श्रीमद्भागवतपुराणम्

रामः सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगुः । पुलस्त्यः कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पतिः

राम आपल्या शिष्यांसह, पूज्य वसिष्ठ, गालव, भृगु, पुलस्त्य, कश्यप, अत्री, मार्कंडेय आणि बृहस्पती हेही तेथे आले.

द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्‌गिराः । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे

द्वित, त्रित, एकत, ब्रह्मदेवाचे पुत्र, अङ्गिरा, अगस्त्य, याज्ञवल्क्य, वामदेव आणि इतरही बरेच ऋषी आले.

तान्दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रागासीना नृपादयः । पाण्डवाः कृष्णरामौ च प्रणेमुर्विश्ववन्दितान्

हे सर्व ऋषी आलेले पाहून, आधी बसलेले राजे, पांडव, कृष्ण आणि बलराम यांनी ताबडतोब उठून त्या जगप्रसिद्ध पूज्य ऋषींना वंदन केले.

तान् आनर्चुर्यथा सर्वे सहरामोऽच्युतोऽर्चयत् । स्वागतासनपाद्यार्घ्य माल्यधूपानुलेपनैः

सर्वांनी योग्य रीतीने त्या ऋषींची पूजा केली. बलराम आणि अच्युतानेही त्यांना स्वागत, आसन, पाय धुण्यासाठी पाणी, अर्घ्य, फुले, धूप आणि उटणे याने सन्मान केला.

उवाच सुखमासीनान् भगवान् धर्मगुप्तनुः । सदसस्तस्य महतो यतवाचोऽनुश्रृण्वतः

धर्ममूर्ती भगवान श्रीकृष्णाने सर्वजण सुखाने बसले असताना त्यांच्याशी हितगुज केले, आणि त्या मोठ्या सभेतील सर्वांनी शांतपणे त्यांचे बोलणे ऐकले.

श्रीभगवानुवाच - अहो वयं जन्मभृतो लब्धं कार्त्स्न्येन तत्फलम् । देवानामपि दुष्प्रापं यद् योगेश्वरदर्शनम्

श्रीभगवान म्हणाले — आपण या जगात जन्म घेऊनही, देवांनाही मिळणे कठीण असं, योगेश्वरांचं दर्शन मिळवलं, हेच आपलं सर्वात मोठं भाग्य आहे.

किं स्वल्पतपसां नॄणां अर्चायां देवचक्षुषाम् । दर्शनस्पर्शनप्रश्न प्रह्वपादार्चनादिकम्

म्हणूनच, थोडी तपश्चर्या करणाऱ्या माणसांनाही, देवांची पूजा करताना — जे या जगाचे डोळे आहेत — अशा महात्म्यांचं दर्शन, स्पर्श, प्रश्न विचारणं आणि त्यांच्या पायांना वंदन करण्याची संधी मिळते, हे किती मोठं भाग्य!

न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः । ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधवः

मातीच्या किंवा दगडाच्या मूर्ती असलेले देव किंवा तीर्थस्थळं इतक्या सहजपणे पवित्र करत नाहीत; पण सज्जन पुरुष फक्त त्यांच्या दर्शनानेच, अगदी थोड्या वेळात, पावन करतात.

( मिश्र ) नाग्निर्न सूर्यो न च चन्द्रतारका न भूर्जलं खं श्वसनोऽथ वाङ्‌मनः । उपासिता भेदकृतो हरन्त्यघं विपश्चितो घ्नन्ति मुहूर्तसेवया

अग्नी, सूर्य, चंद्र-तारे, पृथ्वी, पाणी, आकाश, वारा, वाणी किंवा मन — हे सगळे स्वतंत्रपणे जरी पूजले, तरीही पाप नाहीसे करत नाहीत; पण ज्ञानी माणसांची अगदी क्षणभर सेवा केली, तरी पाप नाहीसं होतं.

यस्यात्मबुद्धिः कुणपे त्रिधातुके स्वधीः कलत्रादिषु भौम इज्यधीः । यत्तीर्थबुद्धिः सलिले न कर्हिचित् जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखरः

जो आपलं शरीर म्हणजेच स्वतः असं समजतो, पत्नी आणि नातेवाईकांना आपलेच मानतो, पृथ्वीला पूजनीय समजतो, तीर्थ म्हणजे फक्त पाणी असं समजतो आणि ज्ञानी लोकांचा संग करत नाही — तो माणूस नव्हे, तर गाढव किंवा गाय आहे.

श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) निशम्येत्थं भगवतः कृष्णस्याकुण्थमेधसः । वचो दुरन्वयं विप्राः तूष्णीमासन् भ्रमद्धियः

शुकदेव म्हणाले — श्रीकृष्णाच्या या अथांग बुद्धीच्या, खोल अर्थ असलेल्या वचनं ऐकून, ते सर्व ऋषी गप्प बसले आणि त्यांच्या मनात विचारांची गोंधळ उडाली.

चिरं विमृश्य मुनय ईश्वरस्येशितव्यताम् । जनसङ्ग्रह इत्यूचुः स्मयन्तस्तं जगद्‌गुरुम्

खूप वेळ विचार करून, त्या ऋषींनी जगाच्या गुरूला हसत हसत सांगितलं — प्रभो, तुमचं सर्वश्रेष्ठपण हे सर्वांना एकत्र आणण्यासाठीच आहे.

श्रीमुनय ऊचुः - ( मिश्र ) यन्मायया तत्त्वविदुत्तमा वयं विमोहिता विश्वसृजामधीश्वराः । यदीशितव्यायति गूढ ईहया अहो विचित्रं भगवद् विचेष्टितम्

ऋषी म्हणाले — प्रभो, तुझ्या मायेमुळे आम्ही, जे जगाच्या निर्मात्यांमध्ये श्रेष्ठ आहोत, तेही मोहात पडलो; तुझं सामर्थ्य तुझ्याच अद्भुत लीलेने लपलेलं असतं — भगवंताच्या लीला किती अद्भुत आहेत!

अनीह एतद्‌ बहुधैक आत्मना सृजत्यवत्यत्ति न बध्यते यथा । भौमैर्हि भूमिर्बहुनामरूपिणी अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम्

जरी तुला काही इच्छा नाही, तरीही तू एकट्याने अनेक प्रकारे जगाची निर्मिती, पालन आणि संहार करतोस, पण त्यात तू कधीच अडकत नाहीस — जसं पृथ्वी अनेक नावांनी आणि रूपांनी दिसते, पण ती बदलत नाही. तुझ्या या विभूतींच्या लीला किती अद्भुत आणि गूढ आहेत!

अथापि काले स्वजनाभिगुप्तये बिभर्षि सत्त्वं खलनिग्रहाय च । स्वलीलया वेदपथं सनातनं वर्णाश्रमात्मा पुरुषः परो भवान्

मग योग्य वेळी, आपल्या लोकांचं रक्षण करण्यासाठी आणि दुष्टांचा संहार करण्यासाठी, तू सत्त्वगुण धारण करतोस. आपल्या लीलांनी, तू वेदांचा शाश्वत मार्ग टिकवतोस. वर्णाश्रमाचा आत्मा असलेला, परम पुरुष तूच आहेस.

( अनुष्टुप् ) ब्रह्म ते हृदयं शुक्लं तपःस्वाध्यायसंयमैः । यत्रोपलब्धं सद्व्यक्तं अव्यक्तं च ततः परम्

हे ब्रह्मन्, तुझं हृदय तप, अध्ययन आणि संयम यामुळे निर्मळ झालं आहे. त्यात प्रकट, अप्रकट आणि त्याही पलीकडील सत्याचं अनुभव मिळतं.

तस्माद्‌ ब्रह्मकुलं ब्रह्मन् शास्त्रयोनेस्त्वमात्मनः । सभाजयसि सद्धाम तद्‌ ब्रह्मण्याग्रणीर्भवान्

म्हणून, हे ब्रह्मन्, तू ब्राह्मण समाजाचा सन्मान करतोस, जो शास्त्रांचा आणि तुझ्या स्वतःचाही उगम आहे. त्यामुळे तू ब्रह्मनिष्ठांमध्ये श्रेष्ठ ठरतोस.

अद्य नो जन्मसाफल्यं विद्यायास्तपसो दृशः । त्वया सङ्गम्य सद्‌गत्या यदन्तः श्रेयसां परः

आज आमचं जन्म, विद्या, तप आणि दृष्टी सार्थकी लागली, कारण तुझ्या भेटीमुळे, जो सर्वश्रेष्ठ गती आहेस, आम्ही खऱ्या कल्याणाला पोहोचलो.

नमस्तस्मै भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । स्वयोगमाययाच्छन्न महिम्ने परमात्मने

त्या भगवंत कृष्णाला नमस्कार, ज्यांची बुद्धी कधीही चुकत नाही, ज्यांची महती त्यांच्या स्वतःच्या योगमायेमुळे लपलेली आहे, आणि जे परमात्मा आहेत.

न यं विदन्त्यमी भूपा एकारामाश्च वृष्णयः । मायाजवनिकाच्छन्नं आत्मानं कालमीश्वरम्

या राजांना आणि एकमेव कृष्णात रममाण असलेल्या वृष्णी लोकांनाही, जे ओळखू शकत नाहीत, तोच मायेमुळे लपलेला आत्मा आणि काळाचा स्वामी आहे.

यथा शयानः पुरुष आत्मानं गुणतत्त्वदृक् । नाममात्रेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम्

जसा झोपेत असलेला मनुष्य, गुण आणि तत्त्व जाणूनही, फक्त नावं आणि इंद्रियांच्या विषयांपुरताच मर्यादित राहतो, तसाच तो स्वतःचा खरा स्वरूप ओळखत नाही.

एवं त्वा नाममात्रेषु विषयेष्विन्द्रियेहया । मायया विभ्रमच्चित्तो न वेद स्मृत्युपप्लवात्

त्याचप्रमाणे, नामरूप, विषय आणि इंद्रियांच्या आसक्तीमुळे, मायेमुळे मन भरकटतं आणि स्मरणशक्ती ढासळल्यामुळे, तुला ओळखता येत नाही.

( वसंततिलका ) तस्याद्य ते ददृशिमाङ्‌घ्रिमघौघमर्ष तीर्थास्पदं हृदि कृतं सुविपक्वयोगैः । उत्सिक्तभक्त्युपहताशय जीवकोशा आपुर्भवद्‌गतिमथानुगृहान भक्तान्

आज आम्ही तुझे पाय पाहिले, जे पापांचा डोंगर दूर करतात, जे तीर्थांचं निवासस्थान आहेत आणि ज्यांना परिपक्व योग्यांनी हृदयात स्थापन केलं आहे. ज्यांच्या भक्तांच्या अंतरंगातील आवरण ओसंडून वाहणाऱ्या भक्तीने भेदले जातात, असे भक्त तुझ्या मार्गाला पोहोचतात—कृपया त्यांच्यावर कृपा कर.

श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) इत्यनुज्ञाप्य दाशार्हं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरम् । राजर्षे स्वाश्रमान् गन्तुं मुनयो दधिरे मनः

श्रीशुक म्हणाले—अशा प्रकारे दाशार्ह, धृतराष्ट्र आणि युधिष्ठिर या राजर्षींची परवानगी घेऊन, सर्व ऋषींनी आपल्या आश्रमांकडे परतण्याचा निर्धार केला.

तद् वीक्ष्य तानुपव्रज्य वसुदेवो महायशाः । प्रणम्य चोपसङ्गृह्य बभाषेदं सुयन्त्रितः

त्यांना पाहून, कीर्तीमान वसुदेव त्यांच्या जवळ गेला, नमस्कार केला, त्यांचा सन्मान केला आणि संयमित शब्दांत बोलू लागला.

श्रीवसुदेव उवाच - नमो वः सर्वदेवेभ्य ऋषयः श्रोतुमर्हथ । कर्मणा कर्मनिर्हारो यथा स्यान्नस्तदुच्यताम्

श्रीवसुदेव म्हणाले—माझा सर्व देवतुल्य ऋषींना नमस्कार. कृपया आम्हाला सांगा, की कोणत्या कर्माने कर्मबंधन नष्ट करता येईल.

श्रीनारद उवाच - नातिचित्रमिदं विप्रा वसुदेवो बुभुत्सया । कृष्णं मत्वार्भकं यन्नः पृच्छति श्रेय आत्मनः

श्रीनारद म्हणाले—हे ब्राह्मणहो, वसुदेवाने आम्हाला स्वतःच्या कल्याणाबद्दल विचारले, हे काही आश्चर्य नाही, कारण त्याला जिज्ञासा आहे आणि तो कृष्णाला आपला मुलगा मानतो.

सन्निकर्षोऽत्र मर्त्यानां अनादरणकारणम् । गाङ्गं हित्वा यथान्याम्भः तत्रत्यो याति शुद्धये

या मर्त्य लोकांमध्ये, खूप जवळीक झाली की आदर कमी होतो, जसं गंगेचं पाणी सोडून दुसरं पाणी शुद्धीसाठी शोधावं.

यस्यानुभूतिः कालेन लयोत्पत्त्यादिनास्य वै । स्वतोऽन्यस्माच्च गुणतो न कुतश्चन रिष्यति

ज्याची अनुभूती काळ, सृष्टी, प्रलय यामुळे किंवा स्वतः, दुसऱ्यांमुळे किंवा गुणांमुळे कधीच कमी होत नाही, तोच खरा आहे.