श्रीमद्भागवतपुराणम्

इति सञ्चिन्त्य मनसा गमनाय मतिं दधे । अप्यस्त्युपायनं किञ्चिद् गृहे कल्याणि दीयताम्

असा विचार करून त्याने जाण्याचा निश्चय केला आणि म्हणाला — 'गृहात काही भेटवस्तू आहे का, सुभगे? काही असेल तर दे.'

याचित्वा चतुरो मुष्टीन् विप्रान् पृथुकतण्डुलान् । चैलखण्डेन तान् बद्ध्वा भर्त्रे प्रादादुपायनम्

तीने ब्राह्मणांकडून चार मूठ पोहे मागून घेतले, ते एका फाटक्या कापडात बांधले आणि नवऱ्याला भेट म्हणून दिले.

स तानादाय विप्राग्र्यः प्रययौ द्वारकां किल । कृष्णसन्दर्शनं मह्यं कथं स्यादिति चिन्तयन्

ते घेऊन तो श्रेष्ठ ब्राह्मण द्वारकेकडे निघाला, 'मला कृष्णाचं दर्शन कसं मिळेल?' असा विचार करत.

त्रीणि गुल्मान्यतीयाय तिस्रः कक्षाश्च सद्विजः । विप्रोऽगम्यान्धकवृष्णीनां गृहेष्वच्युतधर्मिणाम्

तो सज्जन ब्राह्मण तीन तटबंद्या आणि तीन अंगणे ओलांडून, अचल भगवंताच्या मार्गावर चालणाऱ्या अंधक आणि वृष्णी यांच्या घरात गेला.

गृहं द्‌व्यष्टसहस्राणां महिषीणां हरेर्द्विजः । विवेशैकतमं श्रीमद् ब्रह्मानन्दं गतो यथा

हरिच्या सोळा हजार राण्यांपैकी एका घरात तो ब्राह्मण शिरला आणि जणू काही त्याला ब्रह्मानंदच लाभला, अशी आनंदाने त्याचं मन भरून आलं.

तं विलोक्याच्युतो दूरात् प्रियापर्यङ्कमास्थितः । सहसोत्थाय चाभ्येत्य दोर्भ्यां पर्यग्रहीन्मुदा

दूरवरून त्याला पाहताच, अच्युत आपल्या प्रिय पत्नीच्या पलंगावर बसला होता, तो लगेच उठून पुढे गेला आणि दोन्ही हातांनी आनंदाने त्याला मिठी मारली.

सख्युः प्रियस्य विप्रर्षेः अङ्‌गसङ्‌गातिनिर्वृतः । प्रीतो व्यमुञ्चदब्बिन्दून् नेत्राभ्यां पुष्करेक्षणः

प्रिय मित्राचा स्पर्श होताच, त्या द्विजर्षीचा, कमळासारख्या डोळ्यांनी युक्त भगवान अत्यंत आनंदित झाला आणि त्याच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले.

अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्युः समर्हणम् । उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनीः

मग त्याने आपल्या मित्राला पलंगावर बसवले आणि स्वतः त्याचे योग्य आदरपूर्वक स्वागत केले, पाणी आणून स्वतःच्या हाताने त्याचे पाय धुतले.

अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवान् लोकपावनः । व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कमैः

राजा, सर्व लोकांना पावन करणारा भगवान, त्या पाण्याला डोक्यावर घेतले आणि दिव्य चंदन, अगर, केशर यांच्या सुवासिक लेपांनी त्याला अभिषेक केला.

धूपैः सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा । अर्चित्वाऽऽवेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत्

सुगंधी धूप आणि दिव्यांच्या रांगेने त्याने आपल्या मित्राची आनंदाने पूजा केली, त्याला तांबूल अर्पण केला आणि गाय देऊन स्वागताचे शब्द सांगितले.

कुचैलं मलिनं क्षामं द्‌विजं धमनिसंततम् । देवी पर्यचरत् साक्षात् चामरव्यजनेन वै

ज्याचे कपडे फाटके, मळलेले, शरीर कृश आणि शिरा ठळक दिसत होत्या, अशा त्या द्विजाचे स्वयं देवीने चामराच्या पंख्याने सेवा केली.

अन्तःपुरजनो दृष्ट्वा कृष्णेनामलकीर्तिना । विस्मितोऽभूदतिप्रीत्या अवधूतं सभाजितम्

निर्मळ कीर्ती असलेल्या कृष्णाने त्या अवधूताचे असे सन्मान केलेले पाहून अंतःपुरातील स्त्रिया आश्चर्यचकित झाल्या आणि त्यांना मोठा स्नेह वाटला.

किमनेन कृतं पुण्यं अवधूतेन भिक्षुणा । श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च

या अवधूत भिक्षुकाने असे कोणते पुण्य केले असेल? जो या जगात धनहीन, तुच्छ आणि नीच मानला जातो?

योऽसौ त्रिलोकगुरुणा श्रीनिवासेन सम्भृतः । पर्यङ्कस्थां श्रियं हित्वा परिष्वक्तोऽग्रजो यथा

त्रैलोक्याच्या गुरु श्रीनिवासाने ज्याचा असा सन्मान केला, त्याला तर लक्ष्मी पलंगावर बसलेली असतानाही मोठ्या भावाने मिठी मारली.

कथयां चक्रतुर्गाथाः पूर्वा गुरुकुले सतोः । आत्मनोर्ललिता राजन् करौ गृह्य परस्परम्

राजा, त्यांनी एकमेकांचे हात धरून, गुरुकुलातील जुन्या दिवसांच्या गोड आठवणी आणि गोष्टी सांगायला सुरुवात केली.

श्रीभगवानुवाच - अपि ब्रह्मन्गुरुकुलाद्‌ भवता लब्धदक्षिणात् । समावृत्तेन धर्मज्ञ भार्योढा सदृशी न वा

श्रीभगवान म्हणाले — ब्राह्मण, गुरुकुलात शिक्षण पूर्ण करून आणि योग्य दक्षिणा देऊन, तू धर्म जाणणारा आहेस, मग तुला योग्य अशी पत्नी मिळाली का?

प्रायो गृहेषु ते चित्तं अकामविहितं तथा । नैवातिप्रीयसे विद्वन् धनेषु विदितं हि मे

माझ्या माहितीनुसार, ज्ञानी माणसा, तुझे मन घरगुती जीवनात किंवा संपत्तीमध्ये गुंतलेले नाही, कारण तू इच्छाशून्य आहेस आणि अशा गोष्टींमध्ये तुला विशेष आनंद वाटत नाही.

केचित् कुर्वन्ति कर्माणि कामैरहतचेतसः । त्यजन्तः प्रकृतीर्दैवीः यथाहं लोकसङ्‌ग्रहम्

काही जण इच्छा आणि मोहामुळे कर्म करतात, आपली दैवी प्रवृत्ती सोडून देतात, जसे मी लोककल्याणासाठी करतो.

कच्चिद्‌ गुरुकुले वासं ब्रह्मन् स्मरसि नौ यतः । द्‌विजो विज्ञाय विज्ञेयं तमसः पारमश्नुते

ब्राह्मण, आपण दोघे गुरुकुलात एकत्र राहत होतो, त्या काळातील आठवणी तुला आहेत का? कारण द्विज ज्ञेय गोष्ट जाणून अज्ञानाचा अंधार पार करतो.

स वै सत्कर्मणां साक्षाद् द्विजातेरिह सम्भवः । आद्योऽङ्‌ग यत्राश्रमिणां यथाहं ज्ञानदो गुरुः

तोच प्रत्यक्ष सत्कर्म करणाऱ्यांचा मूळ आहे, द्विजांचा जन्मदाता आणि आश्रमधर्म पाळणाऱ्यांत सर्वोच्च आहे, जसा मी ज्ञान देणारा आणि गुरु आहे.

नन्वर्थकोविदा ब्रह्मन् वर्णाश्रमवतामिह । ये मया गुरुणा वाचा तरन्त्यञ्जो भवार्णवम्

ब्राह्मण, जे अर्थ जाणणारे आहेत आणि वर्णाश्रमाचे पालन करतात, ते माझ्या गुरुच्या वचनाने सहज संसारसागर पार करतात.

नाहमिज्याप्रजातिभ्यां तपसोपशमेन वा । तुष्येयं सर्वभूतात्मा गुरुशुश्रूषया यथा

मी, सर्व जीवांचा आत्मा, यज्ञ, संतती, तप किंवा संयम याने तितका संतुष्ट होत नाही, जितका गुरुसेवेने होतो.

अपि नः स्मर्यते ब्रह्मन् वृत्तं निवसतां गुरौ । गुरुदारैश्चोदितानां इन्धनानयने क्वचित्

ब्राह्मण, गुरुकुलात राहात असताना, गुरु पत्नींच्या सांगण्यावरून आपण कधी कधी लाकूड आणायला जात होतो, ते दिवस तुला आठवतात का?

प्रविष्टानां महारण्यं अपर्तौ सुमहद् द्विज । वातवर्षं अभूत्तीव्रं निष्ठुराः स्तनयित्‍नवः

आम्ही त्या मोठ्या जंगलात शिरलो, तेव्हा तिथे जोरदार वारा आणि भयंकर गडगडाटासह भीषण वादळ सुरू झालं.

सूर्यश्चास्तं गतस्तावत् तमसा चावृता दिशः । निम्नं कूलं जलमयं न प्राज्ञायत किञ्चन

तोपर्यंत सूर्य मावळला होता आणि सगळीकडे अंधार पसरला होता; नदीच्या काठावरचं खालील भाग पाण्याने भरून गेलं होतं, काहीच दिसत नव्हतं.

( वंशस्था ) वयं भृशम्तत्र महानिलाम्बुभिः निहन्यमाना महुरम्बुसम्प्लवे । दिशोऽविदन्तोऽथ परस्परं वने गृहीतहस्ताः परिबभ्रिमातुराः

तिथे आम्हा सर्वांवर प्रचंड वारा आणि पावसाच्या जोरदार सरी कोसळत होत्या; पाण्याच्या पुरात आम्ही सैरभैर झालो होतो. जंगलात दिशा कळेनाशा झाल्या, एकमेकांना दिसेनासं झालं, म्हणून आम्ही हातात हात घेऊन घाबरून फिरत राहिलो.

( अनुष्टुप् ) एतद्‌ विदित्वा उदिते रवौ सान्दीपनिर्गुरुः । अन्वेषमाणो नः शिष्यान् आचार्योऽपश्यदातुरान्

सूर्य उगवल्यावर आमचे गुरु सांदीपनी आम्हाला शोधायला निघाले आणि त्यांनी आम्हा शिष्यांना अशा हालाखीच्या अवस्थेत पाहिलं.

अहो हे पुत्रका यूयं अस्मदर्थेऽतिदुःखिताः । आत्मा वै प्राणिनां प्रेष्ठः तं अनादृत्य मत्पराः

अहो मुलांनो, तुम्ही माझ्यासाठी खूप त्रास सहन केला; स्वतःच्या सुखाचा विचार न करता तुम्ही माझ्या सेवेत राहिलात.

एतदेव हि सच्छिष्यैः कर्तव्यं गुरुनिष्कृतम् । यद्‌ वै विशुद्धभावेन सर्वार्थात्मार्पणं गुरौ

खरे शिष्य गुरुंसाठी असंच करतात—शुद्ध मनाने आपली सर्व मेहनत आणि सर्वस्व गुरुंना अर्पण करतात.