श्रीमद्भागवतपुराणम्

इत्थंविधान्यनेकानि वसतां गुरुवेश्मसु । गुरोरनुग्रहेणैव पुमान् पूर्णः प्रशान्तये

अशा अनेक अनुभवांतून, गुरुंच्या कृपेनेच, गुरुंच्या घरी राहणारा माणूस पूर्णत्व आणि शांतता मिळवतो.

श्रीब्राह्मण उवाच - किमस्माभिरनिर्वृत्तं देवदेव जगद्‌गुरो । भवता सत्यकामेन येषां वासो गुरावभूत्

श्रीब्राह्मण म्हणाले—देवाधिदेव, जगाचे गुरु, आम्ही तुमच्या घरी राहिलो असताना, सत्यप्रतिज्ञ असलेल्या तुमच्यामुळे आमचं काय अपूर्ण राहिलं?

यस्य च्छन्दोमयं ब्रह्म देह आवपनं विभो । श्रेयसां तस्य गुरुषु वासोऽत्यन्तविडम्बनम्

ज्याचा देह वेदांच्या स्वरूपाचा आहे, अशा महात्म्यासाठी गुरुंच्या घरी राहणं हे सर्व कल्याणांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे श्रीदामचरिते अशीतितमोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'श्रीदामचरित्र' या ऐंशीव्या अध्यायाचा येथे समाप्ती.

श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) स इत्थं द्विजमुख्येन सह सङ्कथयन् हरिः । सर्वभूतमनोऽभिज्ञः स्मयमान उवाच तम्

श्रीशुक म्हणाले—हरि त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणासोबत अशा रीतीने संवाद करत होते; सर्वांच्या मनाचा जाणकार असलेल्या त्याने हसत त्या ब्राह्मणाशी बोलले.

ब्रह्मण्यो ब्राह्मणं कृष्णो भगवान् प्रहसन् प्रियम् । प्रेम्णा निरीक्षणेनैव प्रेक्षन् खलु सतां गतिः

ब्राह्मणांचा प्रिय असलेला भगवान कृष्ण प्रेमाने हसत त्या ब्राह्मणाकडे पाहिले; अशा प्रेमळ दृष्टीने पाहणं हे सज्जनांचे अंतिम ध्येय आहे.

श्रीभगवानुवाच - किमुपायनमानीतं ब्रह्मन्मे भवता गृहात् । अण्वप्युपाहृतं भक्तैः प्रेम्णा भुर्येव मे भवेत् । भूर्यप्यभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते

श्रीभगवान म्हणाले—ब्राह्मण, तू तुझ्या घरीून माझ्यासाठी काय भेट आणली आहेस? भक्तांनी प्रेमाने दिलेली अगदी छोटी गोष्टही मला मोठी वाटते; पण भक्तिभावाशिवाय दिलेली मोठी वस्तू मला आनंद देत नाही.

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतं अश्नामि प्रयतात्मनः

जो कोणी भक्तीने मला पान, फूल, फळ किंवा पाणी अर्पण करतो, त्या शुद्ध मनाच्या भक्ताने दिलेलं मी स्वीकारतो.

इत्युक्तोऽपि द्विजस्तस्मै व्रीडितः पतये श्रियः । पृथुकप्रसृतिं राजन् न प्रायच्छदवाङ्मुखः

असं सांगूनही, त्या ब्राह्मणाला लक्ष्मीपतीसमोर लाज वाटली आणि त्याने हातातली भाजलेली तांदूळाची मूठ देण्याचं टाळलं, तो गप्प आणि संकोचलेला राहिला.

सर्वभूतात्मदृक् साक्षात् तस्यागमनकारणम् । विज्ञायाचिन्तयन्नायं श्रीकामो माभजत्पुरा

सर्व जीवांमध्ये आत्म्याचं दर्शन करणाऱ्या त्याने त्याच्या येण्याचं कारण ओळखलं आणि मनात विचार केला—'याने पूर्वी धनाच्या इच्छेने माझी पूजा केली नव्हती.'

पत्‍न्याः पतिव्रतायास्तु सखा प्रियचिकीर्षया । प्राप्तो मामस्य दास्यामि सम्पदोऽमर्त्यदुर्लभाः

पण आता, त्याच्या पतिव्रता पत्नीच्या इच्छेने आणि मैत्रीपोटी तो माझ्याकडे आला आहे; मी त्याला अशी संपत्ती देईन जी माणसांना सहज मिळत नाही.

इत्थं विचिन्त्य वसनात् चीरबद्धान् द्विजन्मनः । स्वयं जहार किमिदं इति पृथुकतण्डुलान्

अशा प्रकारे विचार करून, त्या ब्राह्मणाच्या घरातून कापडात बांधलेले भाजलेले तांदूळ त्याने स्वतः घेतले आणि 'हे काय आहे?' असे आश्चर्याने पाहिले.

नन्वेतदुपनीतं मे परमप्रीणनं सखे । तर्पयन्त्यङ्ग मां विश्वं एते पृथुकतण्डुलाः

मित्रा, हे माझ्यासाठी आणलेले अर्पण खरोखरच मला अत्यंत आनंद देणारे आहे; हे भाजलेले तांदूळ, प्रिय, मला आणि या संपूर्ण जगाला तृप्त करतात.

इति मुष्टिं सकृज्जग्ध्वा द्वितीयां जग्धुमाददे । तावच्छ्रीर्जगृहे हस्तं तत्परा परमेष्ठिनः

असा एक मूठ तांदूळ खाऊन, दुसरा घ्यायला तो पुढे झुकला; तेव्हा परमेश्वराच्या सेवेत असलेली लक्ष्मीने त्याचा हात थांबवला.

एतावतालं विश्वात्मन् सर्वसम्पत्समृद्धये । अस्मिन्लोके अथवामुष्मिन् पुंसस्त्वत्तोषकारणम्

हे विश्वाचे आत्मा, तुझ्या समाधानासाठी इतकेच सर्व संपत्तीच्या वाढीसाठी पुरेसे आहे, या जगात किंवा पुढच्या जगातही.

ब्राह्मणस्तां तु रजनीं उषित्वाच्युतमन्दिरे । भुक्त्वा पीत्वा सुखं मेने आत्मानं स्वर्गतं यथा

त्या ब्राह्मणाने ती रात्र अच्युताच्या घरात घालवली, खाऊन-पिऊन सुख अनुभवले आणि स्वतःला जणू स्वर्गात असल्यासारखे समजले.

श्वोभूते विश्वभावेन स्वसुखेनाभिवन्दितः । जगाम स्वालयं तात पथ्यनुव्रज्य नन्दितः

सकाळ झाली, तेव्हा सर्वांच्या प्रेमाने आणि स्वतःच्या आनंदाने सन्मानित होऊन, तो आनंदाने आपल्या घरी परतला, वाटेवर साथ मिळाली.

स चालब्ध्वा धनं कृष्णान् न तु याचितवान् स्वयम् । स्वगृहान् व्रीडितोऽगच्छन् महद्दर्शननिर्वृतः

त्याला कृष्णाकडून धन मिळाले नाही, आणि त्याने स्वतःही मागितले नाही; तो लाजत आपल्या घरी गेला, पण त्या महान दर्शनाने तृप्त झाला.

अहो ब्रह्मण्यदेवस्य दृष्टा ब्रह्मण्यता मया । यद् दरिद्रतमो लक्ष्मीं आश्लिष्टो बिभ्रतोरसि

वा! ब्राह्मणांचे रक्षण करणाऱ्या देवाची खरी भक्ती मी पाहिली; कारण मी अत्यंत गरीब असूनही लक्ष्मीने त्याला छातीशी धरले.

क्वाहं दरिद्रः पापीयान् क्व कृष्णः श्रीनिकेतनः । ब्रह्मबन्धुरिति स्माहं बाहुभ्यां परिरम्भितः

मी गरीब आणि पापी कुठे, आणि श्रीचे निवासस्थान असलेला कृष्ण कुठे? फक्त नावाचा ब्राह्मण असूनही त्याने मला आपल्या बाहूंनी घट्ट मिठी मारली.

निवासितः प्रियाजुष्टे पर्यङ्के भ्रातरो यथा । महिष्या वीजितः श्रान्तो बालव्यजनहस्तया

माझ्या प्रिय मित्राने मला आपल्या जवळच्या पलंगावर बसवले, जसे भाऊ एकमेकांना जपतात, आणि राणीने थकलेल्या मला मुलांच्या पंख्याने वाऱ्याची सेवा केली.

शुश्रूषया परमया पादसंवाहनादिभिः । पूजितो देवदेवेन विप्रदेवेन देववत्

पाय दाबणे वगैरे अत्यंत सेवेतून, देवांचा देव आणि ब्राह्मणांचा देव असलेल्या त्याने मला जणू मी देवच आहे अशा सन्मानाने पूजले.

स्वर्गापवर्गयोः पुंसां रसायां भुवि सम्पदाम् । सर्वासामपि सिद्धीनां मूलं तच्चरणार्चनम्

स्वर्गातील किंवा मुक्तीतील आनंद, पृथ्वीवरील संपत्ती, आणि सर्व सिद्धी यांचे मूळ म्हणजे त्याच्या पायांची भक्ती करणे.

अधनोऽयं धनं प्राप्य माद्यात् उच्चैः न मां स्मरेत् । इति कारुणिको नूनं धनं मेऽभूरि नाददात्

हा गरीब माणूस धन मिळवला असता, तर कदाचित गर्वाने मला विसरला असता; म्हणूनच त्याने माझ्यावर दया करून मला भरपूर धन दिले नाही.

इति तच्चिन्तयन् अन्तः प्राप्तो नियगृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दुसङ्काशैः विमानैः सर्वतो वृतम्

अशा विचारात तो आपल्या लहान घराजवळ पोहोचला, आणि ते घर सूर्य, अग्नी आणि चंद्रासारख्या तेजस्वी विमानांनी सर्व बाजूंनी वेढलेले दिसले.

विचित्रोपवनोद्यानैः कूजद्‍द्विजकुलाकुलैः । प्रोत्फुल्लकमुदाम्भोज कह्लारोत्पलवारिभिः

ते घर सुंदर बागा आणि उपवनांनी, पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने, आणि तळ्यात उमललेल्या कमळ, कुमुद, नीलकमळांनी सजलेले होते.

जुष्टं स्वलङ्कृतैः पुम्भिः स्त्रीभिश्च हरिणाक्षिभिः । किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत्

तेथे सुंदर अलंकार घातलेले पुरुष आणि हरिणासारख्या डोळ्यांच्या स्त्रिया होत्या; त्याला वाटले, 'हे काय? हे कुणाचे स्थान? हे कसे घडले?'

एवं मीमांसमानं तं नरा नार्योऽमरप्रभाः । प्रत्यगृह्णन् महाभागं गीतवाद्येन भूयसा

तो असे विचार करत असताना, देवासारख्या तेजस्वी पुरुषांनी आणि स्त्रियांनी, गाणे व वाद्यांच्या गजरात, त्या भाग्यवानाचे स्वागत केले.

पतिमागतमाकर्ण्य पत्‍न्युद्धर्षातिसम्भ्रमा । निश्चक्राम गृहात्तूर्णं रूपिणी श्रीरिवालयात्

पती घरी आला हे ऐकून, त्याची पत्नी आनंद आणि गोंधळाने भरून, घरातून पटकन बाहेर आली, जणू लक्ष्मीच आपल्या निवासातून बाहेर येते.