसंच तुझ्या कर्मानुसार प्रकट होतोस. पण ज्यांच्या मनात खोटेपणा नाही, त्या निर्मळ मनाच्या लोकांना तुझं परम धाम सारखंच जाणवतं; ते सर्व भेद सोडून तुलाच अनुसरतात.