श्रीमद्भागवतपुराणम्

( मिश्र ) ततो मुहूर्तं प्रकृतावुपप्लुतः स्वबोध आस्ते स्वजनानुषङ्‌गतः । महानुभावस्तदबुध्यदासुरीं मायां स शाल्वप्रसृतां मयोदिताम्

तेव्हा काही क्षणांसाठी, कृष्ण आपल्या आप्तजनांच्या वेढ्यात नैसर्गिक माया आणि आपुलकीने भारावून गेला. पण लगेच त्याला कळलं की ही शाल्वाने मायाच्या सांगण्यावरून निर्माण केलेली दैत्यांची माया आहे.

न तत्र दूतं न पितुः कलेवरं प्रबुद्ध आजौ समपश्यदच्युतः । स्वाप्नं यथा चाम्बरचारिणं रिपुं सौभस्थमालोक्य निहन्तुमुद्यतः

युद्धभूमीवर कृष्णाला शुद्ध आली, तेव्हा तिथे ना दूत होता ना वडिलांचं शरीर. जणू स्वप्नातून जागा झाल्यासारखा, त्याने आकाशात सुभावर बसलेल्या शत्रूला पाहिलं आणि त्याच्यावर हल्ला करण्यास सज्ज झाला.

( अनुष्टुप् ) एवं वदन्ति राजर्षे ऋषयः के च नान्विताः । यत् स्ववाचो विरुध्येत नूनं ते न स्मरन्त्युत

राजर्षे, काही ऋषी असे बोलतात, पण त्यांच्या बोलण्यात जर विरोधाभास असेल, तर ते खरे अर्थ लक्षात ठेवत नाहीत.

क्व शोकमोहौ स्नेहो वा भयं वा येऽज्ञसम्भवाः । क्व चाखण्डितविज्ञान ज्ञानैश्वर्यस्त्वखण्डितः

अज्ञानातून निर्माण होणारा शोक, मोह, स्नेह किंवा भीती—हे सगळं कुठे आणि तुझं अखंड ज्ञान, तुझी अढळ विद्या आणि प्रभुत्व हे कुठे?

( मिश्र ) यत्पादसेवोर्जितयाऽऽत्मविद्यया हिन्वन्त्यनाद्यात्मविपर्ययग्रहम् । लभन्त आत्मीयमनन्तमैश्वरं कुतो नु मोहः परमस्य सद्गतेः

ज्यांनी त्याच्या पायांची सेवा करून आत्मज्ञान मिळवलं, ते प्रारंभापासूनची आत्मविस्मृतीची पकड सोडवतात. त्यांना आपलं अनंत प्रभुत्व मिळतं—मग असा परमपदाला पोहोचलेल्याला मोह कसा होईल?

तं शस्त्रपूगैः प्रहरन्तमोजसा शाल्वं शरैः शौरिरमोघविक्रमः । विद्ध्वाच्छिनद्‌ वर्म धनुः शिरोमणिं सौभं च शत्रोर्गदया रुरोज ह

शाल्व शस्त्रांचा मारा करत असताना, अपराजित पराक्रमी कृष्णाने त्याच्यावर बाणांचा वर्षाव केला, त्याचं कवच, धनुष्य आणि मुकुट फोडलं, आणि मग गदेद्वारे त्याचा सुभा किल्ला चुरडून टाकला.

तत्कृष्णहस्तेरितया विचूर्णितं पपात तोये गदया सहस्रधा । विसृज्य तद्‌ भूतलमास्थितो गदां उद्यम्य शाल्वोऽच्युतमभ्यगाद् द्रुतम्

कृष्णाच्या गदेच्या प्रहाराने सुभा किल्ला त्याच्या हातात चुरडून हजारो तुकड्यांत पाण्यात पडला. ते सोडून शाल्वाने आपली गदा उचलली, जमिनीवर उभा राहिला आणि झपाट्याने अच्युताकडे धावला.

आधावतः सगदं तस्य बाहुं भल्लेन छित्त्वाथ रथाङ्‌गमद्‌भुतम् । वधाय शाल्वस्य लयार्कसन्निभं बिभ्रद् बभौ सार्क इवोदयाचलः

शाल्व गदा घेऊन धावत असताना, कृष्णाने एका तीक्ष्ण बाणाने त्याचा हात छाटला. मग तो अद्भुत चक्र उचलून, जणू प्रलयकाळच्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, शाल्वाचा वध करण्यासाठी उभा राहिला.

जहार तेनैव शिरः सकुण्डलं किरीटयुक्तं पुरुमायिनो हरिः । वज्रेण वृत्रस्य यथा पुरन्दरो बभूव हाहेति वचस्तदा नृणाम्

त्याच चक्राने, हरिने त्या मायावी शत्रूचं कुंडलं आणि मुकुटासह डोकं उडवलं, जसं इंद्राने वज्राने वृत्रासुराचा वध केला. तेव्हा लोकांत 'हाय हाय' अशा हाका उठल्या.

( अनुष्टुप् ) तस्मिन्निपतिते पापे सौभे च गदया हते । नेदुर्दुन्दुभयो राजन् दिवि देवगणेरिताः । सखीनां अपचितिं कुर्वन् दन्तवक्रो रुषाभ्यगात्

त्या पापी शत्रूचा आणि सुभा किल्ल्याचा गदेद्वारे नाश झाल्यावर, आकाशात देवांनी डुगडुगी वाजवल्या. दंतवक्र रागाने, आपल्या मित्राचा सूड घेण्यासाठी पुढे आला.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे सौभवधो नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'सुभवध' नावाचा सत्त्याहत्तरावा अध्याय संपला.

दन्तवक्रविदूरथवधः; बलरामद्‌वारा सूतशिरश्छेदश्च - अथाष्टसप्ततितमोऽध्यायः श्रीशुक उवाच। शिशुपालस्य शाल्वस्य पौण्ड्रकस्यापि दुर्मतिः। परलोकगतानां च कुर्वन्पारोक्ष्यसौहृदम्

दंतवक्र आणि विदूरथ यांचा वध, आणि बलरामाने सूताचा शिरच्छेद—असा आठ्याहत्तरावा अध्याय सुरू होतो. श्री शुक म्हणाले: शिशुपाल, शाल्व, पौंड्रक आणि इतर दुष्टांनी या जगातून गेल्यावरही, कृष्णाने त्यांच्याशी अलौकिक मैत्रीचं वर्तन केलं.

एकः पदातिः सङ्क्रुद्धो गदापाणिः प्रकम्पयन्। पद्भ्यामिमां महाराज महासत्त्वो व्यदृश्यत

तेव्हा एकच एक पायदळाचा, प्रचंड संतापलेला आणि गदा हातात घेऊन, जमिनीला हादरवत, राजन, मोठ्या ताकदीने पुढे येताना दिसला.

तं तथायान्तमालोक्य गदामादाय सत्वरः। अवप्लुत्य रथात्कृष्णः सिन्धुं वेलेव प्रत्यधात्

तो असा येताना पाहून, कृष्णाने झटपट आपली गदा उचलली, रथावरून उडी मारली आणि जसा समुद्र किनाऱ्याला भिडतो तसा त्याला सामोरा गेला.

गदामुद्यम्य कारूषो मुकुन्दं प्राह दुर्मदः। दिष्ट्या दिष्ट्या भवानद्य मम दृष्टिपथं गतः

काऱूषाने आपली गदा उंचावली आणि गर्वाने श्रीकृष्णाला उद्देशून म्हणाला, "आज तुझं माझ्या नजरेस पडणं हे खरंच मोठं भाग्य आहे, मोठं भाग्य!"

त्वं मातुलेयो नः कृष्ण मित्रध्रुङ्मां जिघांससि। अतस्त्वां गदया मन्द हनिष्ये वज्रकल्पया

"कृष्णा, तू आमचा मामा आहेस, मित्रही आहेस, तरीसुद्धा माझा जीव घ्यायचा विचार करतोस. म्हणून, अरे मूर्खा, मी तुला या वज्रासारख्या गदेनं ठार मारणार आहे."

तर्ह्यानृण्यमुपैम्यज्ञ मित्राणां मित्रवत्सलः। बन्धुरूपमरिं हत्वा व्याधिं देहचरं यथा

"मग मी माझ्या मित्रांचं ऋण फेडीन, मित्रप्रिय कृष्णा, कारण आप्तासारखा भासणारा शत्रू मारून टाकणं म्हणजे जणू शरीरातल्या रोगाचा नायनाट करणं आहे."

एवं रूक्षैस्तुदन्वाक्यैः कृष्णं तोत्रैरिव द्विपम्। गदयाताडयन्मूर्ध्नि सिंहवद्व्यनदच्च सः

अशा कठोर आणि टोचणाऱ्या शब्दांनी त्याने कृष्णाला जणू हत्तीला अंकुशाने टोचावं तसं दुखावलं, आणि गदेनं कृष्णाच्या डोक्यावर जबरदस्त प्रहार केला, सिंहासारखा गर्जना करत.

गदयाभिहतोऽप्याजौ न चचाल यदूद्वहः। कृष्णोऽपि तमहन्गुर्व्या कौमोदक्या स्तनान्तरे

रणांगणात गदेनं मारूनही यादवांचा श्रेष्ठ कृष्ण हलला नाही; उलट त्याने आपल्या कौमुदकी गदेनं त्याच्या छातीवर घाव घातला.

गदानिर्भिन्नहृदय उद्वमन्रुधिरं मुखात्। प्रसार्य केशबाह्वङ्घ्रीन्धरण्यां न्यपतद्व्यसुः

गदेनं छेदलेल्या हृदयातून रक्त तोंडातून ओघळू लागलं; केस, हातपाय पसरून तो प्राण सोडून जमिनीवर कोसळला.

ततः सूक्ष्मतरं ज्योतिः कृष्णमाविशदद्भुतम्। पश्यतां सर्वभूतानां यथा चैद्यवधे नृप

तेव्हा एक अत्यंत सूक्ष्म आणि अद्भुत तेज कृष्णामध्ये विलीन झालं, सर्व प्राणी पाहत असताना—जसं शिशुपालाचा वध झाला तेव्हा घडलं होतं, राजन.

विदूरथस्तु तद्भ्राता भ्रातृशोकपरिप्लुतः। आगच्छदसिचर्माभ्यामुच्छ्वसंस्तज्जिघांसया

त्याचा भाऊ विदूरथ, भावाच्या शोकाने व्याकुळ होऊन, तलवार आणि ढाल घेऊन, जोरजोराने श्वास घेत, कृष्णाचा वध करण्याच्या हेतूने पुढे धावला.

तस्य चापततः कृष्णश्चक्रेण क्षुरनेमिना। शिरो जहार राजेन्द्र सकिरीटं सकुण्डलम्

तो झेपावत असताना, कृष्णाने आपल्या तीक्ष्ण चक्रानं त्याचं मुकुट आणि कुंडलं असलेलं डोकं एकाच वेळी उडवलं, राजेंद्र.

एवं सौभं च शाल्वं च दन्तवक्रं सहानुजम्। हत्वा दुर्विषहानन्यैरीडितः सुरमानवैः

अशा प्रकारे शाल्व, सौभ, दंतवक्र आणि त्याचा भाऊ—जे इतरांना सहन होत नव्हते—त्यांचा वध करून, तो देव-मानवांकडून स्तुतीला पात्र ठरला.

मुनिभिः सिद्धगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगैः। अप्सरोभिः पितृगणैर्यक्षैः किन्नरचारणैः

मुनी, सिद्ध, गंधर्व, विद्याधर, महापाताळातील सर्प, अप्सरा, पितर, यक्ष, किन्नर आणि चारण यांनी त्याची स्तुती केली.

उपगीयमानविजयः कुसुमैरभिवर्षितः। वृतश्च वृष्णिप्रवरैर्विवेशालङ्कृतां पुरीम्

त्याच्या विजयाचे गाणे गात, फुलांचा वर्षाव करत, वृष्णिवंशातील श्रेष्ठ पुरुषांनी वेढलेला तो अलंकारिक नगरीत प्रवेशला.

एवं योगेश्वरः कृष्णो भगवान्जगदीश्वरः। ईयते पशुदृष्टीनां निर्जितो जयतीति सः

अशा रीतीने योगेश्वर, भगवंत, जगाचा स्वामी कृष्ण, ज्यांची दृष्टी अपूर्ण आहे त्यांना कधी जिंकला गेला तर कधी जिंकणारा वाटतो.

श्रुत्वा युद्धोद्यमं रामः कुरूणां सह पाण्डवैः। तीर्थाभिषेकव्याजेन मध्यस्थः प्रययौ किल

कुरू आणि पांडवांच्या युद्धाची तयारी ऐकून, बलरामाने तटस्थ राहण्यासाठी तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने तेथून प्रस्थान केलं.

स्नात्वा प्रभासे सन्तर्प्य देवर्षिपितृमानवान्। सरस्वतीं प्रतिस्रोतं ययौ ब्राह्मणसंवृतः

प्रभास येथे स्नान करून, देव, ऋषी, पितर आणि माणसांचे तृप्तीकरण करून, तो ब्राह्मणांसह सरस्वतीच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने गेला.