श्रीमद्भागवतपुराणम्

( मिश्र ) सा वाग् यया तस्य गुणान् गृणीते करौ च तत्कर्मकरौ मनश्च । स्मरेद्‌ वसन्तं स्थिरजङ्‌गमेषु श्रृणोति तत्पुण्यकथाः स कर्णः

तीच वाणी खरी आहे जी त्याच्या गुणांची स्तुती करते, तेच हात खरे जे त्याची सेवा करतात, तेच मन खरं जे सर्व सजीवांत वास करणाऱ्या त्याची आठवण ठेवतं, आणि तेच कान खरे जे त्याच्या पुण्यकथा ऐकतात.

शिरस्तु तस्योभयलिङ्‌गमानं एत्तदेव यत्पश्यति तद्धि चक्षुः । अङ्‌गानि विष्णोरथ तज्जनानां पादोदकं यानि भजन्ति नित्यम्

तेच डोकं खरं जे दोन्ही रूपे धारण करणाऱ्या त्याला वाकवतं, तीच डोळे खरी जे त्याचं दर्शन घेतात, तीच अंगं खरी जे नेहमी विष्णू किंवा त्याच्या भक्तांच्या पायधूळीत नित्यसेवा करतात.

सूत उवाच - ( अनुष्टुप् ) विष्णुरातेन सम्पृष्टो भगवान् बादरायणिः । वासुदेवे भगवति निमग्नहृदयोऽब्रवीत्

सूतमुनी म्हणाले — विष्णुरात याने विचारल्यावर, बदरायणाचा पुत्र, ज्याचं हृदय वासुदेव भगवंतात पूर्णपणे तल्लीन होतं, त्याने बोलायला सुरुवात केली.

श्रीशुक उवाच - कृष्णस्यासीत् सखा कश्चिद् ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः । विरक्त इन्द्रियार्थेषु प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः

शुकदेव म्हणाले — कृष्णाचा एक ब्राह्मण मित्र होता, जो वेदज्ञ, इंद्रियांच्या सुखांपासून विरक्त, शांतचित्त आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारा होता.

यदृच्छयोपपन्नेन वर्तमानो गृहाश्रमी । तस्य भार्या कुचैलस्य क्षुत्क्षामा च तथाविधा

तो ब्राह्मण गृहस्थाश्रमात राहून, जे काही सहज मिळेल त्यावर समाधान मानत होता. त्याची बायकोही त्याच्यासारखीच, उपासमारीने कृश आणि फाटकी वस्त्रे घालणारी होती.

पतिव्रता पतिं प्राह म्लायता वदनेन सा । दरिद्रं सीदमाना वै वेपमानाभिगम्य च

ती पतिव्रता स्त्री, फिकट चेहरा करून, दारिद्र्याने त्रस्त, थरथरत आपल्या नवऱ्याजवळ गेली आणि त्याला म्हणाली.

ननु ब्रह्मन् भगवतः सखा साक्षाच्छ्रियः पतिः । ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च भगवान् सात्वतर्षभः

ब्रह्मण, स्वतः लक्ष्मीचा पती असलेला भगवंत तुझा मित्र नाही का? तो ब्राह्मणांचा प्रिय, सर्वांचा आधार आणि सात्वतांचा श्रेष्ठ भगवंत आहे.

तमुपैहि महाभाग साधूनां च परायणम् । दास्यति द्रविणं भूरि सीदते ते कुटुम्बिने

हे भाग्यवान, त्या सज्जनांचा आधार असलेल्या त्याच्याकडे जा. तो नक्कीच तुझ्यासारख्या अडचणीत असलेल्या गृहस्थाला भरपूर संपत्ती देईल.

आस्तेऽधुना द्वारवत्यां भोजवृष्ण्यन्धकेश्वरः । स्मरतः पादकमलं आत्मानमपि यच्छति । किं न्वर्थकामान् भजतो नात्यभीष्टान्जगद्‌गुरुः

तो सध्या द्वारकेत भोज, वृष्णी आणि अंधकांचा स्वामी म्हणून आहे. तो आपल्या भक्तांना आठवताना स्वतःलाही अर्पण करतो. मग जगाचा गुरु त्याची भक्ती करणाऱ्याला हवी असलेली किंवा नको असलेली वस्तू का देणार नाही?

स एवं भार्यया विप्रो बहुशः प्रार्थितो मृदु । अयं हि परमो लाभ उत्तमःश्लोकदर्शनम्

अशा प्रकारे पत्नीने वारंवार नम्रपणे विनंती केल्यावर त्या ब्राह्मणाने मनाशी विचार केला — खरं तर, उत्तम कीर्ती असलेल्या भगवंताचं दर्शन मिळणं हेच सर्वात मोठं भाग्य आहे.

इति सञ्चिन्त्य मनसा गमनाय मतिं दधे । अप्यस्त्युपायनं किञ्चिद् गृहे कल्याणि दीयताम्

असा विचार करून त्याने जाण्याचा निश्चय केला आणि म्हणाला — 'गृहात काही भेटवस्तू आहे का, सुभगे? काही असेल तर दे.'

याचित्वा चतुरो मुष्टीन् विप्रान् पृथुकतण्डुलान् । चैलखण्डेन तान् बद्ध्वा भर्त्रे प्रादादुपायनम्

तीने ब्राह्मणांकडून चार मूठ पोहे मागून घेतले, ते एका फाटक्या कापडात बांधले आणि नवऱ्याला भेट म्हणून दिले.

स तानादाय विप्राग्र्यः प्रययौ द्वारकां किल । कृष्णसन्दर्शनं मह्यं कथं स्यादिति चिन्तयन्

ते घेऊन तो श्रेष्ठ ब्राह्मण द्वारकेकडे निघाला, 'मला कृष्णाचं दर्शन कसं मिळेल?' असा विचार करत.

त्रीणि गुल्मान्यतीयाय तिस्रः कक्षाश्च सद्विजः । विप्रोऽगम्यान्धकवृष्णीनां गृहेष्वच्युतधर्मिणाम्

तो सज्जन ब्राह्मण तीन तटबंद्या आणि तीन अंगणे ओलांडून, अचल भगवंताच्या मार्गावर चालणाऱ्या अंधक आणि वृष्णी यांच्या घरात गेला.

गृहं द्‌व्यष्टसहस्राणां महिषीणां हरेर्द्विजः । विवेशैकतमं श्रीमद् ब्रह्मानन्दं गतो यथा

हरिच्या सोळा हजार राण्यांपैकी एका घरात तो ब्राह्मण शिरला आणि जणू काही त्याला ब्रह्मानंदच लाभला, अशी आनंदाने त्याचं मन भरून आलं.

तं विलोक्याच्युतो दूरात् प्रियापर्यङ्कमास्थितः । सहसोत्थाय चाभ्येत्य दोर्भ्यां पर्यग्रहीन्मुदा

दूरवरून त्याला पाहताच, अच्युत आपल्या प्रिय पत्नीच्या पलंगावर बसला होता, तो लगेच उठून पुढे गेला आणि दोन्ही हातांनी आनंदाने त्याला मिठी मारली.

सख्युः प्रियस्य विप्रर्षेः अङ्‌गसङ्‌गातिनिर्वृतः । प्रीतो व्यमुञ्चदब्बिन्दून् नेत्राभ्यां पुष्करेक्षणः

प्रिय मित्राचा स्पर्श होताच, त्या द्विजर्षीचा, कमळासारख्या डोळ्यांनी युक्त भगवान अत्यंत आनंदित झाला आणि त्याच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले.

अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्युः समर्हणम् । उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनीः

मग त्याने आपल्या मित्राला पलंगावर बसवले आणि स्वतः त्याचे योग्य आदरपूर्वक स्वागत केले, पाणी आणून स्वतःच्या हाताने त्याचे पाय धुतले.

अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवान् लोकपावनः । व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कमैः

राजा, सर्व लोकांना पावन करणारा भगवान, त्या पाण्याला डोक्यावर घेतले आणि दिव्य चंदन, अगर, केशर यांच्या सुवासिक लेपांनी त्याला अभिषेक केला.

धूपैः सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा । अर्चित्वाऽऽवेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत्

सुगंधी धूप आणि दिव्यांच्या रांगेने त्याने आपल्या मित्राची आनंदाने पूजा केली, त्याला तांबूल अर्पण केला आणि गाय देऊन स्वागताचे शब्द सांगितले.

कुचैलं मलिनं क्षामं द्‌विजं धमनिसंततम् । देवी पर्यचरत् साक्षात् चामरव्यजनेन वै

ज्याचे कपडे फाटके, मळलेले, शरीर कृश आणि शिरा ठळक दिसत होत्या, अशा त्या द्विजाचे स्वयं देवीने चामराच्या पंख्याने सेवा केली.

अन्तःपुरजनो दृष्ट्वा कृष्णेनामलकीर्तिना । विस्मितोऽभूदतिप्रीत्या अवधूतं सभाजितम्

निर्मळ कीर्ती असलेल्या कृष्णाने त्या अवधूताचे असे सन्मान केलेले पाहून अंतःपुरातील स्त्रिया आश्चर्यचकित झाल्या आणि त्यांना मोठा स्नेह वाटला.

किमनेन कृतं पुण्यं अवधूतेन भिक्षुणा । श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च

या अवधूत भिक्षुकाने असे कोणते पुण्य केले असेल? जो या जगात धनहीन, तुच्छ आणि नीच मानला जातो?

योऽसौ त्रिलोकगुरुणा श्रीनिवासेन सम्भृतः । पर्यङ्कस्थां श्रियं हित्वा परिष्वक्तोऽग्रजो यथा

त्रैलोक्याच्या गुरु श्रीनिवासाने ज्याचा असा सन्मान केला, त्याला तर लक्ष्मी पलंगावर बसलेली असतानाही मोठ्या भावाने मिठी मारली.

कथयां चक्रतुर्गाथाः पूर्वा गुरुकुले सतोः । आत्मनोर्ललिता राजन् करौ गृह्य परस्परम्

राजा, त्यांनी एकमेकांचे हात धरून, गुरुकुलातील जुन्या दिवसांच्या गोड आठवणी आणि गोष्टी सांगायला सुरुवात केली.

श्रीभगवानुवाच - अपि ब्रह्मन्गुरुकुलाद्‌ भवता लब्धदक्षिणात् । समावृत्तेन धर्मज्ञ भार्योढा सदृशी न वा

श्रीभगवान म्हणाले — ब्राह्मण, गुरुकुलात शिक्षण पूर्ण करून आणि योग्य दक्षिणा देऊन, तू धर्म जाणणारा आहेस, मग तुला योग्य अशी पत्नी मिळाली का?

प्रायो गृहेषु ते चित्तं अकामविहितं तथा । नैवातिप्रीयसे विद्वन् धनेषु विदितं हि मे

माझ्या माहितीनुसार, ज्ञानी माणसा, तुझे मन घरगुती जीवनात किंवा संपत्तीमध्ये गुंतलेले नाही, कारण तू इच्छाशून्य आहेस आणि अशा गोष्टींमध्ये तुला विशेष आनंद वाटत नाही.

केचित् कुर्वन्ति कर्माणि कामैरहतचेतसः । त्यजन्तः प्रकृतीर्दैवीः यथाहं लोकसङ्‌ग्रहम्

काही जण इच्छा आणि मोहामुळे कर्म करतात, आपली दैवी प्रवृत्ती सोडून देतात, जसे मी लोककल्याणासाठी करतो.

कच्चिद्‌ गुरुकुले वासं ब्रह्मन् स्मरसि नौ यतः । द्‌विजो विज्ञाय विज्ञेयं तमसः पारमश्नुते

ब्राह्मण, आपण दोघे गुरुकुलात एकत्र राहत होतो, त्या काळातील आठवणी तुला आहेत का? कारण द्विज ज्ञेय गोष्ट जाणून अज्ञानाचा अंधार पार करतो.