श्रीमद्भागवतपुराणम्

दारुकश्चोदयामास काञ्चनोपस्करं रथम्। मिषतां भूभुजां राज्ञि मृगाणां मृगराडिव

दारुकानं सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेला रथ चालवला, राजे पाहत राहिले, जणू सिंह आपल्या शिकारेला इतर प्राण्यांसमोर घेऊन जातो तसं.

तेऽन्वसज्जन्त राजन्या निषेद्धुं पथि केचन। संयत्ता उद्धृतेष्वासा ग्रामसिंहा यथा हरिम्

काही राजे त्यांना अडवायला मागे लागले, धनुष्य सज्ज करून, जणू गावातील सिंह हरिला पाठलाग करतात तसं.

ते शार्ङ्गच्युतबाणौघैः कृत्तबाह्वङ्घ्रिकन्धराः। निपेतुः प्रधने केचिदेके सन्त्यज्य दुद्रुवुः

शार्ङ्ग धनुष्याच्या बाणांच्या वर्षावाने काहींचे हात, पाय, मान तुटले आणि ते रणांगणात पडले; काहींनी लढाई सोडून पळ काढला.

ततः पुरीं यदुपतिरत्यलङ्कृतां। रविच्छदध्वजपटचित्रतोरणाम्। कुशस्थलीं दिवि भुवि चाभिसंस्तुतां। समाविशत्तरणिरिव स्वकेतनम्

मग यदुपतीने सूर्यछत्रधारी पताका आणि रंगीत तोरणांनी सजलेली, स्वर्गात आणि पृथ्वीवर प्रसिद्ध असलेली, कुशस्थळी नगरीत प्रवेश केला, जणू जहाज आपल्या बंदरात पोहोचतं.

पिता मे पूजयामास सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान्। महार्हवासोऽलङ्कारैः शय्यासनपरिच्छदैः

माझ्या वडिलांनी आपले मित्र, नातेवाईक आणि बंधूंना मौल्यवान वस्त्र, दागिने, शय्या, आसन आणि इतर भेटवस्तूंनी सन्मानित केलं.

दासीभिः सर्वसम्पद्भिर्भटेभरथवाजिभिः। आयुधानि महार्हाणि ददौ पूर्णस्य भक्तितः

दासी, सर्व प्रकारची संपत्ती, सैनिक, रथ, घोडे यांसह त्यांनी मोठ्या भक्तीने मौल्यवान शस्त्रे दिली.

आत्मारामस्य तस्येमा वयं वै गृहदासिकाः। सर्वसङ्गनिवृत्त्याद्धा तपसा च बभूविम

स्वतःमध्ये समाधानी असलेल्या त्याची आम्ही, घरातील दासी, सर्व आसक्ती सोडून आणि खरी तपस्या करून, झालो.

महिष्य ऊचुः। भौमं निहत्य सगणं युधि तेन रुद्धा। ज्ञात्वाथ नः क्षितिजये जितराजकन्याः। निर्मुच्य संसृतिविमोक्षमनुस्मरन्तीः। पादाम्बुजं परिणिनाय य आप्तकामः

राण्यांनी म्हटलं: युद्धात भौम आणि त्याचे साथीदार मारून, आम्हा जिंकलेल्या राजकन्यांना त्यानं मुक्त केलं आणि त्याच्या कमळासारख्या पायांची आठवण ठेवून, सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या त्यानं आम्हाला पत्नी म्हणून स्वीकारलं आणि संसारबंधनातून मुक्त केलं.

न वयं साध्वि साम्राज्यं स्वाराज्यं भौज्यमप्युत। वैराज्यं पारमेष्ठ्यं च आनन्त्यं वा हरेः पदम्

आम्हाला साम्राज्य, स्वराज्य, भोग्य सत्ता, वैराज्य, ब्रह्माचा सर्वोच्च पद किंवा हरिचं अनंत धामसुद्धा नको आहे.

कामयामह एतस्य श्रीमत्पादरजः श्रियः। कुचकुङ्कुमगन्धाढ्यं मूर्ध्ना वोढुं गदाभृतः

आम्हाला फक्त त्याच्या श्रीमंत पायांखालचं, श्रीच्या कुंकवाच्या सुगंधानं भरलेलं धूळ, गदाधराच्या पायांची धूळ, डोक्यावर धरण्याचीच इच्छा आहे.

व्रजस्त्रियो यद्वाञ्छन्ति पुलिन्द्यस्तृणवीरुधः। गावश्चारयतो गोपाः पदस्पर्शं महात्मनः

व्रजातील गोपिकांना, पुलिंद स्त्रियांनाही, तसंच गवत, झाडं, गायी आणि गवळ्यांना — या सर्वांना त्या महान आत्म्याच्या पायांचा स्पर्श व्हावा अशी तीव्र इच्छा असते, जेव्हा तो गायी राखतो.

ऋषिगणकृता भगवत्स्तुतिः; वसुदेवयज्ञोत्सवः; बन्धूनां प्रस्थापनादिकं च - श्रीशुक उवाच - ( वसंततिलका ) श्रुत्वा पृथा सुबलपुत्र्यथ याज्ञसेनी माधव्यथ क्षितिपपत्‍न्य उत स्वगोप्यः । कृष्णेऽखिलात्मनि हरौ प्रणयानुबन्धं सर्वा विसिस्म्युरलमश्रुकलाकुलाक्ष्यः

शुकदेव म्हणाले — कुंती, सुभद्रा, द्रौपदी, माधवी, राजघराण्यातील स्त्रिया आणि त्यांच्या गोपिकांनी जेव्हा श्रीकृष्णाने त्यांच्यावर दाखवलेली गाढ माया ऐकली, तेव्हा त्या सर्वजणी आश्चर्यचकित झाल्या आणि त्यांच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू दाटले.

( अनुष्टुप् ) इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभिः स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया

स्त्रिया आपसात बोलत होत्या आणि पुरुष पुरुषांमध्ये गप्पा मारत होते, तेव्हा कृष्ण आणि बलराम यांना पाहण्यासाठी तेथे मोठे ऋषी आले.

द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसितः । विश्वामित्रः शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतमः

त्या वेळी व्यास, नारद, च्यवन, देवल, असित, विश्वामित्र, शतानंद, भरद्वाज आणि गौतम हे ऋषी आले.

रामः सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगुः । पुलस्त्यः कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पतिः

राम आपल्या शिष्यांसह, पूज्य वसिष्ठ, गालव, भृगु, पुलस्त्य, कश्यप, अत्री, मार्कंडेय आणि बृहस्पती हेही तेथे आले.

द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्‌गिराः । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे

द्वित, त्रित, एकत, ब्रह्मदेवाचे पुत्र, अङ्गिरा, अगस्त्य, याज्ञवल्क्य, वामदेव आणि इतरही बरेच ऋषी आले.

तान्दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रागासीना नृपादयः । पाण्डवाः कृष्णरामौ च प्रणेमुर्विश्ववन्दितान्

हे सर्व ऋषी आलेले पाहून, आधी बसलेले राजे, पांडव, कृष्ण आणि बलराम यांनी ताबडतोब उठून त्या जगप्रसिद्ध पूज्य ऋषींना वंदन केले.

तान् आनर्चुर्यथा सर्वे सहरामोऽच्युतोऽर्चयत् । स्वागतासनपाद्यार्घ्य माल्यधूपानुलेपनैः

सर्वांनी योग्य रीतीने त्या ऋषींची पूजा केली. बलराम आणि अच्युतानेही त्यांना स्वागत, आसन, पाय धुण्यासाठी पाणी, अर्घ्य, फुले, धूप आणि उटणे याने सन्मान केला.

उवाच सुखमासीनान् भगवान् धर्मगुप्तनुः । सदसस्तस्य महतो यतवाचोऽनुश्रृण्वतः

धर्ममूर्ती भगवान श्रीकृष्णाने सर्वजण सुखाने बसले असताना त्यांच्याशी हितगुज केले, आणि त्या मोठ्या सभेतील सर्वांनी शांतपणे त्यांचे बोलणे ऐकले.

श्रीभगवानुवाच - अहो वयं जन्मभृतो लब्धं कार्त्स्न्येन तत्फलम् । देवानामपि दुष्प्रापं यद् योगेश्वरदर्शनम्

श्रीभगवान म्हणाले — आपण या जगात जन्म घेऊनही, देवांनाही मिळणे कठीण असं, योगेश्वरांचं दर्शन मिळवलं, हेच आपलं सर्वात मोठं भाग्य आहे.

किं स्वल्पतपसां नॄणां अर्चायां देवचक्षुषाम् । दर्शनस्पर्शनप्रश्न प्रह्वपादार्चनादिकम्

म्हणूनच, थोडी तपश्चर्या करणाऱ्या माणसांनाही, देवांची पूजा करताना — जे या जगाचे डोळे आहेत — अशा महात्म्यांचं दर्शन, स्पर्श, प्रश्न विचारणं आणि त्यांच्या पायांना वंदन करण्याची संधी मिळते, हे किती मोठं भाग्य!

न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः । ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधवः

मातीच्या किंवा दगडाच्या मूर्ती असलेले देव किंवा तीर्थस्थळं इतक्या सहजपणे पवित्र करत नाहीत; पण सज्जन पुरुष फक्त त्यांच्या दर्शनानेच, अगदी थोड्या वेळात, पावन करतात.

( मिश्र ) नाग्निर्न सूर्यो न च चन्द्रतारका न भूर्जलं खं श्वसनोऽथ वाङ्‌मनः । उपासिता भेदकृतो हरन्त्यघं विपश्चितो घ्नन्ति मुहूर्तसेवया

अग्नी, सूर्य, चंद्र-तारे, पृथ्वी, पाणी, आकाश, वारा, वाणी किंवा मन — हे सगळे स्वतंत्रपणे जरी पूजले, तरीही पाप नाहीसे करत नाहीत; पण ज्ञानी माणसांची अगदी क्षणभर सेवा केली, तरी पाप नाहीसं होतं.

यस्यात्मबुद्धिः कुणपे त्रिधातुके स्वधीः कलत्रादिषु भौम इज्यधीः । यत्तीर्थबुद्धिः सलिले न कर्हिचित् जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखरः

जो आपलं शरीर म्हणजेच स्वतः असं समजतो, पत्नी आणि नातेवाईकांना आपलेच मानतो, पृथ्वीला पूजनीय समजतो, तीर्थ म्हणजे फक्त पाणी असं समजतो आणि ज्ञानी लोकांचा संग करत नाही — तो माणूस नव्हे, तर गाढव किंवा गाय आहे.

श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) निशम्येत्थं भगवतः कृष्णस्याकुण्थमेधसः । वचो दुरन्वयं विप्राः तूष्णीमासन् भ्रमद्धियः

शुकदेव म्हणाले — श्रीकृष्णाच्या या अथांग बुद्धीच्या, खोल अर्थ असलेल्या वचनं ऐकून, ते सर्व ऋषी गप्प बसले आणि त्यांच्या मनात विचारांची गोंधळ उडाली.

चिरं विमृश्य मुनय ईश्वरस्येशितव्यताम् । जनसङ्ग्रह इत्यूचुः स्मयन्तस्तं जगद्‌गुरुम्

खूप वेळ विचार करून, त्या ऋषींनी जगाच्या गुरूला हसत हसत सांगितलं — प्रभो, तुमचं सर्वश्रेष्ठपण हे सर्वांना एकत्र आणण्यासाठीच आहे.

श्रीमुनय ऊचुः - ( मिश्र ) यन्मायया तत्त्वविदुत्तमा वयं विमोहिता विश्वसृजामधीश्वराः । यदीशितव्यायति गूढ ईहया अहो विचित्रं भगवद् विचेष्टितम्

ऋषी म्हणाले — प्रभो, तुझ्या मायेमुळे आम्ही, जे जगाच्या निर्मात्यांमध्ये श्रेष्ठ आहोत, तेही मोहात पडलो; तुझं सामर्थ्य तुझ्याच अद्भुत लीलेने लपलेलं असतं — भगवंताच्या लीला किती अद्भुत आहेत!

अनीह एतद्‌ बहुधैक आत्मना सृजत्यवत्यत्ति न बध्यते यथा । भौमैर्हि भूमिर्बहुनामरूपिणी अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम्

जरी तुला काही इच्छा नाही, तरीही तू एकट्याने अनेक प्रकारे जगाची निर्मिती, पालन आणि संहार करतोस, पण त्यात तू कधीच अडकत नाहीस — जसं पृथ्वी अनेक नावांनी आणि रूपांनी दिसते, पण ती बदलत नाही. तुझ्या या विभूतींच्या लीला किती अद्भुत आणि गूढ आहेत!

अथापि काले स्वजनाभिगुप्तये बिभर्षि सत्त्वं खलनिग्रहाय च । स्वलीलया वेदपथं सनातनं वर्णाश्रमात्मा पुरुषः परो भवान्

मग योग्य वेळी, आपल्या लोकांचं रक्षण करण्यासाठी आणि दुष्टांचा संहार करण्यासाठी, तू सत्त्वगुण धारण करतोस. आपल्या लीलांनी, तू वेदांचा शाश्वत मार्ग टिकवतोस. वर्णाश्रमाचा आत्मा असलेला, परम पुरुष तूच आहेस.