श्रीमद्भागवतपुराणम्

यमुनामनु यान्येव गङ्गामनु च भारत। जगाम नैमिषं यत्र ऋषयः सत्रमासते

यमुना आणि मग गंगा या नद्यांच्या काठाने जात, भारत, तो नैमिषारण्यात पोहोचला, जिथे ऋषी मोठ्या यज्ञात मग्न होते.

तमागतमभिप्रेत्य मुनयो दीर्घसत्रिणः। अभिनन्द्य यथान्यायं प्रणम्योत्थाय चार्चयन्

त्याच्या आगमनाची चाहूल लागताच, दीर्घकालीन यज्ञात गुंतलेले मुनी, योग्य पद्धतीने त्याचे स्वागत करून, उठून नमस्कार केला आणि त्याचा सन्मान केला.

सोऽर्चितः सपरीवारः कृतासनपरिग्रहः। रोमहर्षणमासीनं महर्षेः शिष्यमैक्षत

त्याचा आणि त्याच्या सोबत्यांचा यथोचित सन्मान करून, त्याला आसन देण्यात आले. त्यानंतर त्याने महर्षींचा शिष्य रोमहर्षण याला तिथे बसलेला पाहिला.

अप्रत्युत्थायिनं सूतमकृतप्रह्वणाञ्जलिम्। अध्यासीनं च तान्विप्रांश्चुकोपोद्वीक्ष्य माधवः

त्या सूताने उठून नमस्कार केला नाही, हात जोडले नाहीत, आणि तो तसेच बसून राहिला, तसेच ते ब्राह्मणही बसलेच राहिले, हे पाहून माधवाला राग आला.

यस्मादसाविमान्विप्रानध्यास्ते प्रतिलोमजः। धर्मपालांस्तथैवास्मान्वधमर्हति दुर्मतिः

हा नीचजन्माचा मनुष्य या धर्मरक्षक ब्राह्मणांपेक्षा आणि आमच्यापेक्षाही वर बसला आहे, म्हणून हा दुष्टवृत्तीचा मृत्यूलायक आहे.

ऋषेर्भगवतो भूत्वा शिष्योऽधीत्य बहूनि च। सेतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः

महर्षी भगवंतांचा शिष्य होऊन, त्याने अनेक इतिहास, पुराणे आणि सर्व धर्मशास्त्रांचा अभ्यास केला असला, तरी—

अदान्तस्याविनीतस्य वृथा पण्डितमानिनः। न गुणाय भवन्ति स्म नटस्येवाजितात्मनः

शिस्त नसलेल्या, विनय नसलेल्या आणि स्वतःला व्यर्थ पंडित समजणाऱ्याला हे ज्ञान काही उपयोगाचे राहत नाही, जसे की स्वभाव जिंकता न आलेल्या नटाला त्याचे कौशल्य उपयोगी पडत नाही.

एतदर्थो हि लोकेऽस्मिन्नवतारो मया कृतः। वध्या मे धर्मध्वजिनस्ते हि पातकिनोऽधिकाः

याच कारणासाठी मी या जगात अवतार घेतला आहे—जे धर्माचा देखावा करतात पण प्रत्यक्षात पापी आहेत, त्यांचा वध करणे हेच माझे कर्तव्य आहे.

एतावदुक्त्वा भगवान्निवृत्तोऽसद्वधादपि। भावित्वात्तं कुशाग्रेण करस्थेनाहनत्प्रभुः

असे म्हणून, भगवंतांनी प्रत्यक्ष वध टाळला; पण विचार करून, त्यांनी हातातील कुशाच्या पात्याने त्याला मारले.

हाहेतिवादिनः सर्वे मुनयः खिन्नमानसाः। ऊचुः सङ्कर्षणं देवमधर्मस्ते कृतः प्रभो

सर्व ऋषी दुःखी मनाने 'हाय, हाय!' असे म्हणू लागले आणि म्हणाले, 'हे संकर्षणदेवा, आपण अधर्म केला आहे!'

अस्य ब्रह्मासनं दत्तमस्माभिर्यदुनन्दन। आयुश्चात्माक्लमं तावद्यावत्सत्रं समाप्यते

'हे यदुनंदना, आम्ही त्याला ब्रह्मासना दिले होते, आणि या यज्ञाच्या काळात त्याला दीर्घायुष्य व श्रममुक्ती दिली होती.'

अजानतैवाचरितस्त्वया ब्रह्मवधो यथा। योगेश्वरस्य भवतो नाम्नायोऽपि नियामकः

'आपण नकळत ब्रह्महत्येचे पाप केले आहे, योगेश्वरा; आपल्या नावालाही नियमापासून सूट नाही.'

यद्येतद्ब्रह्महत्यायाः पावनं लोकपावन। चरिष्यति भवांल्लोक सङ्ग्रहोऽनन्यचोदितः

'हे लोकपावना, जर या कृतीने ब्रह्महत्येचे पाप शुद्ध होणार असेल, तर आपणच योग्य प्रायश्चित्त घ्या, दुसऱ्याने सांगावे लागू नये.'

श्रीभगवानुवाच। चरिष्ये वधनिर्वेशं लोकानुग्रहकाम्यया। नियमः प्रथमे कल्पे यावान्स तु विधीयताम्

श्रीभगवान म्हणाले: 'लोकांच्या कल्याणासाठी मी वधाचे प्रायश्चित्त करीन; पहिल्या युगात जसा नियम होता, तोच इथेही असू द्या.'

दीर्घमायुर्बतैतस्य सत्त्वमिन्द्रि यमेव च। आशासितं यत्तद्ब्रूते साधये योगमायया

'त्याला दीर्घायुष्य, बळ आणि इंद्रिये यांचे वरदान दिले होते; तुम्ही जे सांगितले, ते मी माझ्या योगमायेमुळे पूर्ण करीन.'

ऋषय ऊचुः। अस्त्रस्य तव वीर्यस्य मृत्योरस्माकमेव च। यथा भवेद्वचः सत्यं तथा राम विधीयताम्

ऋषी म्हणाले: 'हे राम, आपले वचन, आपल्या अस्त्राचे सामर्थ्य आणि आमच्यासाठी मृत्यू—हे सर्व सत्य व्हावे.'

श्रीभगवानुवाच। आत्मा वै पुत्र उत्पन्न इति वेदानुशासनम्। तस्मादस्य भवेद्वक्ता आयुरिन्द्रि यसत्त्ववान्

श्रीभगवान म्हणाले: 'वेद सांगतो की, आत्माच पुत्ररूपाने जन्म घेतो; म्हणून त्याचा पुत्र वाचक होईल आणि त्याला दीर्घायुष्य, बळ व इंद्रिये लाभतील.'

किं वः कामो मुनिश्रेष्ठा ब्रूताहं करवाण्यथ। अजानतस्त्वपइ!तिं यथा मे चिन्त्यतां बुधाः

'मुनिश्रेष्ठांनो, तुमची इच्छा काय आहे? सांगा, मी ती पूर्ण करीन. मी नकळत जे केले त्याचे प्रायश्चित्त कसे करावे, हे बुद्धिमान लोकांनी विचार करावे.'

ऋषय ऊचुः। इल्वलस्य सुतो घोरो बल्वलो नाम दानवः। स दूषयति नः सत्रमेत्य पर्वणि पर्वणि

ऋषी म्हणाले: 'इलवलाचा राक्षस पुत्र बलवल नावाचा एक भयंकर दैत्य आहे; तो प्रत्येक पर्वकाळी येऊन आमच्या यज्ञात विघ्न घालतो.'

तं पापं जहि दाशार्ह तन्नः शुश्रूषणं परम्। पूयशोणितविन्मूत्र सुरामांसाभिवर्षिणम्

'हे दाशार्ह, त्या पापी राक्षसाचा वध करा—हीच आमची सर्वात मोठी इच्छा आहे. तो आमच्यावर पू, रक्त, विष्ठा, मूत्र, मद्य आणि मांस यांचा वर्षाव करतो.'

ततश्च भारतं वर्षं परीत्य सुसमाहितः। चरित्वा द्वादशमासांस्तीर्थस्नायी विशुध्यसि

मग, तू मन एकाग्र करून भारत देश सोडून, बारा महिने तीर्थयात्रा करून आणि पवित्र स्नान केल्यावर नक्कीच शुद्ध होशील.

सुदामोपाख्यानम् – पत्‍नीप्रेरणया सुदाम्नो भगवत् समीपे गमनं; भगवता तस्य सत्कारश्च - श्रीराजोवाच - ( अनुष्टुप् ) भगवन् यानि चान्यानि मुकुन्दस्य महात्मनः । वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य श्रोतुमिच्छामि हे प्रभो

राजा म्हणाला — प्रभो, मला मुकुंद या महात्म्याच्या, अनंत सामर्थ्य असलेल्या भगवंताच्या, इतर पराक्रमांची कथा ऐकायची आहे.

को नु श्रुत्वासकृद् ब्रह्मन् उत्तमःश्लोकसत्कथाः । विरमेत विशेषज्ञो विषण्णः काममार्गणैः

ब्रह्मण, उत्तम कीर्ती असलेल्या भगवंताच्या पवित्र कथा एकदा जरी ऐकल्या, तरी ज्याला खूपच वासनांचे बाण लागले आहेत आणि ज्याला त्यांची खरी किंमत कळत नाही, असा एखादाच त्याचं ऐकणं सोडून देईल.

( मिश्र ) सा वाग् यया तस्य गुणान् गृणीते करौ च तत्कर्मकरौ मनश्च । स्मरेद्‌ वसन्तं स्थिरजङ्‌गमेषु श्रृणोति तत्पुण्यकथाः स कर्णः

तीच वाणी खरी आहे जी त्याच्या गुणांची स्तुती करते, तेच हात खरे जे त्याची सेवा करतात, तेच मन खरं जे सर्व सजीवांत वास करणाऱ्या त्याची आठवण ठेवतं, आणि तेच कान खरे जे त्याच्या पुण्यकथा ऐकतात.

शिरस्तु तस्योभयलिङ्‌गमानं एत्तदेव यत्पश्यति तद्धि चक्षुः । अङ्‌गानि विष्णोरथ तज्जनानां पादोदकं यानि भजन्ति नित्यम्

तेच डोकं खरं जे दोन्ही रूपे धारण करणाऱ्या त्याला वाकवतं, तीच डोळे खरी जे त्याचं दर्शन घेतात, तीच अंगं खरी जे नेहमी विष्णू किंवा त्याच्या भक्तांच्या पायधूळीत नित्यसेवा करतात.

सूत उवाच - ( अनुष्टुप् ) विष्णुरातेन सम्पृष्टो भगवान् बादरायणिः । वासुदेवे भगवति निमग्नहृदयोऽब्रवीत्

सूतमुनी म्हणाले — विष्णुरात याने विचारल्यावर, बदरायणाचा पुत्र, ज्याचं हृदय वासुदेव भगवंतात पूर्णपणे तल्लीन होतं, त्याने बोलायला सुरुवात केली.

श्रीशुक उवाच - कृष्णस्यासीत् सखा कश्चिद् ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः । विरक्त इन्द्रियार्थेषु प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः

शुकदेव म्हणाले — कृष्णाचा एक ब्राह्मण मित्र होता, जो वेदज्ञ, इंद्रियांच्या सुखांपासून विरक्त, शांतचित्त आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारा होता.

यदृच्छयोपपन्नेन वर्तमानो गृहाश्रमी । तस्य भार्या कुचैलस्य क्षुत्क्षामा च तथाविधा

तो ब्राह्मण गृहस्थाश्रमात राहून, जे काही सहज मिळेल त्यावर समाधान मानत होता. त्याची बायकोही त्याच्यासारखीच, उपासमारीने कृश आणि फाटकी वस्त्रे घालणारी होती.

पतिव्रता पतिं प्राह म्लायता वदनेन सा । दरिद्रं सीदमाना वै वेपमानाभिगम्य च

ती पतिव्रता स्त्री, फिकट चेहरा करून, दारिद्र्याने त्रस्त, थरथरत आपल्या नवऱ्याजवळ गेली आणि त्याला म्हणाली.