श्रीमद्भागवतपुराणम्

बन्धुषु प्रतियातेषु वृष्णयः कृष्णदेवताः । वीक्ष्य प्रावृषमासन्नाद् ययुर्द्वारवतीं पुनः

नातेवाईक परत गेल्यावर, कृष्णाला देव मानणारे वृष्णी, पावसाळा जवळ येत असल्याचे पाहून, पुन्हा द्वारकेला परतले.

जनेभ्यः कथयां चक्रुः यदुदेवमहोत्सवम् । यदासीत् तीर्थयात्रायां सुहृत् संदर्शनादिकम्

त्यांनी लोकांना, तीर्थयात्रेच्या वेळी झालेला यदूंचा मोठा उत्सव, मित्रांच्या भेटी आणि इतर घडलेल्या गोष्टी सांगितल्या.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे तीर्थयात्रानुवर्णनं नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'तीर्थयात्रेचे वर्णन' नावाचा चौर्याऐंशी अध्याय संपला.

सुभद्राहरणं श्रीकृष्णस्य मिथिलागमनं तत्र बहुलाश्वश्रुतदेवयोः सद्मनि सकृदेव प्रवेशः - श्रीराजोवाच - ( अनुष्टुप् ) ब्रह्मन् वेदितुमिच्छामः स्वसारं रामकृष्णयोः । यथोपयेमे विजयो या ममासीत् पितामही

राजा म्हणाला: ब्राह्मण, आम्हाला राम आणि कृष्ण यांच्या बहिणीबद्दल जाणून घ्यायचे आहे—विजय म्हणजे अर्जुनाने तिला कसा वरण केला, आणि ती माझी आजी कशी झाली हे सांग.

श्रीशुक उवाच - अर्जुनस्तीर्थयात्रायां पर्यटन् अवनीं प्रभुः । गतः प्रभासमश्रृणोन् मातुलेयीं स आत्मनः

शुकदेव म्हणाले: अर्जुन तीर्थयात्रेला निघून पृथ्वीवर फिरत असताना, तो प्रभास या ठिकाणी गेला आणि तिथे त्याच्या मावस बहिणीबद्दल ऐकले.

दुर्योधनाय रामस्तां दास्यतीति न चापरे । तल्लिप्सुः स यतिर्भूत्वा त्रिदण्डी द्वारकामगात्

काही लोक म्हणत होते की राम तिला दुर्योधनाला देणार, तर काहींना तसे वाटत नव्हते. अर्जुन तिला मिळवण्यासाठी यतीसारखा त्रिदंडी होऊन द्वारकेला गेला.

तत्र वै वार्षिकान् मासान् अवात्सीत् स्वार्थसाधकः । पौरैः सभाजितोऽभीक्ष्णं रामेणाजानता च सः

तेथे स्वतःचा हेतू साधण्यासाठी त्याने अनेक महिने वास्तव्य केले. गावकऱ्यांनी आणि रामाने, ज्याला त्याची ओळख नव्हती, त्याचा सत्कार केला.

एकदा गृहमानीय आतिथ्येन निमंत्र्य तम् । श्रद्धयोपहृतं भैक्ष्यं बलेन बुभुजे किल

एकदा रामाने त्याला घरी बोलावून पाहुणचार केला आणि श्रद्धेने दिलेले भिक्षेचे अन्न अर्जुनाने आनंदाने खाल्ले.

सोऽपश्यत्तत्र महतीं कन्यां वीरमनोहराम् । प्रीत्युत्फुल्लेक्षणस्तस्यां भावक्षुब्धं मनो दधे

तेथे त्याने एक सुंदर आणि वीरांना मोहून टाकणारी कन्या पाहिली. तिच्या आनंदाने फुललेल्या डोळ्यांत प्रेम पाहून अर्जुनाचे मन तिच्यावर स्थिर झाले.

सापि तं चकमे वीक्ष्य नारीणां हृदयंगमम् । हसन्ती व्रीडितापाङ्गी तन्न्यस्तहृदयेक्षणा

तीही त्याच्याकडे पाहून त्याच्यावर प्रेम करू लागली—स्त्रियांच्या स्वभावानुसार तिचे मन त्याच्याकडे ओढले गेले. ती लाजून हसत, कधी कधी तिरक्या नजरेने त्याच्याकडे पाहत होती, आणि आपले मन व नजर त्याच्यावर केंद्रित केली.

तां परं समनुध्यायन् नन्तरं प्रेप्सुरर्जुनः । न लेभे शं भ्रमच्चित्तः कामेनातिबलीयसा

अर्जुन तिचा सतत विचार करत राहिला आणि तिला मिळवायची इच्छा बाळगू लागला. प्रबळ कामामुळे त्याचे मन अस्वस्थ व गोंधळलेले झाले आणि त्याला कुठेही समाधान मिळाले नाही.

महत्यां देवयात्रायां रथस्थां दुर्गनिर्गतां । जहारानुमतः पित्रोः कृष्णस्य च महारथः

एका मोठ्या देवयात्रेच्या वेळी, ती किल्ल्यातून बाहेर पडून रथात बसली असता, अर्जुनाने तिच्या आईवडिलांची आणि कृष्णाची संमती घेऊन तिला आपल्या सोबत नेले.

रथस्थो धनुरादाय शूरांश्चारुन्धतो भटान् । विद्राव्य क्रोशतां स्वानां स्वभागं मृगराडिव

रथावर उभा राहून, धनुष्य उचलून, अर्जुनाने त्याला अडवणाऱ्या शूर वीरांना पळवून लावले. आपल्या लोकांना सिंह जसा हरणांना पळवतो तसा त्याने दूर केले.

तच्छ्रुत्वा क्षुभितो रामः पर्वणीव महार्णवः । गृहीतपादः कृष्णेन सुहृद्‌भिश्चानुसाम्यत

हे ऐकून राम संतप्त झाला, जणू पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्र उसळतो. पण कृष्णाने आणि मित्रांनी त्याचे पाय धरून त्याला शांत केले.

प्राहिणोत्पारिबर्हाणि वरवध्वोर्मुदा बलः । महाधनोपस्करेभ रथाश्वनरयोषितः

बळरामाने आनंदाने वराच्या विवाहासाठी भरपूर हत्ती, रथ, घोडे, पुरुष आणि स्त्रिया, असे मोठ्या संपत्तीचे दान पाठवले.

श्रीशुक उवाच - कृष्णस्यासीद् द्विजश्रेष्ठः श्रुतदेव इति श्रुतः । कृष्णैकभक्त्या पूर्णार्थः शान्तः कविरलम्पटः

शुकदेव म्हणाले: कृष्णाच्या भक्तांमध्ये श्रेष्ठ ब्राह्मण म्हणून प्रसिद्ध असलेला 'श्रुतदेव' नावाचा एक भक्त होता. तो केवळ कृष्णभक्तीत तृप्त, शांत, ज्ञानी आणि विषयांपासून दूर होता.

स उवास विदेहेषु मिथिलायां गृहाश्रमी । अनीहयागताहार्य निर्वर्तितनिजक्रियः

तो मिथिलेत, विदेह देशात, गृहस्थ म्हणून राहत असे. त्याला जे सहजपणे मिळे तेवढ्यावर समाधान मानून, आपली कर्तव्ये सहजपणे पार पाडत असे.

यात्रामात्रं त्वहरहः दैवाद् उपनमत्युत । नाधिकं तावता तुष्टः क्रिया चक्रे यथोचिताः

तो दररोज केवळ यात्रा करण्यापुरतेच, जे नशिबाने मिळे तेवढेच स्वीकारत असे. त्यातच समाधानी राहून, आवश्यक त्या विधी योग्य वेळी करत असे.

तथा तद्‌राष्ट्रपालोऽङ्ग बहुलाश्व इति श्रुतः । मैथिलो निरहम्मान उभावप्यच्युतप्रियौ

त्याच प्रदेशाचा राजा बहुलाश्व नावाचा एक नम्र मैथिल होता. हे दोघेही अच्युताला अतिशय प्रिय होते.

तयोः प्रसन्नो भगवान् दारुकेणाहृतं रथम् । आरुह्य साकं मुनिभिः विदेहान् प्रययौ प्रभुः

या दोघांवर प्रसन्न होऊन, भगवान दारुकाने आणलेल्या रथावर बसले आणि ऋषींसह विदेह देशाकडे गेले.

नारदो वामदेवोऽत्रिः कृष्णो रामोऽसितोऽरुणिः । अहं बृहस्पतिः कण्वो मैत्रेयश्च्यवनादयः

नारद, वामदेव, अत्रि, कृष्ण, राम, असित, अरुणि, मी स्वतः, बृहस्पति, कण्व, मैत्रेय, च्यवन आणि इतरही —

तत्र तत्र तमायान्तं पौरा जानपदा नृप । उपतस्थुः सार्घ्यहस्ता ग्रहैः सूर्यमिवोदितम्

राजा, जिथे जिथे तो गेला, तिथे तिथे नगरातील आणि गावातील लोक त्याच्याकडे आले, हातात अर्घ्य घेऊन, जणू काही ग्रहांसह उगवणाऱ्या सूर्याचे स्वागत करतात तशी त्याची पूजा केली.

( वसंततिलका ) आनर्तधन्वकुरुजाङ्गलकङ्कमत्स्य पाञ्चालकुन्तिमधुकेकयकोशलार्णाः । अन्ये च तन्मुखसरोजमुदारहास स्निग्धेक्षणं नृप पपुर्दृशिभिर्नृनार्यः

आनर्त, धन्व, कुरु, जांगल, कंक, मत्स्य, पांचाळ, कुंती, मधु, केकय, कोशल, अर्णा आणि इतर प्रदेशांतील लोक, स्त्री-पुरुष सगळ्यांनी, त्याच्या कमळासारख्या मुखाकडे, उदार हास्य आणि प्रेमळ डोळ्यांनी, आपापल्या डोळ्यांनी पाहिले.

तेभ्यः स्ववीक्षणविनष्टतमिस्रदृग्भ्यः क्षेमं त्रिलोकगुरुरर्थदृशं च यच्छन् । श्रृणवन् दिगन्तधवलं स्वयशोऽशुभघ्नं गीतं सुरैर्नृभिरगात् शनकैर्विदेहान्

ज्यांच्या डोळ्यांतील अंधार त्याच्या कृपादृष्टीने नाहीसा झाला, अशा सर्वांना त्रैलोक्यगुरूंनी कल्याण आणि आपले दर्शन दिले. देव आणि माणसे ज्या दिशांनी त्याचे शुभगुण गात होती, ते ऐकत ऐकत, तो हळूहळू विदेहात गेला.

( अनुष्टुप् ) तेऽच्युतं प्राप्तमाकर्ण्य पौरा जानपदा नृप । अभीयुर्मुदितास्तस्मै गृहीतार्हणपाणयः

अच्युत आले आहेत हे कळताच, नगरातील आणि गावातील लोक, राजा, आनंदाने त्याच्याकडे आले, हातात अर्घ्य घेऊन.

दृष्ट्वा त उत्तमःश्लोकं प्रीत्युत्फुलाननाशयाः । कैर्धृताञ्जलिभिर्नेमुः श्रुतपूर्वान् तथा मुनीन्

त्या उत्तम कीर्ती असलेल्या भगवंताला पाहून, त्यांच्या चेहऱ्यावर आनंद फुलला, त्यांनी हात जोडून वंदन केले, जसे त्यांनी पूर्वी फक्त ऐकलेले ऋषीही तिथे होते.

स्वानुग्रहाय सम्प्राप्तं मन्वानौ तं जगद्‌गुरुम् । मैथिलः श्रुतदेवश्च पादयोः पेततुः प्रभोः

जगाचा गुरु आपल्याला कृपा करायला आला आहे असे समजून, मिथिलाचा राजा आणि श्रुतदेव, दोघेही त्याच्या पायांवर पडले.

न्यमन्त्रयेतां दाशार्हं आतिथ्येन सह द्विजैः । मैथिलः श्रुतदेवश्च युगपत् संहताञ्जली

मिथिलाचा राजा आणि श्रुतदेव, दोघांनीही एकत्र हात जोडून, दाशार्ह आणि ब्राह्मणांना आपल्याकडे पाहुणचारासाठी आमंत्रित केले.

भगवान् तदभिप्रेत्य द्वयोः प्रियचिकीर्षया । उभयोराविशद्‌ गेहं उभाभ्यां तदलक्षितः

भगवंतांनी त्यांची इच्छा ओळखून आणि दोघांनाही आनंद द्यावा म्हणून, दोघांच्या घरी वेगवेगळ्या वेळी गेले, आणि हे दोघांनाही कळले नाही.