श्रीमद्भागवतपुराणम्

मयि भक्तिर्हि भूतानां अमृतत्वाय कल्पते । दिष्ट्या यदासीत् मत्स्नेहो भवतीनां मदापनः

माझ्यावर असलेली भक्ती ही सर्व जीवांना अमरत्वाकडे नेते. तुमच्या मनात माझ्याविषयी असलेला प्रेमभाव्य, सर्व अडथळे दूर करून, चांगल्या नशिबामुळे निर्माण झाला आहे.

अहं हि सर्वभूतानां आदिरन्तोऽन्तरं बहिः । भौतिकानां यथा खं वार्भूर्वायुर्ज्योतिरङ्गनाः

मी सर्व जीवांचा आरंभ, शेवट आणि अंतर्बाह्य स्वरूप आहे, जसं आकाश, पाणी, पृथ्वी, वारा आणि प्रकाश हे भौतिक तत्त्वांसाठी आहेत.

एवं ह्येतानि भूतानि भूतेष्वात्माऽऽत्मना ततः । उभयं मय्यथ परे पश्यताभातमक्षरे

या सर्व जीवांचे अस्तित्व, आत्मा आणि परमात्म्यातूनच आहे. जे imperishable (अक्षय) तत्त्व पाहतात, त्यांना दोन्ही माझ्यात आणि त्या परात्परात दिसतात.

श्रीशुक उवाच - अध्यात्मशिक्षया गोप्य एवं कृष्णेन शिक्षिताः । तदनुस्मरणध्वस्त जीवकोशास्तमध्यगन्

श्रीशुक म्हणाले—कृष्णाने दिलेल्या आत्मज्ञानामुळे, गोपिका त्याच्या आठवणीत मग्न होऊन, आपली व्यक्तिगत जाणीव ओलांडून गेल्या.

( वसंततिलका ) आहुश्च ते नलिननाभ पदारविन्दं योगेश्वरैर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधैः । संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं गेहं जुषामपि मनस्युदियात् सदा नः

त्या म्हणाल्या—कमळासारख्या पायांचे स्वामी, ज्यांच्या पायांचे ध्यान योगी आपल्या अंतःकरणात करतात, आणि जे संसाराच्या खोल विहिरीतून बाहेर काढतात, असे भगवान आमच्या मनात नेहमी वास करोत, जरी आम्ही घरात राहिलो तरी.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे वृष्णीगोपसंगमो नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'वृष्णी आणि गोपांचा संगम' नावाचा बायंशीवा अध्याय इथे संपतो.

द्रौपदीं प्रति श्रीकृष्णपत्‍नीनां स्वस्वोद्वाहवृत्तांतवर्णनम् - अथ त्र्यशीतितमोऽध्यायः श्रीशुक उवाच। तथानुगृह्य भगवान्गोपीनां स गुरुर्गतिः। युधिष्ठिरमथापृच्छत्सर्वांश्च सुहृदोऽव्ययम्

द्रौपदीच्या विवाहाच्या प्रसंगाचे आणि श्रीकृष्णाच्या पत्नींच्या विवाहकथेचे वर्णन—श्रीशुक म्हणाले: गोपिकांना अशी कृपा करून, भगवान, जे त्यांचे गुरु आणि आश्रय आहेत, त्यांनी युधिष्ठिर आणि सर्व मित्रांची विचारपूस केली.

त एवं लोकनाथेन परिपृष्टाः सुसत्कृताः। प्रत्यूचुर्हृष्टमनसस्तत्पादेक्षाहतांहसः

ज्यांना भगवानाने विचारले आणि आदर दिला, त्यांनी आनंदी मनाने उत्तर दिले. त्यांच्या पायांचे दर्शन झाल्यामुळे त्यांचे सर्व पाप नाहीसे झाले होते.

कुतोऽशिवं त्वच्चरणाम्बुजासवं महन्मनस्तो मुखनिःसृतं क्वचित्। पिबन्ति ये कर्णपुटैरलं प्रभो देहंभृतां देहकृदस्मृतिच्छिदम्

तुमच्या कमळासारख्या पायांमधून कधी-कधी तोंडून बाहेर पडणारे अमृत, हे महात्म्या, कधीही अशुभ कसे असेल? जे लोक कानांनी ते ऐकतात, त्यांना देहबंधन आणि देहामुळे होणारे विस्मरण सहज संपते.

हित्वात्म धामविधुतात्मकृतत्र्यवस्थाम्। आनन्दसम्प्लवमखण्डमकुण्ठबोधम्। कालोपसृष्टनिगमावन आत्तयोग। मायाकृतिं परमहंसगतिं नताः स्म

आम्ही आत्म्याच्या तिहेरी अवस्थांना सोडून, सर्व कर्मांपासून शुद्ध होऊन, अखंड आनंद आणि अडथळ्याशिवाय ज्ञान मिळवलं आहे. काळ आणि वेदांनी सांगितलेल्या योगाने, आम्ही तुझ्या मायामय रूपाला, जे परमहंसांचा मार्ग आहे, नमस्कार केला आहे.

श्रीऋषिरुवाच। इत्युत्तमःश्लोकशिखामणिं जनेष्व्। अभिष्टुवत्स्वन्धककौरवस्त्रियः। समेत्य गोविन्दकथा मिथोऽगृणंस्। त्रिलोकगीताः शृणु वर्णयामि ते

ऋषी म्हणाले—अशा प्रकारे, अंधक आणि कौरव स्त्रिया एकत्र आल्या आणि उत्तम कीर्तीच्या मुकुटमणी असलेल्या गोविंदाचं स्तवन केलं. त्या एकमेकींना गोविंदाच्या कथा सांगू लागल्या, ज्या तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहेत. ऐक, मी त्या तुला सांगतो.

श्रीद्रौपद्युवाच। हे वैदर्भ्यच्युतो भद्रे हे जाम्बवति कौशले। हे सत्यभामे कालिन्दि शैब्ये रोहिणि लक्ष्मणे

श्रीद्रौपदी म्हणाली — हे वैदर्भी, हे भद्रे, हे जांबवती, हे कौशले, हे सत्यभामा, हे कालिंदी, हे शैब्ये, हे रोहिणी, हे लक्ष्मणे —

हे कृष्णपत्न्य एतन्नो ब्रूत वो भगवान्स्वयम्। उपयेमे यथा लोकमनुकुर्वन्स्वमायया

हे कृष्णपत्नींनो, आम्हाला सांगा — भगवंताने स्वतःच्या मायेमुळे, लोकांची रीती दाखवत, तुम्हांला कसे वरण केले?

श्रीरुक्मिण्युवाच। चैद्याय मार्पयितुमुद्यतकार्मुकेषु। राजस्वजेयभटशेखरिताङ्घ्रिरेणुः। निन्ये मृगेन्द्र इव भागमजावियूथात्। तच्छ्रीनिकेतचरणोऽस्तु ममार्चनाय

श्रीरुक्मिणी म्हणाली — जेव्हा धनुष्य उगारलेले वीर मला चेदिराजाला द्यायला उभे होते, तेव्हा ज्याच्या पायांतील धूळ राजाच्या सैनिकांच्या डोक्यावर विराजली, त्या श्रीनिवासाने मला बकर्‍यांच्या कळपातून सिंह जसा आपला हिस्सा उचलतो तसा घेऊन गेला. त्या श्रीच्या पायांची मला नेहमी सेवा मिळो.

श्रीसत्यभामोवाच। यो मे सनाभिवधतप्तहृदा ततेन। लिप्ताभिशापमपमार्ष्टुमुपाजहार। जित्वर्क्षराजमथ रत्नमदात्स तेन। भीतः पितादिशत मां प्रभवेऽपि दत्ताम्

श्रीसत्यभामा म्हणाली — माझ्या दुसऱ्या पत्नीच्या शापाचा डाग पुसण्यासाठी, ज्याने पृथ्वीच्या राजाला जिंकून रत्न आणले, आणि त्यामुळे माझ्या वडिलांना घाबरवले, मी दुसऱ्याला दिली गेली असतानाही, त्याने मला स्वतःसाठी घेतले.

श्रीजाम्बवत्युवाच। प्राज्ञाय देहकृदमुं निजनाथदैवं। सीतापतिं त्रिनवहान्यमुनाभ्ययुध्यत्। ज्ञात्वा परीक्षित उपाहरदर्हणं मां। पादौ प्रगृह्य मणिनाहममुष्य दासी

श्रीजांबवती म्हणाली — देहाचे कर्ते आणि माझे नशीबाचे स्वामी म्हणून ओळखून, सीतेचे पती माझ्या वडिलांशी एकवीस दिवस लढले. त्याला खरी कसोटी दिली गेली हे कळल्यावर, वडिलांनी मला त्याला अर्पण केले. मी त्याच्या पायांवर रत्न ठेवून त्याची दासी झाले.

श्रीकालिन्द्युवाच। तपश्चरन्तीमाज्ञाय स्वपादस्पर्शनाशया। सख्योपेत्याग्रहीत्पाणिं योऽहं तद्गृहमार्जनी

श्रीकालिंदी म्हणाली — मी त्याच्या पायांचा स्पर्श मिळावा म्हणून तप करत आहे हे जाणून, तो माझ्या मैत्रिणीसारखा आला, माझा हात धरला, आणि मी त्याच्या घरात झाडणारी झाले.

श्रीमित्रविन्दोवाच। यो मां स्वयंवर उपेत्य विजित्य भूपान्। निन्ये श्वयूथगं इवात्मबलिं द्विपारिः। भ्रातॄंश्च मेऽपकुरुतः स्वपुरं श्रियौकस्। तस्यास्तु मेऽनुभवमङ्घ्र्यवनेजनत्वम्

श्रीमित्रविंदा म्हणाली — तो माझ्या स्वयंवराला आला, राजांना जिंकून, हत्ती जसा आपल्या जोडीदाराला कळपातून घेऊन जातो तसा मला घेऊन गेला. माझ्या भावांना दूर करून, मला आपल्या श्रीमंत नगरात नेले. त्याच्या पायांची सेवा मला मिळो.

श्रीसत्योवाच। सप्तोक्षणोऽतिबलवीर्यसुतीक्ष्णशृङ्गान्। पित्रा कृतान्क्षितिपवीर्यपरीक्षणाय। तान्वीरदुर्मदहनस्तरसा निगृह्य। क्रीडन्बबन्ध ह यथा शिशवोऽजतोकान्

श्रीसत्या म्हणाली — माझ्या वडिलांनी राजांची ताकद पाहण्यासाठी सात तगडे, धारदार शिंगांचे बैल ठेवले होते. वीरांचा गर्व मोडणाऱ्या त्याने ते सहज जिंकले आणि लहान मुलगा जसा वासरांना बांधतो तसा त्यांना बांधले.

य इत्थं वीर्यशुल्कां मां। दासीभिश्चतुरङ्गिणीम्। पथि निर्जित्य राजन्यान्। निन्ये तद्दास्यमस्तु मे

ज्याने मला, वीरशुल्क म्हणून, माझ्या दासींसह आणि सैन्यासह, राजांना रस्त्यात हरवून जिंकले — त्याची दासी होण्याचे भाग्य मला मिळो.

श्रीभद्रोवाच। पिता मे मातुलेयाय स्वयमाहूय दत्तवान्। कृष्णे कृष्णाय तच्चित्तामक्षौहिण्या सखीजनैः

श्रीभद्रा म्हणाली — माझ्या वडिलांनी माझ्या मामाला बोलावून, कृष्णाला, कृष्णवर्णीयाला, ज्याचे मन त्याच्यावर होते, मला सैन्य आणि सखींसह दिले.

अस्य मे पादसंस्पर्शो भवेज्जन्मनि जन्मनि। कर्मभिर्भ्राम्यमाणाया येन तच्छ्रेय आत्मनः

त्याच्या पायांचा स्पर्श मला जन्मोन्मजन्मी मिळो. कारण त्यानेच कर्माच्या फेर्‍यात फिरणाऱ्याला आत्म्याचे खरे कल्याण मिळते.

श्रीलक्ष्मणोवाच। ममापि राज्ञ्यच्युतजन्मकर्म श्रुत्वा मुहुर्नारदगीतमास ह। चित्तं मुकुन्दे किल पद्महस्तया वृतः सुसम्मृश्य विहाय लोकपान्

श्रीलक्ष्मणा म्हणाली — नारदांनी वारंवार त्या राजाच्या जन्माची आणि कृत्यांची गाणी ऐकवली, तेव्हा माझे मन कमळहस्त मुकुंदाकडे इतके ओढले गेले की, मी जगाच्या रक्षणकर्त्यांनाही सोडून दिले.

ज्ञात्वा मम मतं साध्वि पिता दुहितृवत्सलः। बृहत्सेन इति ख्यातस्तत्रोपायमचीकरत्

माझ्या मनाची इच्छा जाणून, माझे वडील, प्रेमळ बृहत्सेन, माझ्या विवाहाचा उपाय शोधू लागले.

यथा स्वयंवरे राज्ञि मत्स्यः पार्थेप्सया कृतः। अयं तु बहिराच्छन्नो दृश्यते स जले परम्

जसे पांडवाच्या इच्छेने राजकन्येच्या स्वयंवरात पाण्यात मासा ठेवला होता, तसे येथेही एक मासा बाहेर लपवला होता, पण तो पाण्यात दिसत होता.

श्रुत्वैतत्सर्वतो भूपा आययुर्मत्पितुः पुरम्। सर्वास्त्रशस्त्रतत्त्वज्ञाः सोपाध्यायाः सहस्रशः

हे ऐकून, सर्व बाजूंनी शस्त्रास्त्रांचे तंत्र जाणणारे, हजारो राजे आणि त्यांच्या गुरूंनी माझ्या वडिलांच्या नगरात हजेरी लावली.

पित्रा सम्पूजिताः सर्वे यथावीर्यं यथावयः। आददुः सशरं चापं वेद्धुं पर्षदि मद्धियः

माझ्या वडिलांनी सर्वांना त्यांच्या ताकदीनुसार आणि वयाप्रमाणे सन्मान दिला. जे मला मिळवू इच्छित होते, त्यांनी सभेत धनुष्यबाण उचलले.

आदाय व्यसृजन्केचित्सज्यं कर्तुमनीश्वराः। आकोष्ठं ज्यां समुत्कृष्य पेतुरेकेऽमुनाहताः

काहींनी धनुष्य उचलून ते सज्ज करण्याचा प्रयत्न केला, पण ते जमले नाही. काहींनी धनुष्याची दोरी छातीपर्यंत ओढली, पण तीच त्यांना आपटून ते पडले.

सज्यं कृत्वापरे वीरा मागधाम्बष्ठचेदिपाः। भीमो दुर्योधनः कर्णो नाविदंस्तदवस्थितिम्

इतर वीर — मगध, अंबष्ठ, चेदिराज, भीम, दुर्योधन, कर्ण — यांनी धनुष्य सज्ज केले, पण खरा कस पाहिला कसा जातो हे त्यांना कळले नाही.