श्रीमद्भागवतपुराणम्

कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद् द्रुपदः शल्यो धृष्टकेतुः सकाशिराट्

कुंतीभोज, विराट, भीष्मक, महान नग्नजित, पुरुजित, द्रुपद, शल्य, धृष्टकेतु आणि काशीचा राजा —

दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्युः सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादयः

दमघोष, विशालाक्ष, मिथिलाचा राजा, मद्र आणि केकय देशाचे राजे, युधामन्यु, सुशर्मा आणि बाहीलिकाचे पुत्र व इतर —

राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रताः । श्रीनिकेतं वपुः शौरेः सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिताः

हे राजेंद्र, जे राजे युधिष्ठिराचे अनुयायी होते, त्यांनी श्रीचे निवासस्थान असलेल्या शौरिकाचे तेजस्वी रूप आणि त्याच्या पत्नींसह त्याला पाहून आश्चर्यचकित झाले.

अथ ते रामकृष्णाभ्यां सम्यक् प्राप्तसमर्हणाः । प्रशशंसुर्मुदा युक्ता वृष्णीन् कृष्णपरिग्रहान्

राम आणि कृष्ण यांनी सर्वांचे योग्य सन्मानाने स्वागत केले. मग आनंदाने त्यांनी कृष्णाचे वृष्णि वंशजांचे कौतुक केले.

अहो भोजपते यूयं जन्मभाजो नृणामिह । यत् पश्यथासकृत् कृष्णं दुर्दर्शमपि योगिनाम्

अहो भोजराजा, तुम्ही खरोखरच भाग्यवान आहात, कारण तुम्ही पुन्हा पुन्हा कृष्णाचे दर्शन घेता, ज्याला योगींनाही पाहणे कठीण जाते.

( वसंततिलका ) यद्विश्रुतिः श्रुतिनुतेदमलं पुनाति पादावनेजनपयश्च वचश्च शास्त्रम् । भूः कालभर्जितभगापि यदङ्‌घ्रिपद्म स्पर्शोत्थशक्तिरभिवर्षति नोऽखिलार्थान्

ज्याची कीर्ती वेदांनीही गायली जाते, ज्याचे पावित्र्य सर्वांना शुद्ध करते, ज्याच्या पायधुण्याचे पाणी, वाणी आणि शिकवण शुद्ध करतात; काळामुळे पृथ्वीचे सौभाग्य कमी झाले असले तरी, त्याच्या चरणस्पर्शाने निर्माण झालेल्या शक्तीमुळे पृथ्वीवर सर्व कल्याणाचा वर्षाव होतो.

तद्दर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प शय्यासनाशनसयौनसपिण्डबन्धः । येषां गृहे निरयवर्त्मनि वर्ततां वः स्वर्गापवर्गविरमः स्वयमास विष्णुः

त्याला पाहणे, स्पर्श करणे, मागे मागे जाणे, संवाद साधणे, एकत्र झोपणे, बसणे, जेवणे, नातेवाईक व कुटुंबाचे संबंध — जरी तुमची घरे नरकाच्या वाटेवर असली, तरी स्वर्ग व मुक्ती देणारा विष्णू स्वतः तुमच्यासोबत आहे.

श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) नन्दस्तत्र यदून् प्राप्तान् ज्ञात्वा कृष्णपुरोगमान् । तत्रागमद्वृतो गोपैः अनः स्थार्थैः दिदृक्षया

श्रीशुक म्हणाले — नंदाने जेव्हा कृष्णाच्या नेतृत्वाखाली यदू आले आहेत हे कळले, तेव्हा तो गवळ्यांसह, योग्य भेटवस्तू घेऊन, त्यांना पाहण्याच्या इच्छेने तेथे गेला.

तं दृष्ट्वा वृष्णयो हृष्टाः तन्वः प्राणमिवोत्थिताः । परिषस्वजिरे गाढं चिरदर्शनकातराः

त्याला पाहून वृष्णि लोक अत्यानंदित झाले, जणू त्यांच्या शरीरात प्राण परतले. खूप दिवसांनी भेट होत असल्याने त्यांनी त्याला घट्ट मिठी मारली.

वसुदेवः परिष्वज्य सम्प्रीतः प्रेमविह्वलः । स्मरन् कंसकृतान् क्लेशान् पुत्रन्यासं च गोकुले

वसुदेव प्रेमाने आणि आनंदाने त्याला मिठी मारली. कंसाने दिलेले त्रास आणि आपल्या मुलाला गोकुलात सोपवले होते, ते सगळे त्याच्या आठवणींमध्ये आले.

कृष्णरामौ परिष्वज्य पितरावभिवाद्य च । न किञ्चनोचतुः प्रेम्णा साश्रुकण्ठौ कुरूद्वह

कृष्ण आणि राम यांनी आपल्या आईवडिलांना मिठी मारली आणि त्यांना वंदन केले. पण प्रेमाने त्यांचे गळे अश्रूंनी भरले होते, म्हणून ते काही बोलू शकले नाहीत, कुरूश्रेष्ठ.

तावात्मासनमारोप्य बाहुभ्यां परिरभ्य च । यशोदा च महाभागा सुतौ विजहतुः शुचः

त्यांना आपल्या आसनावर बसवून, दोन्ही हातांनी मिठी मारून, पुण्यवती यशोदा आणि तिच्या पतीने आपल्या मुलांबद्दलचा सारा दु:ख विसरला.

रोहिणी देवकी चाथ परिष्वज्य व्रजेश्वरीम् । स्मरन्त्यौ तत्कृतां मैत्रीं बाष्पकण्ठ्यौ समूचतुः

मग रोहिणी आणि देवकी यांनी व्रजेश्वरीला मिठी मारली. तिच्या मैत्रीची आठवण काढून, दोघींच्या गळ्यात अश्रू दाटले आणि त्यांनी बोलायला सुरुवात केली.

का विस्मरेत वां मैत्रीं अनिवृत्तां व्रजेश्वरि । अवाप्याप्यैन्द्रमैश्वर्यं यस्या नेह प्रतिक्रिया

व्रजेश्वरी, तुमचं जे न बदलणारं मैत्र आहे, ते कोण विसरू शकेल? इंद्राचं राज्य मिळालं आणि सोडलं, तरी या जगात त्याची परतफेड करणं शक्य नाही.

( वसंततिलका ) एतावदृष्टपितरौ युवयोः स्म पित्रोः सम्प्रीणनाभ्युदयपोषणपालनानि । प्राप्योषतुर्भवति पक्ष्म ह यद्वदक्ष्णोः न्यस्तावकुत्र च भयौ न सतां परः स्वः

मी एवढंच पाहिलं आहे—तुमच्या आईवडिलांनी तुम्हाला आनंद दिला, वाढवलं, पोसून सांभाळलं, आणि आपली जबाबदारी पूर्ण केली. जसं पापण्या डोळ्यांचं रक्षण करतात, तसं सज्जन माणसांना कशाचीही भीती नसते, कारण त्यांचं अंतिम ध्येय स्वर्ग नसतं.

श्रीशुक उवाच - गोप्यश्च कृष्णमुपलभ्य चिरादभीष्टं यत्प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्मकृतं शपन्ति । दृग्भिर्हृदीकृतमलं परिरभ्य सर्वाः तद्‌भावमापुरपि नित्ययुजां दुरापम्

श्रीशुक म्हणाले—गोपिका आपल्या प्रिय कृष्णाला खूप दिवसांनी भेटल्या, तेव्हा त्या आपल्या पापण्यांना दोष देऊ लागल्या, कारण त्या डोळ्यांना क्षणभर झाकतात. डोळ्यांनी त्याला घट्ट कवटाळून, मनात त्याचं रूप साठवून घेतलं आणि त्या सर्वजणींना असा भक्तिभाव मिळाला, जो नेहमी त्याच्यात एकरूप असणाऱ्यांनाही क्वचितच मिळतो.

( अनुष्टुप् ) भगवांस्तास्तथाभूता विविक्त उपसङ्गतः । आश्लिष्यानामयं पृष्ट्वा प्रहसन् इदमब्रवीत्

भगवान कृष्ण त्या गोपिकांच्या जवळ एकांतात आले, त्यांना मिठी मारली, त्यांची कुशल विचारली आणि हसत-हसत बोलू लागले.

अपि स्मरथ नः सख्यः स्वानामर्थचिकीर्षया । गतांश्चिरायिताञ्छत्रु पक्षक्षपणचेतसः

तुम्हाला आपली मैत्री आठवते का? आम्ही आपलं कार्य साध्य करण्यासाठी, शत्रूंचा नाश करण्याच्या विचारात, खूप दिवस दूर गेलो होतो.

अप्यवध्यायथास्मान् स्विदकृतज्ञाविशङ्कया । नूनं भूतानि भगवान् युनक्ति वियुनक्ति च

कदाचित तुम्ही आमच्यावर रागावल्या असाल का? आम्ही कृतघ्न आहोत असं वाटलं का? खरं तर, सर्व जीवांना एकत्र आणणं आणि वेगळं करणं हे भगवंताचं काम आहे.

वायुर्यथा घनानीकं तृणं तूलं रजांसि च । संयोज्याक्षिपते भूयः तथा भूतानि भूतकृत्

जसा वारा ढग, गवत, कापूस आणि धूळ एकत्र आणतो आणि पुन्हा उडवून लावतो, तसंच सर्व जीवांना एकत्र आणणं आणि वेगळं करणं हे सृष्टीकर्त्याचं काम आहे.

मयि भक्तिर्हि भूतानां अमृतत्वाय कल्पते । दिष्ट्या यदासीत् मत्स्नेहो भवतीनां मदापनः

माझ्यावर असलेली भक्ती ही सर्व जीवांना अमरत्वाकडे नेते. तुमच्या मनात माझ्याविषयी असलेला प्रेमभाव्य, सर्व अडथळे दूर करून, चांगल्या नशिबामुळे निर्माण झाला आहे.

अहं हि सर्वभूतानां आदिरन्तोऽन्तरं बहिः । भौतिकानां यथा खं वार्भूर्वायुर्ज्योतिरङ्गनाः

मी सर्व जीवांचा आरंभ, शेवट आणि अंतर्बाह्य स्वरूप आहे, जसं आकाश, पाणी, पृथ्वी, वारा आणि प्रकाश हे भौतिक तत्त्वांसाठी आहेत.

एवं ह्येतानि भूतानि भूतेष्वात्माऽऽत्मना ततः । उभयं मय्यथ परे पश्यताभातमक्षरे

या सर्व जीवांचे अस्तित्व, आत्मा आणि परमात्म्यातूनच आहे. जे imperishable (अक्षय) तत्त्व पाहतात, त्यांना दोन्ही माझ्यात आणि त्या परात्परात दिसतात.

श्रीशुक उवाच - अध्यात्मशिक्षया गोप्य एवं कृष्णेन शिक्षिताः । तदनुस्मरणध्वस्त जीवकोशास्तमध्यगन्

श्रीशुक म्हणाले—कृष्णाने दिलेल्या आत्मज्ञानामुळे, गोपिका त्याच्या आठवणीत मग्न होऊन, आपली व्यक्तिगत जाणीव ओलांडून गेल्या.

( वसंततिलका ) आहुश्च ते नलिननाभ पदारविन्दं योगेश्वरैर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधैः । संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं गेहं जुषामपि मनस्युदियात् सदा नः

त्या म्हणाल्या—कमळासारख्या पायांचे स्वामी, ज्यांच्या पायांचे ध्यान योगी आपल्या अंतःकरणात करतात, आणि जे संसाराच्या खोल विहिरीतून बाहेर काढतात, असे भगवान आमच्या मनात नेहमी वास करोत, जरी आम्ही घरात राहिलो तरी.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे वृष्णीगोपसंगमो नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'वृष्णी आणि गोपांचा संगम' नावाचा बायंशीवा अध्याय इथे संपतो.

द्रौपदीं प्रति श्रीकृष्णपत्‍नीनां स्वस्वोद्वाहवृत्तांतवर्णनम् - अथ त्र्यशीतितमोऽध्यायः श्रीशुक उवाच। तथानुगृह्य भगवान्गोपीनां स गुरुर्गतिः। युधिष्ठिरमथापृच्छत्सर्वांश्च सुहृदोऽव्ययम्

द्रौपदीच्या विवाहाच्या प्रसंगाचे आणि श्रीकृष्णाच्या पत्नींच्या विवाहकथेचे वर्णन—श्रीशुक म्हणाले: गोपिकांना अशी कृपा करून, भगवान, जे त्यांचे गुरु आणि आश्रय आहेत, त्यांनी युधिष्ठिर आणि सर्व मित्रांची विचारपूस केली.

त एवं लोकनाथेन परिपृष्टाः सुसत्कृताः। प्रत्यूचुर्हृष्टमनसस्तत्पादेक्षाहतांहसः

ज्यांना भगवानाने विचारले आणि आदर दिला, त्यांनी आनंदी मनाने उत्तर दिले. त्यांच्या पायांचे दर्शन झाल्यामुळे त्यांचे सर्व पाप नाहीसे झाले होते.

कुतोऽशिवं त्वच्चरणाम्बुजासवं महन्मनस्तो मुखनिःसृतं क्वचित्। पिबन्ति ये कर्णपुटैरलं प्रभो देहंभृतां देहकृदस्मृतिच्छिदम्

तुमच्या कमळासारख्या पायांमधून कधी-कधी तोंडून बाहेर पडणारे अमृत, हे महात्म्या, कधीही अशुभ कसे असेल? जे लोक कानांनी ते ऐकतात, त्यांना देहबंधन आणि देहामुळे होणारे विस्मरण सहज संपते.