श्रीमद्भागवतपुराणम्

तस्माद्‌ ब्रह्मकुलं ब्रह्मन् शास्त्रयोनेस्त्वमात्मनः । सभाजयसि सद्धाम तद्‌ ब्रह्मण्याग्रणीर्भवान्

म्हणून, हे ब्रह्मन्, तू ब्राह्मण समाजाचा सन्मान करतोस, जो शास्त्रांचा आणि तुझ्या स्वतःचाही उगम आहे. त्यामुळे तू ब्रह्मनिष्ठांमध्ये श्रेष्ठ ठरतोस.

अद्य नो जन्मसाफल्यं विद्यायास्तपसो दृशः । त्वया सङ्गम्य सद्‌गत्या यदन्तः श्रेयसां परः

आज आमचं जन्म, विद्या, तप आणि दृष्टी सार्थकी लागली, कारण तुझ्या भेटीमुळे, जो सर्वश्रेष्ठ गती आहेस, आम्ही खऱ्या कल्याणाला पोहोचलो.

नमस्तस्मै भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । स्वयोगमाययाच्छन्न महिम्ने परमात्मने

त्या भगवंत कृष्णाला नमस्कार, ज्यांची बुद्धी कधीही चुकत नाही, ज्यांची महती त्यांच्या स्वतःच्या योगमायेमुळे लपलेली आहे, आणि जे परमात्मा आहेत.

न यं विदन्त्यमी भूपा एकारामाश्च वृष्णयः । मायाजवनिकाच्छन्नं आत्मानं कालमीश्वरम्

या राजांना आणि एकमेव कृष्णात रममाण असलेल्या वृष्णी लोकांनाही, जे ओळखू शकत नाहीत, तोच मायेमुळे लपलेला आत्मा आणि काळाचा स्वामी आहे.

यथा शयानः पुरुष आत्मानं गुणतत्त्वदृक् । नाममात्रेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम्

जसा झोपेत असलेला मनुष्य, गुण आणि तत्त्व जाणूनही, फक्त नावं आणि इंद्रियांच्या विषयांपुरताच मर्यादित राहतो, तसाच तो स्वतःचा खरा स्वरूप ओळखत नाही.

एवं त्वा नाममात्रेषु विषयेष्विन्द्रियेहया । मायया विभ्रमच्चित्तो न वेद स्मृत्युपप्लवात्

त्याचप्रमाणे, नामरूप, विषय आणि इंद्रियांच्या आसक्तीमुळे, मायेमुळे मन भरकटतं आणि स्मरणशक्ती ढासळल्यामुळे, तुला ओळखता येत नाही.

( वसंततिलका ) तस्याद्य ते ददृशिमाङ्‌घ्रिमघौघमर्ष तीर्थास्पदं हृदि कृतं सुविपक्वयोगैः । उत्सिक्तभक्त्युपहताशय जीवकोशा आपुर्भवद्‌गतिमथानुगृहान भक्तान्

आज आम्ही तुझे पाय पाहिले, जे पापांचा डोंगर दूर करतात, जे तीर्थांचं निवासस्थान आहेत आणि ज्यांना परिपक्व योग्यांनी हृदयात स्थापन केलं आहे. ज्यांच्या भक्तांच्या अंतरंगातील आवरण ओसंडून वाहणाऱ्या भक्तीने भेदले जातात, असे भक्त तुझ्या मार्गाला पोहोचतात—कृपया त्यांच्यावर कृपा कर.

श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) इत्यनुज्ञाप्य दाशार्हं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरम् । राजर्षे स्वाश्रमान् गन्तुं मुनयो दधिरे मनः

श्रीशुक म्हणाले—अशा प्रकारे दाशार्ह, धृतराष्ट्र आणि युधिष्ठिर या राजर्षींची परवानगी घेऊन, सर्व ऋषींनी आपल्या आश्रमांकडे परतण्याचा निर्धार केला.

तद् वीक्ष्य तानुपव्रज्य वसुदेवो महायशाः । प्रणम्य चोपसङ्गृह्य बभाषेदं सुयन्त्रितः

त्यांना पाहून, कीर्तीमान वसुदेव त्यांच्या जवळ गेला, नमस्कार केला, त्यांचा सन्मान केला आणि संयमित शब्दांत बोलू लागला.

श्रीवसुदेव उवाच - नमो वः सर्वदेवेभ्य ऋषयः श्रोतुमर्हथ । कर्मणा कर्मनिर्हारो यथा स्यान्नस्तदुच्यताम्

श्रीवसुदेव म्हणाले—माझा सर्व देवतुल्य ऋषींना नमस्कार. कृपया आम्हाला सांगा, की कोणत्या कर्माने कर्मबंधन नष्ट करता येईल.

श्रीनारद उवाच - नातिचित्रमिदं विप्रा वसुदेवो बुभुत्सया । कृष्णं मत्वार्भकं यन्नः पृच्छति श्रेय आत्मनः

श्रीनारद म्हणाले—हे ब्राह्मणहो, वसुदेवाने आम्हाला स्वतःच्या कल्याणाबद्दल विचारले, हे काही आश्चर्य नाही, कारण त्याला जिज्ञासा आहे आणि तो कृष्णाला आपला मुलगा मानतो.

सन्निकर्षोऽत्र मर्त्यानां अनादरणकारणम् । गाङ्गं हित्वा यथान्याम्भः तत्रत्यो याति शुद्धये

या मर्त्य लोकांमध्ये, खूप जवळीक झाली की आदर कमी होतो, जसं गंगेचं पाणी सोडून दुसरं पाणी शुद्धीसाठी शोधावं.

यस्यानुभूतिः कालेन लयोत्पत्त्यादिनास्य वै । स्वतोऽन्यस्माच्च गुणतो न कुतश्चन रिष्यति

ज्याची अनुभूती काळ, सृष्टी, प्रलय यामुळे किंवा स्वतः, दुसऱ्यांमुळे किंवा गुणांमुळे कधीच कमी होत नाही, तोच खरा आहे.

( वसंततिलका ) तं क्लेशकर्मपरिपाकगुणप्रवाहैः अव्याहतानुभवमीश्वरमद्वितीयम् । प्राणादिभिः स्वविभवैरुपगूढमन्यो मन्येत सूर्यमिव मेघहिमोपरागैः

तो ईश्वर, ज्याची अनुभूती क्लेश, कर्म आणि गुण यांच्या प्रवाहांनी कधीच अडवत नाही, पण प्राणादी स्वतःच्या शक्तींनी झाकली जाते—त्याला सूर्य जसा ढग, धुके किंवा ग्रहण याने लपतो, तसा काहीजण ओळखू शकत नाहीत.

( अनुष्टुप् ) अथोचुर्मुनयो राजन् आभाष्यानकदुंदुभिम् । सर्वेषां श्रृणतां राज्ञां तथैवाच्युतरामयोः

मग, राजन, सर्व ऋषींनी अनकदुंदुभीला संबोधून, सर्व राजे आणि अच्युतवंशीय दोघांच्या उपस्थितीत बोलायला सुरुवात केली.

कर्मणा कर्मनिर्हार एष साधुनिरूपितः । यच्छ्रद्धया यजेद् विष्णुं सर्वयज्ञेश्वरं मखैः

कर्माने कर्मबंधन नष्ट करण्याचा हा उपाय साधूंनी सांगितला आहे—श्रद्धेने, सर्व यज्ञांचा स्वामी असलेल्या विष्णूची यज्ञांनी पूजा करावी.

चित्तस्योपशमोऽयं वै कविभिः शास्त्रचक्षुषा । दर्शितः सुगमो योगो धर्मश्चात्ममुदावहः

मनाच्या शांततेचा हा मार्ग कवींनी शास्त्रदृष्टीने दाखवला आहे. हा योग सहज आहे आणि आत्म्यास आनंद देणारा आहे.

अयं स्वस्त्ययनः पन्था द्विजातेर्गृहमेधिनः । यच्छ्रद्धयाऽऽप्तवित्तेन शुक्लेनेज्येत पूरुषः

हा द्विज गृहस्थासाठी कल्याणाचा मार्ग आहे. आपल्याजवळ असलेल्या शुद्ध संपत्तीने आणि श्रद्धेने माणसाने यज्ञ करावा.

वित्तैषणां यज्ञदानैः गृहैर्दारसुतैषणाम् । आत्मलोकैषणां देव कालेन विसृजेद्‌बुधः । ग्रामे त्यक्तैषणाः सर्वे ययुर्धीरास्तपोवनम्

शहाण्या माणसाने धनाची इच्छा यज्ञ-दानाने, पत्नी-पुत्रांची इच्छा गृहस्थाश्रमाने, आणि आत्म्याची इच्छा स्वर्गलोकाने योग्य वेळी सोडावी. गावातल्या सर्व इच्छा सोडून धीरू लोक तपोवनात गेले.

ऋणैस्त्रिभिर्द्विजो जातो देवर्षिपितॄणां प्रभो । यज्ञाध्ययनपुत्रैस्तानि अनिस्तीर्य त्यजन्पतेत्

हे प्रभो, द्विज जन्माला येतो तेव्हा देव, ऋषी आणि पितर यांचे तीन ऋण असतात. यज्ञ, अध्ययन आणि पुत्र यांच्या द्वारे ही ऋणे फेडली जातात. ही ऋणे न फेडता जो जातो, तो पडतो.

त्वं त्वद्य मुक्तो द्वाभ्यां वै ऋषिपित्रोर्महामते । यज्ञैर्देवर्णमुन्मुच्य निरृणोऽशरणो भव

महामती, आज तू ऋषी आणि पितर यांची दोन ऋणे फेडलीस. यज्ञांनी देवऋणातून मुक्त होऊन ऋणमुक्त आणि आश्रयरहित हो.

वसुदेव भवान्नूनं भक्त्या परमया हरिम् । जगतामीश्वरं प्रार्चः स यद्वां पुत्रतां गतः

वासुदेव, नक्कीच तू पराकोटीच्या भक्तीने जगाचा स्वामी हरि याची पूजा केलीस, म्हणूनच तो तुझ्या घरी पुत्र झाला.

श्रीशुक उवाच - इति तद्वचनं श्रुत्वा वसुदेवो महामनाः । तान् ऋषीन् ऋत्विजो वव्रे मूर्ध्नाऽऽनम्य प्रसाद्य च

श्रीशुक म्हणाले – ही वचने ऐकून वासुदेवांनी मोठ्या मनाने ऋषी आणि ऋत्विज यांना वंदन करून प्रसन्न केले आणि त्यांची निवड केली.

त एनमृषयो राजन् वृता धर्मेण धार्मिकम् । तस्मिन् अयाजयन् क्षेत्रे मखैरुत्तमकल्पकैः

राजा, वासुदेवांनी धर्माने निवडलेल्या त्या ऋषींनी त्याच्यासाठी त्या क्षेत्रात उत्तम विधीने यज्ञ केले.

तद्दीक्षायां प्रवृत्तायां वृष्णयः पुष्करस्रजः । स्नाताः सुवाससो राजन् राजानः सुष्ठ्वलङ्कृताः

दिक्षा सुरू होताच, वृष्णिवंशीयांनी कमळमाळा घालून, स्नान करून, सुंदर वस्त्रे परिधान केली. राजेही सुंदर अलंकारांनी सजले होते.

तन्महिष्यश्च मुदिता निष्ककण्ठ्यः सुवाससः । दीक्षाशालामुपाजग्मुः आलिप्ता वस्तुपाणयः

त्यांच्या राणीसुद्धा आनंदाने, गळ्यात हार न घालता, सुंदर वस्त्रे नेसून, अंगाला उट लावून आणि पूजेच्या वस्तू हातात घेऊन दिक्षाशाळेत आल्या.

नेदुर्मृदङ्गपटह शङ्खभेर्यानकादयः । ननृतुर्नटनर्तक्यः तुष्टुवुः सूतमागधाः । जगुः सुकण्ठ्यो गन्धर्व्यः संगीतं सहभर्तृकाः

मृदंग, ढोल, शंख, भेरी, नगारे वगैरे वाद्ये वाजू लागली. नर्तक-नर्तकी नाचू लागले. सूत आणि मागधांनी स्तुती केली. गंधर्व स्त्रिया आणि त्यांचे पती गोड आवाजात गाणे गात होते.

तमभ्यषिञ्चन् विधिवद् अक्तं अभ्यक्तमृत्विजः । पत्‍नीभिरष्टादशभिः सोमराजमिवोडुभिः

ऋत्विजांनी विधिप्रमाणे स्नान करून उट लावलेल्या वासुदेवाचे, अठरा पत्नींसह, सोमराजासारखे अभिषेक केले.

ताभिर्दुकूलवलयैः हारनूपुरकुण्डलैः । स्वलङ्कृताभिर्विबभौ दीक्षितोऽजिनसंवृतः

त्या सर्वांनी रेशमी वस्त्रे, बांगड्या, हार, नूपूर, कुंडले घालून त्याला सजवले. दिक्षा घेतलेला वासुदेव अंजीराच्या वस्त्रात तेजस्वी दिसत होता.