श्रीमद्भागवतपुराणम्

गदसात्यकिसाम्बाद्या जघ्नुः सौभपतेर्बलम् । पेतुः समुद्रे सौभेयाः सर्वे संछिन्नकन्धराः

गद, सात्यकी, साम्ब आणि इतरांनी सुभपतीच्या सैन्याचा संहार केला; सुभचे सर्व योद्धे गळा छाटून समुद्रात कोसळले.

एवं यदूनां शाल्वानां निघ्नतामितरेतरम् । युद्धं त्रिणवरात्रं तद् अभूत् तुमुलमुल्बणम्

अशा प्रकारे यदू आणि शाल्व एकमेकांचा संहार करत होते; हे युद्ध सत्तावीस दिवस-रात्र अत्यंत भीषण आणि गोंगाटाने चालू होतं.

इन्द्रप्रस्थं गतः कृष्ण आहूतो धर्मसूनुना । राजसूयेऽथ निवृत्ते शिशुपाले च संस्थिते

धर्मराजाच्या बोलावणीवरून कृष्ण इंद्रप्रस्थाला गेला. राजसूय यज्ञ पूर्ण झाल्यावर आणि शिशुपालाचा वध झाल्यावर,

कुरुवृद्धाननुज्ञाप्य मुनींश्च ससुतां पृथाम् । निमित्तान्यतिघोराणि पश्यन् द्वावारवतीं ययौ

कुरुवंशातील वयोवृद्ध, ऋषी आणि पुत्रांसह पृथेला परवानगी घेऊन, भीषण अपशकुन दिसल्यावर, कृष्ण द्वारकेकडे निघाला.

आह चाहमिहायात आर्यमिश्राभिसङ्‌गतः । राजन्याश्चैद्यपक्षीया नूनं हन्युः पुरीं मम

तो म्हणाला, 'मी येथे आर्य मित्रांसह आलो आहे; चेदिराजाच्या बाजूने असलेले राजे आता माझ्या नगरीवर नक्कीच हल्ला करणार.'

वीक्ष्य तत्कदनं स्वानां निरूप्य पुररक्षणम् । सौभं च शाल्वराजं च दारुकं प्राह केशवः

आपल्या लोकांचा संहार पाहून आणि नगराच्या रक्षणाची व्यवस्था करून, केशवाने दारुकाला सौभ आणि शाल्वराजाबद्दल सांगितले.

रथं प्रापय मे सूत शाल्वस्यान्तिकमाशु वै । सम्भ्रमस्ते न कर्तव्यो मायावी सौभराडयम्

'सारथ्या, माझे रथ लवकर शाल्वाजवळ घेऊन जा; घाबरू नकोस, कारण हा सौभराज मायावी आहे.'

इत्युक्तश्चोदयामास रथमास्थाय दारुकः । विशन्तं ददृशुः सर्वे स्वे परे चारुणानुजम्

असे सांगितल्यावर दारुक रथावर चढला आणि पुढे गेला; मग सर्वांनी, आपले आणि शत्रूने, अर्जुनाचा धाकटा भाऊ आत जाताना पाहिला.

शाल्वश्च कृष्णमालोक्य हतप्रायबलेश्वरः । प्राहरत् कृष्णसूताय शक्तिं भीमरवां मृधे

शाल्व, ज्याची सेना जवळजवळ नष्ट झाली होती, कृष्णाला पाहून रणभूमीत मोठ्या गजराने कृष्णाच्या सारथ्यावर भयानक भाला फेकला.

तामापतन्तीं नभसि महोल्कामिव रंहसा । भासयन्तीं दिशः शौरिः सायकैः शतधाच्छिनत्

ती शस्त्र, आकाशातून उल्केसारखी वेगाने चमकत आणि दिशांना उजळवत, शौरिने आपल्या बाणांनी शंभर तुकड्यांत फोडली.

तं च षोडशभिर्विद्ध्वा बाणैः सौभं च खे भ्रमत् । अविध्यच्छरसन्दोहैः खं सूर्य इव रश्मिभिः

मग त्याने शाल्वाला सोळा बाणांनी, आणि आकाशात फिरणाऱ्या सौभाला, सूर्य जसा किरणांनी प्रकाशतो तसा, बाणांच्या वर्षावाने भेदले.

शाल्वः शौरेस्तु दोः सव्यं शार्ङ्‌गं शार्ङ्‌गधन्वनः । बिभेद न्यपतद् हस्तात् शार्ङ्‌गमासीत् तदद्‌भुतम्

शाल्वाने शौरिच्या डाव्या हातावर, शार्ङ्गधनुष्य असलेल्या, वार केला आणि त्याच्या हातातून शार्ङ्ग धनुष्य तोडले; हे पाहून सर्वांना आश्चर्य वाटले.

हाहाकारो महानासीद्‌ भूतानां तत्र पश्यताम् । निनद्य सौभराडुच्चैः इदमाह जनार्दनम्

हे दृश्य पाहणाऱ्या सर्व प्राण्यांत मोठा गोंधळ उडाला; सौभराजाने मोठ्याने गर्जना करून जनार्दनाला असे म्हटले.

यत्त्वया मूढ नः सख्युः भ्रातुर्भार्या हृतेक्षताम् । प्रमत्तः स सभामध्ये त्वया व्यापादितः सखा

'अरे मूर्ख, तुझ्यामुळे आमचा मित्र—माझा मेहुणा—सभेत मारला गेला, त्याची पत्नी पळवली गेली, आणि तू बेफिकीरपणे वागलास.'

तं त्वाद्य निशितैर्बाणैः अपराजितमानिनम् । नयाम्यपुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेर्ममाग्रतः

'आज मी तुझ्यावर तीक्ष्ण बाणांनी असा प्रहार करीन की, जो स्वतःला अपराजित समजतोस, तू माझ्यासमोर उभा राहिलास तर कधीच परत येणार नाहीस.'

श्रीभगवानुवाच - वृथा त्वं कत्थसे मन्द न पश्यस्यन्तिकेऽन्तकम् । पौरुषं दर्शयन्ति स्म शूरा न बहुभाषिणः

श्रीभगवान म्हणाले: 'मूर्खा, तू फुकाचा गर्व करतोस; तुला जवळ उभा असलेला मृत्यू दिसत नाही. खरे शूरवीर बोलण्याने नव्हे, तर कृतीने आपले शौर्य दाखवतात.'

इत्युक्त्वा भगवान् शाल्वं गदया भीमवेगया । तताड जत्रौ संरब्धः स चकम्पे वमन्नसृक्

असे म्हणून, प्रभूने संतापाने आपल्या भयंकर गदेद्वारे शाल्वाच्या छातीवर प्रहार केला; शाल्व थरथर कापू लागला आणि रक्त ओकू लागला.

गदायां सन्निवृत्तायां शाल्वस्त्वन्तरधीयत । ततो मुहूर्त आगत्य पुरुषः शिरसाच्युतम् । देवक्या प्रहितोऽस्मीति नत्वा प्राह वचो रुदन्

गदा परत गेल्यावर शाल्व अदृश्य झाला; थोड्या वेळाने एक पुरुष अच्युताजवळ आला, वाकला आणि रडत म्हणाला, 'माझी देवकीने पाठवणी केली आहे.'

कृष्ण कृष्ण महाबाहो पिता ते पितृवत्सल । बद्ध्वापनीतः शाल्वेन सौनिकेन यथा पशुः

'कृष्णा, कृष्णा, महाबाहू, तुझ्या वडिलांना, जे तुझ्यावर अपार प्रेम करतात, शाल्व आणि त्याच्या माणसांनी जनावरासारखे बांधून घेऊन गेले आहे.'

निशम्य विप्रियं कृष्णो मानुषीं प्रकृतिं गतः । विमनस्को घृणी स्नेहाद् बभाषे प्राकृतो यथा

हे दुःखद वार्ता ऐकून, कृष्ण प्रेमाने भरून मानवी स्वभावात गेला, मनाने खिन्न आणि दयाळू झाला, आणि अगदी सामान्य माणसासारखे बोलू लागला.

कथं राममसम्भ्रान्तं जित्वाजेयं सुरासुरैः । शाल्वेनाल्पीयसा नीतः पिता मे बलवान् विधिः

माझे वडील राम, जे देव आणि दानव यांच्याही हातून कधीही जिंकले गेले नाहीत, असे निर्भय आणि बलाढ्य होते. तरीसुद्धा शाल्वासारख्या एका क्षुल्लक माणसाने त्यांना घेऊन जाणे, हे खरंच नशिबाचं सामर्थ्य आहे.

इति ब्रुवाणे गोविन्दे सौभराट् प्रत्युपस्थितः । वसुदेवमिवानीय कृष्णं चेदमुवाच सः

गोविंद असं बोलत असताना, सुभराज शाल्व तिथे आला आणि वसुदेवाला जसा नेला होता तसा कृष्णालाही घेऊन आला आणि म्हणाला—

एष ते जनिता तातो यदर्थमिह जीवसि । वधिष्ये वीक्षतस्तेऽमुं ईशश्चेत् पाहि बालिश

हा तुझा वडील आहे, ज्याच्यासाठी तू या जगात जगतोस. मी त्याला तुझ्या डोळ्यांसमोर ठार मारणार आहे. जर तू खरोखरच सर्वशक्तिमान असशील, तर त्याला वाचव, अरे मूर्खा!

एवं निर्भर्त्स्य मायावी खड्गेनानकदुन्दुभेः । उत्कृत्य शिर आदाय खस्थं सौभं समाविशत्

अशा प्रकारे धमकी देऊन त्या मायावी शाल्वाने तलवार काढली, अनकदुंदुभीचं डोकं छाटलं आणि ते घेऊन आकाशातील सुभा किल्ल्यात गेला.

( मिश्र ) ततो मुहूर्तं प्रकृतावुपप्लुतः स्वबोध आस्ते स्वजनानुषङ्‌गतः । महानुभावस्तदबुध्यदासुरीं मायां स शाल्वप्रसृतां मयोदिताम्

तेव्हा काही क्षणांसाठी, कृष्ण आपल्या आप्तजनांच्या वेढ्यात नैसर्गिक माया आणि आपुलकीने भारावून गेला. पण लगेच त्याला कळलं की ही शाल्वाने मायाच्या सांगण्यावरून निर्माण केलेली दैत्यांची माया आहे.

न तत्र दूतं न पितुः कलेवरं प्रबुद्ध आजौ समपश्यदच्युतः । स्वाप्नं यथा चाम्बरचारिणं रिपुं सौभस्थमालोक्य निहन्तुमुद्यतः

युद्धभूमीवर कृष्णाला शुद्ध आली, तेव्हा तिथे ना दूत होता ना वडिलांचं शरीर. जणू स्वप्नातून जागा झाल्यासारखा, त्याने आकाशात सुभावर बसलेल्या शत्रूला पाहिलं आणि त्याच्यावर हल्ला करण्यास सज्ज झाला.

( अनुष्टुप् ) एवं वदन्ति राजर्षे ऋषयः के च नान्विताः । यत् स्ववाचो विरुध्येत नूनं ते न स्मरन्त्युत

राजर्षे, काही ऋषी असे बोलतात, पण त्यांच्या बोलण्यात जर विरोधाभास असेल, तर ते खरे अर्थ लक्षात ठेवत नाहीत.

क्व शोकमोहौ स्नेहो वा भयं वा येऽज्ञसम्भवाः । क्व चाखण्डितविज्ञान ज्ञानैश्वर्यस्त्वखण्डितः

अज्ञानातून निर्माण होणारा शोक, मोह, स्नेह किंवा भीती—हे सगळं कुठे आणि तुझं अखंड ज्ञान, तुझी अढळ विद्या आणि प्रभुत्व हे कुठे?

( मिश्र ) यत्पादसेवोर्जितयाऽऽत्मविद्यया हिन्वन्त्यनाद्यात्मविपर्ययग्रहम् । लभन्त आत्मीयमनन्तमैश्वरं कुतो नु मोहः परमस्य सद्गतेः

ज्यांनी त्याच्या पायांची सेवा करून आत्मज्ञान मिळवलं, ते प्रारंभापासूनची आत्मविस्मृतीची पकड सोडवतात. त्यांना आपलं अनंत प्रभुत्व मिळतं—मग असा परमपदाला पोहोचलेल्याला मोह कसा होईल?