श्रीमद्भागवतपुराणम्

स उवास विदेहेषु मिथिलायां गृहाश्रमी । अनीहयागताहार्य निर्वर्तितनिजक्रियः

तो मिथिलेत, विदेह देशात, गृहस्थ म्हणून राहत असे. त्याला जे सहजपणे मिळे तेवढ्यावर समाधान मानून, आपली कर्तव्ये सहजपणे पार पाडत असे.

यात्रामात्रं त्वहरहः दैवाद् उपनमत्युत । नाधिकं तावता तुष्टः क्रिया चक्रे यथोचिताः

तो दररोज केवळ यात्रा करण्यापुरतेच, जे नशिबाने मिळे तेवढेच स्वीकारत असे. त्यातच समाधानी राहून, आवश्यक त्या विधी योग्य वेळी करत असे.

तथा तद्‌राष्ट्रपालोऽङ्ग बहुलाश्व इति श्रुतः । मैथिलो निरहम्मान उभावप्यच्युतप्रियौ

त्याच प्रदेशाचा राजा बहुलाश्व नावाचा एक नम्र मैथिल होता. हे दोघेही अच्युताला अतिशय प्रिय होते.

तयोः प्रसन्नो भगवान् दारुकेणाहृतं रथम् । आरुह्य साकं मुनिभिः विदेहान् प्रययौ प्रभुः

या दोघांवर प्रसन्न होऊन, भगवान दारुकाने आणलेल्या रथावर बसले आणि ऋषींसह विदेह देशाकडे गेले.

नारदो वामदेवोऽत्रिः कृष्णो रामोऽसितोऽरुणिः । अहं बृहस्पतिः कण्वो मैत्रेयश्च्यवनादयः

नारद, वामदेव, अत्रि, कृष्ण, राम, असित, अरुणि, मी स्वतः, बृहस्पति, कण्व, मैत्रेय, च्यवन आणि इतरही —

तत्र तत्र तमायान्तं पौरा जानपदा नृप । उपतस्थुः सार्घ्यहस्ता ग्रहैः सूर्यमिवोदितम्

राजा, जिथे जिथे तो गेला, तिथे तिथे नगरातील आणि गावातील लोक त्याच्याकडे आले, हातात अर्घ्य घेऊन, जणू काही ग्रहांसह उगवणाऱ्या सूर्याचे स्वागत करतात तशी त्याची पूजा केली.

( वसंततिलका ) आनर्तधन्वकुरुजाङ्गलकङ्कमत्स्य पाञ्चालकुन्तिमधुकेकयकोशलार्णाः । अन्ये च तन्मुखसरोजमुदारहास स्निग्धेक्षणं नृप पपुर्दृशिभिर्नृनार्यः

आनर्त, धन्व, कुरु, जांगल, कंक, मत्स्य, पांचाळ, कुंती, मधु, केकय, कोशल, अर्णा आणि इतर प्रदेशांतील लोक, स्त्री-पुरुष सगळ्यांनी, त्याच्या कमळासारख्या मुखाकडे, उदार हास्य आणि प्रेमळ डोळ्यांनी, आपापल्या डोळ्यांनी पाहिले.

तेभ्यः स्ववीक्षणविनष्टतमिस्रदृग्भ्यः क्षेमं त्रिलोकगुरुरर्थदृशं च यच्छन् । श्रृणवन् दिगन्तधवलं स्वयशोऽशुभघ्नं गीतं सुरैर्नृभिरगात् शनकैर्विदेहान्

ज्यांच्या डोळ्यांतील अंधार त्याच्या कृपादृष्टीने नाहीसा झाला, अशा सर्वांना त्रैलोक्यगुरूंनी कल्याण आणि आपले दर्शन दिले. देव आणि माणसे ज्या दिशांनी त्याचे शुभगुण गात होती, ते ऐकत ऐकत, तो हळूहळू विदेहात गेला.

( अनुष्टुप् ) तेऽच्युतं प्राप्तमाकर्ण्य पौरा जानपदा नृप । अभीयुर्मुदितास्तस्मै गृहीतार्हणपाणयः

अच्युत आले आहेत हे कळताच, नगरातील आणि गावातील लोक, राजा, आनंदाने त्याच्याकडे आले, हातात अर्घ्य घेऊन.

दृष्ट्वा त उत्तमःश्लोकं प्रीत्युत्फुलाननाशयाः । कैर्धृताञ्जलिभिर्नेमुः श्रुतपूर्वान् तथा मुनीन्

त्या उत्तम कीर्ती असलेल्या भगवंताला पाहून, त्यांच्या चेहऱ्यावर आनंद फुलला, त्यांनी हात जोडून वंदन केले, जसे त्यांनी पूर्वी फक्त ऐकलेले ऋषीही तिथे होते.

स्वानुग्रहाय सम्प्राप्तं मन्वानौ तं जगद्‌गुरुम् । मैथिलः श्रुतदेवश्च पादयोः पेततुः प्रभोः

जगाचा गुरु आपल्याला कृपा करायला आला आहे असे समजून, मिथिलाचा राजा आणि श्रुतदेव, दोघेही त्याच्या पायांवर पडले.

न्यमन्त्रयेतां दाशार्हं आतिथ्येन सह द्विजैः । मैथिलः श्रुतदेवश्च युगपत् संहताञ्जली

मिथिलाचा राजा आणि श्रुतदेव, दोघांनीही एकत्र हात जोडून, दाशार्ह आणि ब्राह्मणांना आपल्याकडे पाहुणचारासाठी आमंत्रित केले.

भगवान् तदभिप्रेत्य द्वयोः प्रियचिकीर्षया । उभयोराविशद्‌ गेहं उभाभ्यां तदलक्षितः

भगवंतांनी त्यांची इच्छा ओळखून आणि दोघांनाही आनंद द्यावा म्हणून, दोघांच्या घरी वेगवेगळ्या वेळी गेले, आणि हे दोघांनाही कळले नाही.

श्रोतुमप्यसतां दूरान् जनकः स्वगृहागतान् । आनीतेष्वासनाग्र्येषु सुखासीनान् महामनाः

जनक, मोठ्या मनाचा, दूरवरून आलेल्यांना — अगदी चांगले नसलेल्यांनाही — आपल्या घरी घेऊन गेला, उत्तम आसनांवर बसवले आणि त्यांचे बोलणे ऐकले.

प्रवृद्धभक्त्या उद्धर्ष हृदयास्राविलेक्षणः । नत्वा तदङ्‌घ्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनीः

त्याच्या भक्तीने वाढून, हृदय आनंदाने भरून, डोळ्यांत अश्रू येऊन, त्याने त्यांच्या पायांवर वंदन केले, पाय धुतले आणि ते पाणी, जे जग शुद्ध करते, घेतले.

सकुटुम्बो वहन्मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्प धूपदीपार्घ्यगोवृषैः

कुटुंबासह, तो ते पाणी डोक्यावर घेऊन, सुगंध, फुले, वस्त्रे, धूप, दिवे, अर्घ्य, गायी आणि बैल यांनी भगवंतांची पूजा करू लागला.

वाचा मधुरया प्रीणन् इदमाहान्नतर्पितान् । पादावङ्कगतौ विष्णोः संस्पृशञ्छनकैर्मुदा

तो मधुर वाणीने त्यांना आनंदित करत होता, आणि ते पूर्णपणे तृप्त झाले नव्हते, विष्णूच्या पायांना हळूच स्पर्श करत, आनंदाने बोलू लागला.

श्रीबहुलाश्व उवाच - भवान्हि सर्वभूतानां आत्मा साक्षी स्वदृग् विभो । अथ नस्त्वत्पदाम्भोजं स्मरतां दर्शनं गतः

श्रीबहुलाश्व म्हणाले — आपण सर्व प्राण्यांचे आत्मा, साक्षी आणि सर्वत्र पाहणारे आहात, प्रभो. आम्ही आपल्या पादकमळाचे स्मरण करणाऱ्यांसाठी आपण प्रत्यक्ष दर्शन दिले.

स्ववचस्तदृतं कर्तुं अस्मद्‌दृग्गोचरो भवान् । यदात्थैकान्तभक्तान् मे नानन्तः श्रीरजः प्रियः

आपले वचन खरे करण्यासाठी आपण आमच्या दृष्टीस आले आहात. कारण आपण म्हटले होते की, एकनिष्ठ भक्त आपल्याला लक्ष्मी किंवा ब्रह्मा यांच्यापेक्षा अधिक प्रिय आहेत.

को नु त्वच्चरणाम्भोजं एवंविद् विसृजेत् पुमान् । निष्किञ्चनानां शान्तानां मुनीनां यस्त्वमात्मदः

ज्यांना काहीच नाही, शांत आणि निवृत्त अशा ऋषींना आपण आत्मस्वरूप देणारे आहात, असे असताना कोण आपल्या पादकमळाचा त्याग करील?

योऽवतीर्य यदोर्वंशे नृणां संसरतामिह । यशो वितेने तच्छान्त्यै त्रैलोक्यवृजिनापहम्

आपण यदुवंशात अवतीर्ण होऊन, या जगात भटकणाऱ्या माणसांसाठी आपली कीर्ती पसरवली, आणि त्रैलोक्याचे दुःख दूर केले.

नमस्तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । नारायणाय ऋषये सुशान्तं तप ईयुषे

आपणास वंदन, भगवंत कृष्ण, अखंड बुद्धीचे स्वामी, नारायण, ऋषी, ज्यांनी शांत तप केले.

दिनानि कतिचिद्‌ भूमन् गृहान् नो निवस द्विजैः । समेतः पादरजसा पुनीहीदं निमेः कुलम्

हे प्रभो, काही दिवस तरी या ब्राह्मणांसह आमच्या घरी राहा. आपल्या पायांच्या धुळीने निमींच्या घराण्याला पावन करा.

इत्युपामन्त्रितो राज्ञा भगवान् लोकभावनः । उवास कुर्वन् कल्याणं मिथिलानरयोषिताम्

राजाने असे आमंत्रण दिल्यावर, सर्व लोकांचे पालन करणारे भगवान तिथेच थांबले आणि मिथिलातील स्त्री-पुरुषांना मंगल लाभू दिले.

श्रुतदेवोऽच्युतं प्राप्तं स्वगृहाञ्जनको यथा । नत्वा मुनीन् सुसंहृष्टो धुन्वन् वासो ननर्त ह

शृतदेवाने, जनकासारखेच, अच्युताचे आपल्या घरी स्वागत केले. त्याने ऋषींना वंदन केले आणि आनंदाने वस्त्र हलवत नाचू लागला.

तृणपीठबृषीष्वेतान् आनीतेषूपवेश्य सः । स्वागतेनाभिनन्द्याङ्घ्रीन् सभार्योऽवनिजे मुदा

त्याने आणलेल्या कुशाच्या आसनांवर आणि बैलाच्या कातड्यांवर सर्वांना बसवले. मग पत्नीसमवेत आनंदाने त्यांचे पाय धुतले आणि आदराने स्वागत केले.

तदम्भसा महाभाग आत्मानं सगृहान्वयम् । स्नापयां चक्र उद्धर्षो लब्धसर्वमनोरथः

त्या पाण्याने, हे भाग्यवान, त्याने स्वतः, आपले कुटुंब आणि घरातील सर्वांना स्नान घातले. सर्व इच्छा पूर्ण झाल्याने तो अतिशय आनंदी झाला.

( मिश्र ) फलार्हणोशीरशिवामृताम्बुभिः मृदा सुरभ्या तुलसीकुशाम्बुजैः । आराधयामास यथोपपन्नया सपर्यया सत्त्वविवर्धनान्धसा

त्याने फळे, सुवासिक कंद, शुद्ध पाणी, माती, गोमूत्र, तुळस, कुशा आणि कमळ याने योग्य रीतीने त्यांची पूजा केली, जी सत्त्व वाढवते आणि अज्ञान दूर करते.

स तर्कयामास कुतो ममान्वभूद् गृहान्धकुपे पतितस्य सङ्गमः । यः सर्वतीर्थास्पदपादरेणुभिः कृष्णेन चास्यात्मनिकेतभूसुरैः

मी या संसाररूपी अंधकूपात पडूनही, कृष्ण आणि त्यांच्या पायांच्या धुळीने पावन झालेल्या या ब्राह्मणांचा संग मला कसा लाभला, याचे तो आश्चर्य करत होता.