श्रीमद्भागवतपुराणम्

( इंद्रवंशा ) भक्ताय चित्रा भगवान् हि सम्पदो राज्यं विभूतीर्न समर्थयत्यजः । अदीर्घबोधाय विचक्षणः स्वयं पश्यन् निपातं धनिनां मदोद्‌भवम्

भक्ताला भगवंत अद्भुत संपत्ती आणि राज्य देतो; पण ज्यांना समज नाही, त्यांना तो देत नाही, कारण श्रीहरी स्वतः श्रीमंतांचा गर्व आणि पतन पाहतो.

( अनुष्टुप् ) इत्थं व्यवसितो बुद्ध्या भक्तोऽतीव जनार्दने । विषयान्जायया त्यक्ष्यन् बुभुजे नातिलम्पटः

अशा प्रकारे ठाम मनाने, जनार्दनाचा भक्त असून, विषयांमध्ये असूनही, तो त्यांना फारसा आसक्त न होता उपभोगत होता.

तस्य वै देवदेवस्य हरेर्यज्ञपतेः प्रभोः । ब्राह्मणाः प्रभवो दैवं न तेभ्यो विद्यते परम्

त्या यज्ञस्वरूप देवदेवेश्वर हरिच्या दृष्टीने, ब्राह्मण हेच त्याचे मूळ आहेत; त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही.

एवं स विप्रो भगवत्सुहृत्तदा दृष्ट्वा स्वभृत्यैरजितं पराजितम् । तद्ध्यानवेगोद्‌ग्रथितात्मबन्धनः तद्धाम लेभेऽचिरतः सतां गतिम्

असा तो ब्राह्मण, भगवंताचा मित्र, आपल्या सेवकांकडून अजिताला हरलेले पाहून, त्याच्यावर ध्यान लावून, लवकरच भगवंताच्या धामाला, सत्पुरुषांच्या मार्गाला पोहोचला.

एतद् ब्रह्मण्यदेवस्य श्रुत्वा ब्रह्मण्यतां नरः । लब्धभावो भगवति कर्मबन्धाद् विमुच्यते

या ब्राह्मणप्रिय देवाची कथा ऐकून, जो मनुष्य भगवंतावर प्रेम करतो, तो कर्मबंधनातून मुक्त होतो.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे पृथुकोपाख्यानं नाम एकशीतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'पृथूचा कोप' या एक्याऐंशीव्या अध्यायाचा समाप्ती झाली.

कुरुक्षेत्रे सूर्योपरागपर्वणि यदुभिः सह कुरूणां नन्दादिगोपानां च समागमः - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) अथैकदा द्वारवत्यां वसतो रामकृष्णयोः । सूर्योपरागः सुमहानासीत्कल्पक्षये यथा

श्रीशुक म्हणाले: एकदा द्वारकेत, राम आणि कृष्ण राहत असताना, सूर्यग्रहणाचा फार मोठा योग आला, जसा कल्पाच्या शेवटी येतो.

तं ज्ञात्वा मनुजा राजन्पुरस्तादेव सर्वतः । समन्तपञ्चकं क्षेत्रं ययुः श्रेयोविधित्सया

राजा, त्या पुरुषाला ओळखून लोक सर्व बाजूंनी समंतपंचक या क्षेत्रात गेले, कारण त्यांना कल्याण मिळवायचे होते.

निःक्षत्रियां महीं कुर्वन्रामः शस्त्रभृतां वरः । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान्

शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रामाने पृथ्वी क्षत्रियविरहित केली, जिथे राजांच्या रक्ताच्या प्रवाहाने त्याने मोठी तळी निर्माण केली.

ईजे च भगवान्रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये

तेथे भगवान रामाने, स्वतः कर्माला न लागता, लोकांना एकत्र करून, इतर जसे पाप नष्ट करण्यासाठी यज्ञ करतात तसे यज्ञ केला.

महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन्भारतीः प्रजाः । वृष्णयश्च तथाक्रूर वसुदेवाहुकादयः

त्या मोठ्या तीर्थयात्रेत भारतातील लोक, वृष्णी, तसेच अक्रूर, वसुदेव, आहुक आणि इतरही तेथे आले.

ययुर्भारत तत्क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णवः । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्याः सुचन्द्रशुकसारणैः

गदा, प्रद्युम्न, सांब आणि सुचंद्र, शुक, सारण यांसारखे भारतवंशीय आपले पाप घालवण्यासाठी त्या क्षेत्रात गेले.

आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथपः । ते रथैर्देवधिष्ण्याभैः हयैश्च तरलप्लवैः

अनिरुद्ध रक्षणासाठी थांबला आणि कृतवर्मा सेनापतीसुद्धा; ते दिव्य चिन्हांनी सजवलेल्या रथांवर आणि वेगवान घोड्यांवर शोभून दिसत होते.

गजैर्नदद्‌भिरभ्राभैः नृभिर्विद्याधरद्युभिः । व्यरोचन्त महातेजाः पथि काञ्चनमालिनः

मेघासारखा गजर करणारे हत्ती, विद्याधर आणि देवांसोबतचे पुरुष, सुवर्णमाळा घातलेले तेजस्वी लोक, रस्त्यावर शोभून दिसत होते.

दिव्यस्रग्वस्त्रसन्नाहाः कलत्रैः खेचरा इव । तत्र स्नात्वा महाभागा उपोष्य सुसमाहिताः

दिव्य फुले, वस्त्रे आणि कवच घालून, आपल्या स्त्रियांबरोबर, ते आकाशात फिरणाऱ्यांसारखे भासत होते; तेथे स्नान करून, ते पुण्यवान उपवास करून एकाग्र झाले.

ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धेनूः वासःस्रग्‌रुक्ममालिनीः । रामह्रदेषु विधिवत् पुनराप्लुत्य वृष्णयः

त्यांनी ब्राह्मणांना गायी, वस्त्रे, फुले आणि सोन्याचे दागिने दिले; मग वृष्णी लोकांनी रामाच्या तळ्यात विधिपूर्वक पुन्हा स्नान केले.

ददुः स्वन्नं द्विजाग्र्येभ्यः कृष्णे नो भक्तिरस्त्विति । स्वयं च तदनुज्ञाता वृष्णयः कृष्णदेवताः

त्यांनी आपले अन्न श्रेष्ठ ब्राह्मणांना दिले आणि 'आम्हाला कृष्णभक्ती मिळो' असे म्हणाले; मग त्यांच्या परवानगीने कृष्णभक्त वृष्णी स्वतःही अन्न घेतले.

भुक्त्वोपविविशुः कामं स्निग्धच्छायाङ्‌घ्रिपाङ्‌घ्रिषु । तत्रागतांस्ते ददृशुः सुहृत्संबन्धिनो नृपान्

खाऊन झाल्यावर, ते मऊ सावलीच्या झाडाखाली हवे तसे बसले; तिथे आलेले, आपले मित्र आणि नातेवाईक असलेले राजे त्यांनी पाहिले.

मत्स्योशीनरकौशल्य विदर्भकुरुसृञ्जयान् । काम्बोजकैकयान् मद्रान् कुन्तीनानर्तकेरलान्

मात्स्य, शीन, कौशल्य, विदर्भ, कुरु, सृंजय, काम्बोज, कैकेय, मद्र, कुंती, अनर्त, केरळ हे सर्व त्यांनी पाहिले.

अन्यांश्चैवात्मपक्षीयान् परांश्च शतशो नृप । नन्दादीन् सुहृदो गोपान् गोपीश्चोत्कण्ठिताश्चिरम्

राजा, शेकडो इतर आपले आणि परके, तसेच नंद व इतर मित्र, गवळी आणि अनेक दिवस वाट पाहणाऱ्या गोपिका त्यांनी पाहिल्या.

( मिश्र ) अन्योन्यसन्दर्शनहर्षरंहसा प्रोत्फुल्लहृद्वक्त्रसरोरुहश्रियः । आश्लिष्य गाढं नयनैः स्रवज्जला हृष्यत्त्वचो रुद्धगिरो ययुर्मुदम्

एकमेकांना पाहून त्यांच्या हृदयात आणि चेहऱ्यावर आनंद फुलला; त्यांनी घट्ट मिठी मारली, डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहिले, अंगावर रोमांच आला, आवाज दाटला आणि ते आनंदित झाले.

स्त्रियश्च संवीक्ष्य मिथोऽतिसौहृद स्मितामलापाङ्गदृशोऽभिरेभिरे । स्तनैः स्तनान् कुङ्कुमपङ्करूषितान् निहत्य दोर्भिः प्रणयाश्रुलोचनाः

स्त्रिया एकमेकींकडे प्रेमाने पाहून, हसऱ्या आणि स्वच्छ नजरेने, एकमेकींना मिठी मारत होत्या; कुंकवाने माखलेल्या स्तनांनी एकमेकींच्या स्तनांवर दाब देत, हातांनी धरून, डोळ्यांत प्रेमाश्रू होते.

( अनुष्टुप् ) ततोऽभिवाद्य ते वृद्धान् यविष्ठैरभिवादिताः । स्वागतं कुशलं पृष्ट्वा चक्रुः कृष्णकथा मिथः

मग त्यांनी वडीलधाऱ्यांना नमस्कार केला, आणि लहानांनी त्यांना नमस्कार केला; स्वागत करून, कुशल विचारून, एकमेकांशी कृष्णाची कथा बोलू लागले.

पृथा भ्रातॄन् स्वसॄर्वीक्ष्य तत्पुत्रान् पितरावपि । भ्रातृपत्‍नीर्मुकुन्दं च जहौ सङ्कथया शुचः

पृथेला आपल्या भाऊ, बहिणी, त्यांची मुले, आई-वडील, भावजया आणि मुकुंद यांना पाहून, गप्पांमध्ये आपला दु:ख विसरला.

कुन्त्युवाच - आर्य भ्रातरहं मन्ये आत्मानमकृताशिषम् । यद्वा आपत्सु मद्वार्तां नानुस्मरथ सत्तमाः

कुंती म्हणाली: 'माझ्या मोठ्या भावांनो, मी स्वतःला भाग्यहीन समजते, कारण, हे श्रेष्ठ पुरुषांनो, संकटाच्या वेळी तुम्ही माझी आठवण काढत नाही.'

सुहृदो ज्ञातयः पुत्रा भ्रातरः पितरावपि । नानुस्मरन्ति स्वजनं यस्य दैवमदक्षिणम्

मित्र, नातेवाईक, मुले, भाऊ आणि आईवडीलसुद्धा, जेव्हा नशीब उलटते, तेव्हा आपल्याच माणसांना आठवत नाहीत.

श्रीवसुदेव उवाच - अम्ब मास्मानसूयेथा दैवक्रीडनकान् नरान् । ईशस्य हि वशे लोकः कुरुते कार्यतेऽथ वा

श्रीवासुदेव म्हणाले — आई, या माणसांवर राग धरू नकोस. ते सगळे नशिबाच्या हातातील खेळणी आहेत. कारण सर्व जग परमेश्वराच्या अधीन आहे; तोच सर्वांना करायला लावतो.

कंसप्रतापिताः सर्वे वयं याता दिशं दिशम् । एतर्ह्येव पुनः स्थानं दैवेनासादिताः स्वसः

कंसाच्या छळामुळे आम्ही सगळे वेगवेगळ्या दिशांना गेलो होतो. पण आता, बहीण, नशिबाच्या कृपेनेच आम्ही पुन्हा आपल्या जागी आलो आहोत.

श्रीशुक उवाच - वसुदेवोग्रसेनाद्यैः यदुभिस्तेऽर्चिता नृपाः । आसन् अच्युतसन्दर्श परमानन्दनिर्वृताः

श्रीशुक म्हणाले — वसुदेव, उग्रसेन आणि यदू यांनी राजांना सन्मान दिला. अच्युताचे दर्शन घेऊन ते सर्व राजे अत्यंत आनंदित आणि तृप्त झाले.