श्रीमद्भागवतपुराणम्

श्रुतदेवोऽच्युतं प्राप्तं स्वगृहाञ्जनको यथा । नत्वा मुनीन् सुसंहृष्टो धुन्वन् वासो ननर्त ह

शृतदेवाने, जनकासारखेच, अच्युताचे आपल्या घरी स्वागत केले. त्याने ऋषींना वंदन केले आणि आनंदाने वस्त्र हलवत नाचू लागला.

तृणपीठबृषीष्वेतान् आनीतेषूपवेश्य सः । स्वागतेनाभिनन्द्याङ्घ्रीन् सभार्योऽवनिजे मुदा

त्याने आणलेल्या कुशाच्या आसनांवर आणि बैलाच्या कातड्यांवर सर्वांना बसवले. मग पत्नीसमवेत आनंदाने त्यांचे पाय धुतले आणि आदराने स्वागत केले.

तदम्भसा महाभाग आत्मानं सगृहान्वयम् । स्नापयां चक्र उद्धर्षो लब्धसर्वमनोरथः

त्या पाण्याने, हे भाग्यवान, त्याने स्वतः, आपले कुटुंब आणि घरातील सर्वांना स्नान घातले. सर्व इच्छा पूर्ण झाल्याने तो अतिशय आनंदी झाला.

( मिश्र ) फलार्हणोशीरशिवामृताम्बुभिः मृदा सुरभ्या तुलसीकुशाम्बुजैः । आराधयामास यथोपपन्नया सपर्यया सत्त्वविवर्धनान्धसा

त्याने फळे, सुवासिक कंद, शुद्ध पाणी, माती, गोमूत्र, तुळस, कुशा आणि कमळ याने योग्य रीतीने त्यांची पूजा केली, जी सत्त्व वाढवते आणि अज्ञान दूर करते.

स तर्कयामास कुतो ममान्वभूद् गृहान्धकुपे पतितस्य सङ्गमः । यः सर्वतीर्थास्पदपादरेणुभिः कृष्णेन चास्यात्मनिकेतभूसुरैः

मी या संसाररूपी अंधकूपात पडूनही, कृष्ण आणि त्यांच्या पायांच्या धुळीने पावन झालेल्या या ब्राह्मणांचा संग मला कसा लाभला, याचे तो आश्चर्य करत होता.

( अनुष्टुप् ) सूपविष्टान् कृतातिथ्यान् श्रुतदेव उपस्थितः । सभार्यस्वजनापत्य उवाचाङ्‌घ्र्यभिमर्शनः

सर्व पाहुणे बसले आणि त्यांचे आदरातिथ्य झाले. मग शृतदेवाने पत्नी, मुले आणि नातेवाईकांसह त्यांचे पाय स्पर्श करून वंदन केले.

श्रुतदेव उवाच - नाद्य नो दर्शनं प्राप्तः परं परमपूरुषः । यर्हीदं शक्तिभिः सृष्ट्वा प्रविष्टो ह्यात्मसत्तया

शृतदेव म्हणाला — आज प्रथमच सर्वोच्च पुरुष, ज्यांनी आपल्या शक्तीने हे जग निर्माण करून स्वतःच्या स्वरूपाने त्यात प्रवेश केला, ते आमच्या दर्शनास आले नाहीत.

यथा शयानः पुरुषो मनसैवात्ममायया । सृष्ट्वा लोकं परं स्वाप्नं अनुविश्यावभासते

जसा मनुष्य झोपेत आपल्या मनाने एक वेगळा स्वप्नजगत निर्माण करतो आणि त्यात प्रवेश करून त्याला प्रकाशित करतो, तसाच तोही आहे.

श्रृण्वतां गदतां शश्वद् अर्चतां त्वाभिवन्दताम् । नृणां संवदतामन्तः हृदि भास्यमलात्मनाम्

जे लोक ऐकतात, बोलतात, पूजन करतात, वंदन करतात आणि मनापासून संवाद साधतात, त्यांच्या शुद्ध अंतःकरणात तू स्वतः प्रकट होतोस.

हृदिस्थोऽप्यतिदूरस्थः कर्मविक्षिप्तचेतसाम् । आत्मशक्तिभिरग्राह्योऽपि अन्त्युपेतगुणात्मनाम्

तू जरी सर्वांच्या हृदयात वास करतोस, तरी कर्माने व्याकुळ झालेल्यांना तू दूरच राहतोस. आपल्या शक्तीने अगम्य असूनही, गुणांमध्ये अडकलेल्यांना तू कधीच सापडत नाहीस.

( वंशस्था ) नमोऽस्तु तेऽध्यात्मविदां परात्मने अनात्मने स्वात्मविभक्तमृत्यवे । सकारणाकारणलिङ्गमीयुषे स्वमाययासंवृतरुद्धदृष्टये

तुला नमस्कार असो, जो अंतरात्म्याचा जाणणारा, परात्मा, आत्म्याला मृत्यूपासून वेगळा करणारा, कारणासहित आणि कारणयुक्त रूपे धारण करणारा, आणि आपल्या मायेने दृष्टी झाकणारा आहे.

( अनुष्टुप् ) स त्वं शाधि स्वभृत्यान् नः किं देव करवामहे । एतदन्तो नृणां क्लेशो यद्‌भवानक्षिगोचरः

म्हणून, हे देवा, आम्हा तुझ्या सेवकांना काय करावे ते सांग. कारण सर्व लोकांचे खरे दुःख हेच की, तू त्यांच्या इंद्रियांना गाठता येत नाहीस.

श्रीशुक उवाच - तदुक्तमित्युपाकर्ण्य भगवान् प्रणतार्तिहा । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रहसन् तमुवाच ह

शुक म्हणतो — शृतदेवाने असे म्हटल्यावर, भक्तांचे दुःख दूर करणाऱ्या भगवानांनी त्याचा हात हातात घेतला, हसत त्याला उत्तर दिले.

श्रीभगवानुवाच - ब्रह्मंस्तेऽनुग्रहार्थाय सम्प्राप्तान् विद्ध्यमून् मुनीन् । सञ्चरन्ति मया लोकान् पुनन्तः पादरेणुभिः

भगवान म्हणाले — हे ब्राह्मण, हे ऋषी तुझ्या कल्याणासाठी इथे आले आहेत. ते माझ्यासोबत सर्व लोकांत फिरतात आणि आपल्या पायांच्या धुळीने त्यांना पावन करतात.

देवाः क्षेत्राणि तीर्थानि दर्शनस्पर्शनार्चनैः । शनैः पुनन्ति कालेन तदप्यर्हत्तमेक्षया

देव, तीर्थक्षेत्रे आणि पवित्र नद्या, दर्शन, स्पर्श आणि पूजनाने हळूहळू पावन होतात; पण श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या दृष्टीने तेही त्वरित शुद्ध होतात.

ब्राह्मणो जन्मना श्रेयान् सर्वेषां प्राणिनामिह । तपसा विद्यया तुष्ट्या किमु मत्कलया युतः

या जगातील सर्व जीवांमध्ये ब्राह्मण जन्माने श्रेष्ठ आहे. मग तो जर तप, विद्या आणि समाधानाने युक्त असेल, आणि विशेषतः माझ्या भक्तीत मग्न असेल, तर किती महान!

न ब्राह्मणान्मे दयितं रूपमेतच्चतुर्भुजम् । सर्ववेदमयो विप्रः सर्वदेवमयो ह्यहम्

माझ्यासाठी हे चार हातांचं रूप ब्राह्मणांइतकं प्रिय नाही; हे ब्राह्मण, तू सर्व वेदांचा मूर्तिमंत स्वरूप आहेस, आणि मी सर्व देवतांचा मूर्तिमंत स्वरूप आहे.

दुष्प्रज्ञा अविदित्वैवं अवजानन्त्यसूयवः । गुरुं मां विप्रमात्मानं अर्चादाविज्यदृष्टयः

जे लोक मंदबुद्धीचे, हे सत्य न कळणारे, द्वेष करणारे आणि अवमान करणारे असतात, ते मला, गुरु, ब्राह्मण आणि स्वतःच्या आत्म्याला पूजा करताना फक्त मूर्ती म्हणून पाहतात.

चराचरमिदं विश्वं भावा ये चास्य हेतवः । मद् रूपाणीति चेतस्य आधत्ते विप्रो मदीक्षया

हे विश्व, जड आणि जंगम, आणि त्याची सगळी कारणं, ब्राह्मण माझ्या कृपेने आपल्या मनात माझ्या रूपातच पाहतो.

तस्माद्‌ ब्रह्मऋषीनेतान् ब्रह्मन् मच्छ्रद्धयार्चय । एवं चेदर्चितोऽस्म्यद्धा नान्यथा भूरिभूतिभिः

म्हणून, हे ब्राह्मण, माझ्यावर श्रद्धा ठेवून या ब्रह्मर्षींची सेवा कर. अशा प्रकारे पूजा केल्यास मी खरोखरच संतुष्ट होतो; केवळ मोठ्या संपत्तीने नाही.

श्रीशुक उवाच - स इत्थं प्रभुनादिष्टः सहकृष्णान् द्विजोत्तमान् । आराध्यैकात्मभावेन मैथिलश्चाप सद्‌गतिम्

श्रीशुक म्हणाले: प्रभूने असे सांगितल्यावर, मिथिलाचा राजा कृष्णासह श्रेष्ठ ब्राह्मणांची एकात्मभावाने पूजा करून उत्तम गतीला पोहोचला.

एवं स्वभक्तयो राजन् भगवान् भक्तभक्तिमान् । उषित्वाऽऽदिश्य सन्मार्गं पुनर्द्वारवतीमगात्

राजा, भगवंत जे भक्त आणि भक्तीवर प्रेम करतात, त्यांनी तिथे काही काळ राहून योग्य मार्ग सांगितला आणि नंतर पुन्हा द्वारकेत गेले.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे श्रुतदेवानुग्रहो नाम षडशीतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'श्रुतदेवानुग्रह' नावाचा छपन्नावा अध्याय संपला.

वेदस्तुति - श्रीपरीक्षिदुवाच - ( अनुष्टुप् ) ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तयः । कथं चरन्ति श्रुतयः साक्षात् सदसतः परे

श्री परीक्षित म्हणाले: हे ब्राह्मण, जे ब्रह्म अवर्णनीय आणि निर्गुण आहे, त्याच्याशी संबंधित वेद, जे गुणांवर आधारलेले आहेत, ते प्रत्यक्ष सत्त्व आणि असत्त्व यापलीकडे असलेल्या त्या ब्रह्माशी कसे वागतात?

श्रीशुक उवाच - बुद्धीन्द्रियमनःप्राणान् जनानां असृजत् प्रभुः । मात्रार्थं च भवार्थं च आत्मनेऽकल्पनाय च

श्रीशुक म्हणाले: प्रभूंनी सर्व जीवांची बुद्धी, इंद्रिये, मन आणि प्राण निर्माण केली — इंद्रियांच्या विषयांसाठी, संसारासाठी, आत्म्यासाठी आणि स्वतःपासून वेगळेपणासाठी.

सैषा ह्युपनिषद्‌ ब्राह्मी पूर्वेशां पूर्वजैर्धृता । श्र्रद्धया धारयेद् यस्तां क्षेमं गच्छेदकिञ्चनः

हीच खरी ब्रह्मविद्या आहे, जी प्राचीन ऋषींनी पाळली. जो कोणी ती श्रद्धेने धारण करतो, तो काहीही नसतानाही कल्याणाला पोहोचतो.

अत्र ते वर्णयिष्यामि गाथां नारायणान्विताम् । नारदस्य च संवादं ऋषेर्नारायणस्य च

इथे मी तुला नारायणयुक्त गाथा आणि नारद व ऋषि नारायण यांचा संवाद सांगणार आहे.

एकदा नारदो लोकान् पर्यटन् भगवत्प्रियः । सनातनमृषिं द्रष्टुं ययौ नारायणाश्रमम्

एकदा भगवंतांना प्रिय असलेला नारद सर्व लोकांमध्ये फिरताना, सनातन ऋषींच्या दर्शनासाठी नारायणाच्या आश्रमात गेला.

यो वै भारतवर्षेऽस्मिन् क्शेमाय स्वस्तये नृणाम् । धर्मज्ञानशमोपेतं आकल्पादास्थितस्तपः

जो या भारतभूमीत, लोकांच्या कल्याणासाठी आणि मंगलासाठी, धर्म, ज्ञान आणि शांतीने युक्त असा तप प्रारंभापासून करतो.