श्रीमद्भागवतपुराणम्

तेभ्यः स्ववीक्षणविनष्टतमिस्रदृग्भ्यः क्षेमं त्रिलोकगुरुरर्थदृशं च यच्छन् । श्रृणवन् दिगन्तधवलं स्वयशोऽशुभघ्नं गीतं सुरैर्नृभिरगात् शनकैर्विदेहान्

ज्यांच्या डोळ्यांतील अंधार त्याच्या कृपादृष्टीने नाहीसा झाला, अशा सर्वांना त्रैलोक्यगुरूंनी कल्याण आणि आपले दर्शन दिले. देव आणि माणसे ज्या दिशांनी त्याचे शुभगुण गात होती, ते ऐकत ऐकत, तो हळूहळू विदेहात गेला.

( अनुष्टुप् ) तेऽच्युतं प्राप्तमाकर्ण्य पौरा जानपदा नृप । अभीयुर्मुदितास्तस्मै गृहीतार्हणपाणयः

अच्युत आले आहेत हे कळताच, नगरातील आणि गावातील लोक, राजा, आनंदाने त्याच्याकडे आले, हातात अर्घ्य घेऊन.

दृष्ट्वा त उत्तमःश्लोकं प्रीत्युत्फुलाननाशयाः । कैर्धृताञ्जलिभिर्नेमुः श्रुतपूर्वान् तथा मुनीन्

त्या उत्तम कीर्ती असलेल्या भगवंताला पाहून, त्यांच्या चेहऱ्यावर आनंद फुलला, त्यांनी हात जोडून वंदन केले, जसे त्यांनी पूर्वी फक्त ऐकलेले ऋषीही तिथे होते.

स्वानुग्रहाय सम्प्राप्तं मन्वानौ तं जगद्‌गुरुम् । मैथिलः श्रुतदेवश्च पादयोः पेततुः प्रभोः

जगाचा गुरु आपल्याला कृपा करायला आला आहे असे समजून, मिथिलाचा राजा आणि श्रुतदेव, दोघेही त्याच्या पायांवर पडले.

न्यमन्त्रयेतां दाशार्हं आतिथ्येन सह द्विजैः । मैथिलः श्रुतदेवश्च युगपत् संहताञ्जली

मिथिलाचा राजा आणि श्रुतदेव, दोघांनीही एकत्र हात जोडून, दाशार्ह आणि ब्राह्मणांना आपल्याकडे पाहुणचारासाठी आमंत्रित केले.

भगवान् तदभिप्रेत्य द्वयोः प्रियचिकीर्षया । उभयोराविशद्‌ गेहं उभाभ्यां तदलक्षितः

भगवंतांनी त्यांची इच्छा ओळखून आणि दोघांनाही आनंद द्यावा म्हणून, दोघांच्या घरी वेगवेगळ्या वेळी गेले, आणि हे दोघांनाही कळले नाही.

श्रोतुमप्यसतां दूरान् जनकः स्वगृहागतान् । आनीतेष्वासनाग्र्येषु सुखासीनान् महामनाः

जनक, मोठ्या मनाचा, दूरवरून आलेल्यांना — अगदी चांगले नसलेल्यांनाही — आपल्या घरी घेऊन गेला, उत्तम आसनांवर बसवले आणि त्यांचे बोलणे ऐकले.

प्रवृद्धभक्त्या उद्धर्ष हृदयास्राविलेक्षणः । नत्वा तदङ्‌घ्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनीः

त्याच्या भक्तीने वाढून, हृदय आनंदाने भरून, डोळ्यांत अश्रू येऊन, त्याने त्यांच्या पायांवर वंदन केले, पाय धुतले आणि ते पाणी, जे जग शुद्ध करते, घेतले.

सकुटुम्बो वहन्मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्प धूपदीपार्घ्यगोवृषैः

कुटुंबासह, तो ते पाणी डोक्यावर घेऊन, सुगंध, फुले, वस्त्रे, धूप, दिवे, अर्घ्य, गायी आणि बैल यांनी भगवंतांची पूजा करू लागला.

वाचा मधुरया प्रीणन् इदमाहान्नतर्पितान् । पादावङ्कगतौ विष्णोः संस्पृशञ्छनकैर्मुदा

तो मधुर वाणीने त्यांना आनंदित करत होता, आणि ते पूर्णपणे तृप्त झाले नव्हते, विष्णूच्या पायांना हळूच स्पर्श करत, आनंदाने बोलू लागला.

श्रीबहुलाश्व उवाच - भवान्हि सर्वभूतानां आत्मा साक्षी स्वदृग् विभो । अथ नस्त्वत्पदाम्भोजं स्मरतां दर्शनं गतः

श्रीबहुलाश्व म्हणाले — आपण सर्व प्राण्यांचे आत्मा, साक्षी आणि सर्वत्र पाहणारे आहात, प्रभो. आम्ही आपल्या पादकमळाचे स्मरण करणाऱ्यांसाठी आपण प्रत्यक्ष दर्शन दिले.

स्ववचस्तदृतं कर्तुं अस्मद्‌दृग्गोचरो भवान् । यदात्थैकान्तभक्तान् मे नानन्तः श्रीरजः प्रियः

आपले वचन खरे करण्यासाठी आपण आमच्या दृष्टीस आले आहात. कारण आपण म्हटले होते की, एकनिष्ठ भक्त आपल्याला लक्ष्मी किंवा ब्रह्मा यांच्यापेक्षा अधिक प्रिय आहेत.

को नु त्वच्चरणाम्भोजं एवंविद् विसृजेत् पुमान् । निष्किञ्चनानां शान्तानां मुनीनां यस्त्वमात्मदः

ज्यांना काहीच नाही, शांत आणि निवृत्त अशा ऋषींना आपण आत्मस्वरूप देणारे आहात, असे असताना कोण आपल्या पादकमळाचा त्याग करील?

योऽवतीर्य यदोर्वंशे नृणां संसरतामिह । यशो वितेने तच्छान्त्यै त्रैलोक्यवृजिनापहम्

आपण यदुवंशात अवतीर्ण होऊन, या जगात भटकणाऱ्या माणसांसाठी आपली कीर्ती पसरवली, आणि त्रैलोक्याचे दुःख दूर केले.

नमस्तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । नारायणाय ऋषये सुशान्तं तप ईयुषे

आपणास वंदन, भगवंत कृष्ण, अखंड बुद्धीचे स्वामी, नारायण, ऋषी, ज्यांनी शांत तप केले.

दिनानि कतिचिद्‌ भूमन् गृहान् नो निवस द्विजैः । समेतः पादरजसा पुनीहीदं निमेः कुलम्

हे प्रभो, काही दिवस तरी या ब्राह्मणांसह आमच्या घरी राहा. आपल्या पायांच्या धुळीने निमींच्या घराण्याला पावन करा.

इत्युपामन्त्रितो राज्ञा भगवान् लोकभावनः । उवास कुर्वन् कल्याणं मिथिलानरयोषिताम्

राजाने असे आमंत्रण दिल्यावर, सर्व लोकांचे पालन करणारे भगवान तिथेच थांबले आणि मिथिलातील स्त्री-पुरुषांना मंगल लाभू दिले.

श्रुतदेवोऽच्युतं प्राप्तं स्वगृहाञ्जनको यथा । नत्वा मुनीन् सुसंहृष्टो धुन्वन् वासो ननर्त ह

शृतदेवाने, जनकासारखेच, अच्युताचे आपल्या घरी स्वागत केले. त्याने ऋषींना वंदन केले आणि आनंदाने वस्त्र हलवत नाचू लागला.

तृणपीठबृषीष्वेतान् आनीतेषूपवेश्य सः । स्वागतेनाभिनन्द्याङ्घ्रीन् सभार्योऽवनिजे मुदा

त्याने आणलेल्या कुशाच्या आसनांवर आणि बैलाच्या कातड्यांवर सर्वांना बसवले. मग पत्नीसमवेत आनंदाने त्यांचे पाय धुतले आणि आदराने स्वागत केले.

तदम्भसा महाभाग आत्मानं सगृहान्वयम् । स्नापयां चक्र उद्धर्षो लब्धसर्वमनोरथः

त्या पाण्याने, हे भाग्यवान, त्याने स्वतः, आपले कुटुंब आणि घरातील सर्वांना स्नान घातले. सर्व इच्छा पूर्ण झाल्याने तो अतिशय आनंदी झाला.

( मिश्र ) फलार्हणोशीरशिवामृताम्बुभिः मृदा सुरभ्या तुलसीकुशाम्बुजैः । आराधयामास यथोपपन्नया सपर्यया सत्त्वविवर्धनान्धसा

त्याने फळे, सुवासिक कंद, शुद्ध पाणी, माती, गोमूत्र, तुळस, कुशा आणि कमळ याने योग्य रीतीने त्यांची पूजा केली, जी सत्त्व वाढवते आणि अज्ञान दूर करते.

स तर्कयामास कुतो ममान्वभूद् गृहान्धकुपे पतितस्य सङ्गमः । यः सर्वतीर्थास्पदपादरेणुभिः कृष्णेन चास्यात्मनिकेतभूसुरैः

मी या संसाररूपी अंधकूपात पडूनही, कृष्ण आणि त्यांच्या पायांच्या धुळीने पावन झालेल्या या ब्राह्मणांचा संग मला कसा लाभला, याचे तो आश्चर्य करत होता.

( अनुष्टुप् ) सूपविष्टान् कृतातिथ्यान् श्रुतदेव उपस्थितः । सभार्यस्वजनापत्य उवाचाङ्‌घ्र्यभिमर्शनः

सर्व पाहुणे बसले आणि त्यांचे आदरातिथ्य झाले. मग शृतदेवाने पत्नी, मुले आणि नातेवाईकांसह त्यांचे पाय स्पर्श करून वंदन केले.

श्रुतदेव उवाच - नाद्य नो दर्शनं प्राप्तः परं परमपूरुषः । यर्हीदं शक्तिभिः सृष्ट्वा प्रविष्टो ह्यात्मसत्तया

शृतदेव म्हणाला — आज प्रथमच सर्वोच्च पुरुष, ज्यांनी आपल्या शक्तीने हे जग निर्माण करून स्वतःच्या स्वरूपाने त्यात प्रवेश केला, ते आमच्या दर्शनास आले नाहीत.

यथा शयानः पुरुषो मनसैवात्ममायया । सृष्ट्वा लोकं परं स्वाप्नं अनुविश्यावभासते

जसा मनुष्य झोपेत आपल्या मनाने एक वेगळा स्वप्नजगत निर्माण करतो आणि त्यात प्रवेश करून त्याला प्रकाशित करतो, तसाच तोही आहे.

श्रृण्वतां गदतां शश्वद् अर्चतां त्वाभिवन्दताम् । नृणां संवदतामन्तः हृदि भास्यमलात्मनाम्

जे लोक ऐकतात, बोलतात, पूजन करतात, वंदन करतात आणि मनापासून संवाद साधतात, त्यांच्या शुद्ध अंतःकरणात तू स्वतः प्रकट होतोस.

हृदिस्थोऽप्यतिदूरस्थः कर्मविक्षिप्तचेतसाम् । आत्मशक्तिभिरग्राह्योऽपि अन्त्युपेतगुणात्मनाम्

तू जरी सर्वांच्या हृदयात वास करतोस, तरी कर्माने व्याकुळ झालेल्यांना तू दूरच राहतोस. आपल्या शक्तीने अगम्य असूनही, गुणांमध्ये अडकलेल्यांना तू कधीच सापडत नाहीस.

( वंशस्था ) नमोऽस्तु तेऽध्यात्मविदां परात्मने अनात्मने स्वात्मविभक्तमृत्यवे । सकारणाकारणलिङ्गमीयुषे स्वमाययासंवृतरुद्धदृष्टये

तुला नमस्कार असो, जो अंतरात्म्याचा जाणणारा, परात्मा, आत्म्याला मृत्यूपासून वेगळा करणारा, कारणासहित आणि कारणयुक्त रूपे धारण करणारा, आणि आपल्या मायेने दृष्टी झाकणारा आहे.

( अनुष्टुप् ) स त्वं शाधि स्वभृत्यान् नः किं देव करवामहे । एतदन्तो नृणां क्लेशो यद्‌भवानक्षिगोचरः

म्हणून, हे देवा, आम्हा तुझ्या सेवकांना काय करावे ते सांग. कारण सर्व लोकांचे खरे दुःख हेच की, तू त्यांच्या इंद्रियांना गाठता येत नाहीस.