श्रीमद्भागवतपुराणम्

त्वं त्वद्य मुक्तो द्वाभ्यां वै ऋषिपित्रोर्महामते । यज्ञैर्देवर्णमुन्मुच्य निरृणोऽशरणो भव

महामती, आज तू ऋषी आणि पितर यांची दोन ऋणे फेडलीस. यज्ञांनी देवऋणातून मुक्त होऊन ऋणमुक्त आणि आश्रयरहित हो.

वसुदेव भवान्नूनं भक्त्या परमया हरिम् । जगतामीश्वरं प्रार्चः स यद्वां पुत्रतां गतः

वासुदेव, नक्कीच तू पराकोटीच्या भक्तीने जगाचा स्वामी हरि याची पूजा केलीस, म्हणूनच तो तुझ्या घरी पुत्र झाला.

श्रीशुक उवाच - इति तद्वचनं श्रुत्वा वसुदेवो महामनाः । तान् ऋषीन् ऋत्विजो वव्रे मूर्ध्नाऽऽनम्य प्रसाद्य च

श्रीशुक म्हणाले – ही वचने ऐकून वासुदेवांनी मोठ्या मनाने ऋषी आणि ऋत्विज यांना वंदन करून प्रसन्न केले आणि त्यांची निवड केली.

त एनमृषयो राजन् वृता धर्मेण धार्मिकम् । तस्मिन् अयाजयन् क्षेत्रे मखैरुत्तमकल्पकैः

राजा, वासुदेवांनी धर्माने निवडलेल्या त्या ऋषींनी त्याच्यासाठी त्या क्षेत्रात उत्तम विधीने यज्ञ केले.

तद्दीक्षायां प्रवृत्तायां वृष्णयः पुष्करस्रजः । स्नाताः सुवाससो राजन् राजानः सुष्ठ्वलङ्कृताः

दिक्षा सुरू होताच, वृष्णिवंशीयांनी कमळमाळा घालून, स्नान करून, सुंदर वस्त्रे परिधान केली. राजेही सुंदर अलंकारांनी सजले होते.

तन्महिष्यश्च मुदिता निष्ककण्ठ्यः सुवाससः । दीक्षाशालामुपाजग्मुः आलिप्ता वस्तुपाणयः

त्यांच्या राणीसुद्धा आनंदाने, गळ्यात हार न घालता, सुंदर वस्त्रे नेसून, अंगाला उट लावून आणि पूजेच्या वस्तू हातात घेऊन दिक्षाशाळेत आल्या.

नेदुर्मृदङ्गपटह शङ्खभेर्यानकादयः । ननृतुर्नटनर्तक्यः तुष्टुवुः सूतमागधाः । जगुः सुकण्ठ्यो गन्धर्व्यः संगीतं सहभर्तृकाः

मृदंग, ढोल, शंख, भेरी, नगारे वगैरे वाद्ये वाजू लागली. नर्तक-नर्तकी नाचू लागले. सूत आणि मागधांनी स्तुती केली. गंधर्व स्त्रिया आणि त्यांचे पती गोड आवाजात गाणे गात होते.

तमभ्यषिञ्चन् विधिवद् अक्तं अभ्यक्तमृत्विजः । पत्‍नीभिरष्टादशभिः सोमराजमिवोडुभिः

ऋत्विजांनी विधिप्रमाणे स्नान करून उट लावलेल्या वासुदेवाचे, अठरा पत्नींसह, सोमराजासारखे अभिषेक केले.

ताभिर्दुकूलवलयैः हारनूपुरकुण्डलैः । स्वलङ्कृताभिर्विबभौ दीक्षितोऽजिनसंवृतः

त्या सर्वांनी रेशमी वस्त्रे, बांगड्या, हार, नूपूर, कुंडले घालून त्याला सजवले. दिक्षा घेतलेला वासुदेव अंजीराच्या वस्त्रात तेजस्वी दिसत होता.

तस्यर्त्विजो महाराज रत्‍नकौशेयवाससः । ससदस्या विरेजुस्ते यथा वृत्रहणोऽध्वरे

राजा, त्याचे ऋत्विज आणि सभासद रत्नजडित रेशमी वस्त्रे परिधान करून तिथे तेजाने उजळून निघाले, जणू काही इंद्र यज्ञात शोभत आहे.

तदा रामश्च कृष्णश्च स्वैः स्वैः बन्धुभिरन्वितौ । रेजतुः स्वसुतैर्दारैः जीवेशौ स्वविभूतिभिः

त्या वेळी राम आणि कृष्ण आपल्या आप्तस्वकीयांसह, पुत्र आणि पत्नींसह, आपल्या तेजाने जीवनाचे स्वामी म्हणून शोभत होते.

ईजेऽनुयज्ञं विधिना अग्निहोत्रादिलक्षणैः । प्राकृतैर्वैकृतैर्यज्ञैः द्रव्यज्ञानक्रियेश्वरम्

त्यांनी विधिप्रमाणे अग्निहोत्र वगैरे सामान्य आणि विशेष यज्ञांनी, यज्ञ, ज्ञान आणि कर्माचे अधिपती असलेल्या परमेश्वराची पूजा केली.

अथर्त्विग्भ्योऽददात्काले यथाम्नातं स दक्षिणाः । स्वलङ्कृतेभ्योऽलङ्कृत्य गोभूकन्या महाधनाः

नंतर योग्य वेळी, त्याने ऋत्विजांना शास्त्रानुसार दक्षिणा दिली. सजलेल्या ऋत्विजांना गायी, जमीन, कन्या आणि मोठे धन देऊन सन्मानित केले.

पत्‍नीसंयाजावभृथ्यैः चरित्वा ते महर्षयः । सस्नू रामह्रदे विप्रा यजमानपुरःसराः

पत्नींसाठीचे यज्ञ आणि अवभृथस्नान करून, त्या महर्षी, ब्राह्मण आणि यजमानांसह, रामह्रदात स्नानासाठी गेले.

स्नातोऽलङ्कारवासांसि वन्दिभ्योऽदात्तथा स्त्रियः । ततः स्वलङ्कृतो वर्णान् आश्वभ्योऽन्नेन पूजयत्

स्नान करून, त्याने आपली दागिने आणि वस्त्रे वंद्यांना आणि स्त्रियांनाही दिली; त्यानंतर स्वतः सजून, त्याने ब्राह्मण आणि इतरांचा अन्नाने सन्मान केला.

बन्धून् सदारान् ससुतान् पारिबर्हेण भूयसा । विदर्भकोशलकुरून् काशिकेकय सृञ्जयान्

त्याने आपल्या नातेवाईकांना, त्यांच्या पत्नी आणि मुलांसह, विदर्भ, कोसल, कुरू, काशी, केकय आणि सृंजय या लोकांचाही मोठ्या प्रेमाने सन्मान केला.

सदस्यर्त्विक्सुरगणान् नृभूतपितृचारणान् । श्रीनिकेतमनुज्ञाप्य शंसन्तः प्रययुः क्रतुम्

सभासद, यजमान, ऋषी, राजे, भूत, पितर आणि चारण यांचाही त्याने आदर केला; श्रीकृष्णाच्या निवासाचे परवानगी घेऊन, आशीर्वाद देत ते सर्व यज्ञाकडे निघून गेले.

धृतराष्ट्रोऽनुजः पार्था भीष्मो द्रोणः पृथा यमौ । नारदो भगवान् व्यासः सुहृत्संबंधिबांधवाः

धृतराष्ट्र, त्याचा धाकटा भाऊ, पृथेचे पुत्र, भीष्म, द्रोण, पृथाही, यमाचे दोन पुत्र, नारद, भगवंत व्यास आणि त्यांचे मित्र व नातेवाईक—

बन्धून्परिष्वज्य यदून् सौहृदाक्लिन्नचेतसः । ययुर्विरहकृच्छ्रेण स्वदेशांश्चापरे जनाः

आपल्या यदुवंशीय नातेवाईकांना प्रेमाने मिठी मारून, हृदय ओलावलेले, काही जण विरहाच्या वेदना सहन करत आपल्या आपल्या गावी गेले.

नन्दस्तु सह गोपालैः बृहत्या पूजयार्चितः । कृष्णरामोग्रसेनाद्यैः न्यवात्सीद्‌बन्धुवत्सलः

नंद आणि गवळ्यांचा कृष्ण, राम, उग्रसेन आणि इतरांनी मोठ्या सन्मानाने सत्कार केला; नंद, नातेवाईकांवर प्रेम करणारा, तिथेच राहिला.

वसुदेवोऽञ्जसोत्तीर्य मनोरथमहार्णवम् । सुहृद्‌वृतः प्रीतमना नन्दमाह करे स्पृशन्

वसुदेवाने आपल्या मनातील सर्व इच्छा सहज पार करून, मित्रांच्या वेढ्यात आणि आनंदी मनाने, नंदाचा हात धरून त्याला बोलावले.

श्रीवसुदेव उवाच - भ्रातरीशकृतः पाशो नृनां यः स्नेहसंज्ञितः । तं दुस्त्यजमहं मन्ये शूराणामपि योगिनाम्

श्रीवसुदेव म्हणाले: भाऊ, माणसांमध्ये प्रेमाने निर्माण होणारा बंध, ज्याला आपुलकी म्हणतात, तो सोडणे वीरांनाही आणि योग्यांनाही कठीण वाटतो.

अस्मास्वप्रतिकल्पेयं यत्कृताज्ञेषु सत्तमैः । मैत्र्यर्पिताफला चापि न निवर्तेत कर्हिचित्

सज्जनांनी जरी उपकार न मानणाऱ्यांवर केलेली मैत्री असली, तरी तिचे फळ मैत्रीतच अर्पण करावे; अशी मैत्री कधीही सोडू नये.

प्रागकल्पाच्च कुशलं भ्रातर्वो नाचराम हि । अधुना श्रीमदान्धाक्षा न पश्यामः पुरः सतः

पूर्वीच्या काळात, भाऊहो, आपण एकमेकांच्या भल्यासाठी काही केले नाही; आता संपत्तीच्या गर्वाने डोळे झाकले गेले आहेत, म्हणून समोर उभे असलेल्यांनाही आपण पाहत नाही.

मा राज्यश्रीरभूत्पुंसः श्रेयस्कामस्य मानद । स्वजनानुत बन्धून् वा न पश्यति ययान्धदृक्

माण्यांनो, जो खऱ्या कल्याणाची इच्छा करतो, त्याला राज्यसंपत्ती कधीच लाभू नये; कारण तिच्यामुळे माणूस आपल्या लोकांना आणि नातेवाईकांना पाहू शकत नाही, डोळे आंधळे होतात.

श्रीशुक उवाच - एवं सौहृदशैथिल्य चित्त आनकदुन्दुभिः । रुरोद तत्कृतां मैत्रीं स्मरन् अश्रुविलोचनः

श्रीशुक म्हणाले: अशा प्रकारे, प्रेमाने मन हलके झाल्यावर, आनकदुंदुभी वसुदेव, दाखवलेल्या मैत्रीची आठवण काढून, डोळ्यात अश्रू येऊन रडला.

नन्दस्तु सख्युः प्रियकृत् प्रेम्णा गोविन्दरामयोः । अद्य श्व इति मासांस्त्रीन् यदुभिर्मानितोऽवसत्

नंद, गोविंद आणि राम या प्रिय मित्रांसाठी दाखवलेल्या प्रेमामुळे यदूंनी त्याचा सन्मान केला; 'आज, उद्या' असे म्हणत नंद तिथे तीन महिने राहिला.

ततः कामैः पूर्यमाणः सव्रजः सहबान्धवः । परार्ध्याभरणक्षौम नानानर्घ्यपरिच्छदैः

नंतर, नंद आपल्या नातेवाईकांसह आणि व्रजवासीयांसह, मनातील इच्छा पूर्ण झाल्याने, मौल्यवान दागिने, उत्तम वस्त्रे आणि विविध अनमोल भेटवस्तूंनी सन्मानित झाला.

वसुदेवोग्रसेनाभ्यां कृष्णोद्धवबलादिभिः । दत्तमादाय पारिबर्हं यापितो यदुभिर्ययौ

वसुदेव, उग्रसेन, कृष्ण, उद्धव, बलराम आणि इतरांकडून मिळालेल्या भरपूर भेटवस्तू घेऊन, नंद यदूंना सोबत घेऊन निघाला.