श्रीमद्भागवतपुराणम्

अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्युः समर्हणम् । उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनीः

मग त्याने आपल्या मित्राला पलंगावर बसवले आणि स्वतः त्याचे योग्य आदरपूर्वक स्वागत केले, पाणी आणून स्वतःच्या हाताने त्याचे पाय धुतले.

अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवान् लोकपावनः । व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कमैः

राजा, सर्व लोकांना पावन करणारा भगवान, त्या पाण्याला डोक्यावर घेतले आणि दिव्य चंदन, अगर, केशर यांच्या सुवासिक लेपांनी त्याला अभिषेक केला.

धूपैः सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा । अर्चित्वाऽऽवेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत्

सुगंधी धूप आणि दिव्यांच्या रांगेने त्याने आपल्या मित्राची आनंदाने पूजा केली, त्याला तांबूल अर्पण केला आणि गाय देऊन स्वागताचे शब्द सांगितले.

कुचैलं मलिनं क्षामं द्‌विजं धमनिसंततम् । देवी पर्यचरत् साक्षात् चामरव्यजनेन वै

ज्याचे कपडे फाटके, मळलेले, शरीर कृश आणि शिरा ठळक दिसत होत्या, अशा त्या द्विजाचे स्वयं देवीने चामराच्या पंख्याने सेवा केली.

अन्तःपुरजनो दृष्ट्वा कृष्णेनामलकीर्तिना । विस्मितोऽभूदतिप्रीत्या अवधूतं सभाजितम्

निर्मळ कीर्ती असलेल्या कृष्णाने त्या अवधूताचे असे सन्मान केलेले पाहून अंतःपुरातील स्त्रिया आश्चर्यचकित झाल्या आणि त्यांना मोठा स्नेह वाटला.

किमनेन कृतं पुण्यं अवधूतेन भिक्षुणा । श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च

या अवधूत भिक्षुकाने असे कोणते पुण्य केले असेल? जो या जगात धनहीन, तुच्छ आणि नीच मानला जातो?

योऽसौ त्रिलोकगुरुणा श्रीनिवासेन सम्भृतः । पर्यङ्कस्थां श्रियं हित्वा परिष्वक्तोऽग्रजो यथा

त्रैलोक्याच्या गुरु श्रीनिवासाने ज्याचा असा सन्मान केला, त्याला तर लक्ष्मी पलंगावर बसलेली असतानाही मोठ्या भावाने मिठी मारली.

कथयां चक्रतुर्गाथाः पूर्वा गुरुकुले सतोः । आत्मनोर्ललिता राजन् करौ गृह्य परस्परम्

राजा, त्यांनी एकमेकांचे हात धरून, गुरुकुलातील जुन्या दिवसांच्या गोड आठवणी आणि गोष्टी सांगायला सुरुवात केली.

श्रीभगवानुवाच - अपि ब्रह्मन्गुरुकुलाद्‌ भवता लब्धदक्षिणात् । समावृत्तेन धर्मज्ञ भार्योढा सदृशी न वा

श्रीभगवान म्हणाले — ब्राह्मण, गुरुकुलात शिक्षण पूर्ण करून आणि योग्य दक्षिणा देऊन, तू धर्म जाणणारा आहेस, मग तुला योग्य अशी पत्नी मिळाली का?

प्रायो गृहेषु ते चित्तं अकामविहितं तथा । नैवातिप्रीयसे विद्वन् धनेषु विदितं हि मे

माझ्या माहितीनुसार, ज्ञानी माणसा, तुझे मन घरगुती जीवनात किंवा संपत्तीमध्ये गुंतलेले नाही, कारण तू इच्छाशून्य आहेस आणि अशा गोष्टींमध्ये तुला विशेष आनंद वाटत नाही.

केचित् कुर्वन्ति कर्माणि कामैरहतचेतसः । त्यजन्तः प्रकृतीर्दैवीः यथाहं लोकसङ्‌ग्रहम्

काही जण इच्छा आणि मोहामुळे कर्म करतात, आपली दैवी प्रवृत्ती सोडून देतात, जसे मी लोककल्याणासाठी करतो.

कच्चिद्‌ गुरुकुले वासं ब्रह्मन् स्मरसि नौ यतः । द्‌विजो विज्ञाय विज्ञेयं तमसः पारमश्नुते

ब्राह्मण, आपण दोघे गुरुकुलात एकत्र राहत होतो, त्या काळातील आठवणी तुला आहेत का? कारण द्विज ज्ञेय गोष्ट जाणून अज्ञानाचा अंधार पार करतो.

स वै सत्कर्मणां साक्षाद् द्विजातेरिह सम्भवः । आद्योऽङ्‌ग यत्राश्रमिणां यथाहं ज्ञानदो गुरुः

तोच प्रत्यक्ष सत्कर्म करणाऱ्यांचा मूळ आहे, द्विजांचा जन्मदाता आणि आश्रमधर्म पाळणाऱ्यांत सर्वोच्च आहे, जसा मी ज्ञान देणारा आणि गुरु आहे.

नन्वर्थकोविदा ब्रह्मन् वर्णाश्रमवतामिह । ये मया गुरुणा वाचा तरन्त्यञ्जो भवार्णवम्

ब्राह्मण, जे अर्थ जाणणारे आहेत आणि वर्णाश्रमाचे पालन करतात, ते माझ्या गुरुच्या वचनाने सहज संसारसागर पार करतात.

नाहमिज्याप्रजातिभ्यां तपसोपशमेन वा । तुष्येयं सर्वभूतात्मा गुरुशुश्रूषया यथा

मी, सर्व जीवांचा आत्मा, यज्ञ, संतती, तप किंवा संयम याने तितका संतुष्ट होत नाही, जितका गुरुसेवेने होतो.

अपि नः स्मर्यते ब्रह्मन् वृत्तं निवसतां गुरौ । गुरुदारैश्चोदितानां इन्धनानयने क्वचित्

ब्राह्मण, गुरुकुलात राहात असताना, गुरु पत्नींच्या सांगण्यावरून आपण कधी कधी लाकूड आणायला जात होतो, ते दिवस तुला आठवतात का?

प्रविष्टानां महारण्यं अपर्तौ सुमहद् द्विज । वातवर्षं अभूत्तीव्रं निष्ठुराः स्तनयित्‍नवः

आम्ही त्या मोठ्या जंगलात शिरलो, तेव्हा तिथे जोरदार वारा आणि भयंकर गडगडाटासह भीषण वादळ सुरू झालं.

सूर्यश्चास्तं गतस्तावत् तमसा चावृता दिशः । निम्नं कूलं जलमयं न प्राज्ञायत किञ्चन

तोपर्यंत सूर्य मावळला होता आणि सगळीकडे अंधार पसरला होता; नदीच्या काठावरचं खालील भाग पाण्याने भरून गेलं होतं, काहीच दिसत नव्हतं.

( वंशस्था ) वयं भृशम्तत्र महानिलाम्बुभिः निहन्यमाना महुरम्बुसम्प्लवे । दिशोऽविदन्तोऽथ परस्परं वने गृहीतहस्ताः परिबभ्रिमातुराः

तिथे आम्हा सर्वांवर प्रचंड वारा आणि पावसाच्या जोरदार सरी कोसळत होत्या; पाण्याच्या पुरात आम्ही सैरभैर झालो होतो. जंगलात दिशा कळेनाशा झाल्या, एकमेकांना दिसेनासं झालं, म्हणून आम्ही हातात हात घेऊन घाबरून फिरत राहिलो.

( अनुष्टुप् ) एतद्‌ विदित्वा उदिते रवौ सान्दीपनिर्गुरुः । अन्वेषमाणो नः शिष्यान् आचार्योऽपश्यदातुरान्

सूर्य उगवल्यावर आमचे गुरु सांदीपनी आम्हाला शोधायला निघाले आणि त्यांनी आम्हा शिष्यांना अशा हालाखीच्या अवस्थेत पाहिलं.

अहो हे पुत्रका यूयं अस्मदर्थेऽतिदुःखिताः । आत्मा वै प्राणिनां प्रेष्ठः तं अनादृत्य मत्पराः

अहो मुलांनो, तुम्ही माझ्यासाठी खूप त्रास सहन केला; स्वतःच्या सुखाचा विचार न करता तुम्ही माझ्या सेवेत राहिलात.

एतदेव हि सच्छिष्यैः कर्तव्यं गुरुनिष्कृतम् । यद्‌ वै विशुद्धभावेन सर्वार्थात्मार्पणं गुरौ

खरे शिष्य गुरुंसाठी असंच करतात—शुद्ध मनाने आपली सर्व मेहनत आणि सर्वस्व गुरुंना अर्पण करतात.

तुष्टोऽहं भो द्विजश्रेष्ठाः सत्याः सन्तु मनोरथाः । छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च

मी समाधानी आहे, हो द्विजश्रेष्ठांनो; तुमच्या सर्व सत्य मनोकामना पूर्ण होवोत, आणि तुम्ही या जन्मात आणि पुढच्या जन्मात वेद आणि त्यांचे अंग उत्तम प्रकारे आत्मसात करू द्या.

इत्थंविधान्यनेकानि वसतां गुरुवेश्मसु । गुरोरनुग्रहेणैव पुमान् पूर्णः प्रशान्तये

अशा अनेक अनुभवांतून, गुरुंच्या कृपेनेच, गुरुंच्या घरी राहणारा माणूस पूर्णत्व आणि शांतता मिळवतो.

श्रीब्राह्मण उवाच - किमस्माभिरनिर्वृत्तं देवदेव जगद्‌गुरो । भवता सत्यकामेन येषां वासो गुरावभूत्

श्रीब्राह्मण म्हणाले—देवाधिदेव, जगाचे गुरु, आम्ही तुमच्या घरी राहिलो असताना, सत्यप्रतिज्ञ असलेल्या तुमच्यामुळे आमचं काय अपूर्ण राहिलं?

यस्य च्छन्दोमयं ब्रह्म देह आवपनं विभो । श्रेयसां तस्य गुरुषु वासोऽत्यन्तविडम्बनम्

ज्याचा देह वेदांच्या स्वरूपाचा आहे, अशा महात्म्यासाठी गुरुंच्या घरी राहणं हे सर्व कल्याणांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे श्रीदामचरिते अशीतितमोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'श्रीदामचरित्र' या ऐंशीव्या अध्यायाचा येथे समाप्ती.

श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) स इत्थं द्विजमुख्येन सह सङ्कथयन् हरिः । सर्वभूतमनोऽभिज्ञः स्मयमान उवाच तम्

श्रीशुक म्हणाले—हरि त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणासोबत अशा रीतीने संवाद करत होते; सर्वांच्या मनाचा जाणकार असलेल्या त्याने हसत त्या ब्राह्मणाशी बोलले.

ब्रह्मण्यो ब्राह्मणं कृष्णो भगवान् प्रहसन् प्रियम् । प्रेम्णा निरीक्षणेनैव प्रेक्षन् खलु सतां गतिः

ब्राह्मणांचा प्रिय असलेला भगवान कृष्ण प्रेमाने हसत त्या ब्राह्मणाकडे पाहिले; अशा प्रेमळ दृष्टीने पाहणं हे सज्जनांचे अंतिम ध्येय आहे.