श्रीमद्भागवतपुराणम्

क्वचिद्‌भूमौ क्वचिद्‌ व्योम्नि गिरिमूर्ध्नि जले क्वचित् । अलातचक्रवद्‌ भ्राम्यत् सौभं तद् दुरवस्थितम्

कधी जमिनीवर, कधी आकाशात, कधी डोंगराच्या टोकावर, तर कधी पाण्यात, ते सुभ नावाचं विमान अगदी वाईट अवस्थेत जणू जळत्या काठीच्या चक्रासारखं फिरत होतं.

यत्र यत्रोपलक्ष्येत ससौभः सहसैनिकः । शाल्वः ततस्ततोऽमुञ्चन् शरान् सात्वतयूथपाः

शाल्व आणि त्याचं सुभ विमान, सैन्यासह जिथे जिथे दिसलं, तिथे तिथे सात्वतांचे सेनापती बाणांचा वर्षाव करीत होते.

शरैरग्न्यर्कसंस्पर्शैः आशीविषदुरासदैः । पीड्यमानपुरानीकः शाल्वोऽमुह्यत् परेरितैः

आग आणि सूर्यासारख्या जळजळीत, विषारी सापासारख्या घातक बाणांनी शाल्वाचं सैन्य फारच त्रस्त झालं आणि ते त्या अस्त्रांनी गोंधळून गेलं.

शाल्वानीकपशस्त्रौघैः वृष्णिवीरा भृशार्दिताः । न तत्यजू रणं स्वं स्वं लोकद्वयजिगीषवः

शाल्वाच्या सैन्याच्या अस्त्रांच्या मुसळधार माऱ्याने वृष्णिवीरांना खूप त्रास झाला, तरीही दोन्ही जग जिंकण्याचा निर्धार करून त्यांनी रणभूमी सोडली नाही.

शाल्वामात्यो द्युमान् नाम प्रद्युम्नं प्राक् प्रपीडितः । आसाद्य गदया मौर्व्या व्याहत्य व्यनदद् बली

शाल्वाचा मंत्री द्युमान याने पूर्वी प्रद्युम्नाला जिंकले होते; तो मोठ्या गदेसह पुढे येऊन त्याला जोरात मारून मोठ्याने गर्जना करू लागला.

प्रद्युम्नं गदया शीर्ण वक्षःस्थलमरिंदमम् । अपोवाह रणात् सूतो धर्मविद् दारुकात्मजः

शत्रूंचा संहार करणारा प्रद्युम्न, गदेमुळे छाती फोडली गेल्यावर, धर्म जाणणाऱ्या दारुकाचा मुलगा असलेल्या सारथ्याने रणभूमीतून दूर नेला.

लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन कार्ष्णिः सारथिमब्रवीत् । अहो असाध्विदं सूत यद् रणान्मेऽपसर्पणम्

क्षणभरात भानावर येऊन कार्ष्णीने आपल्या सारथ्याला म्हटलं, 'अरे सुत, मला रणभूमीतून दूर नेणं हे किती अयोग्य आहे!'

न यदूनां कुले जातः श्रूयते रणविच्युतः । विना मत्क्लीबचित्तेन सूतेन प्राप्तकिल्बिषात्

यदू कुळात जन्मलेला कुणीही रणभूमी सोडतो असं कधी ऐकिवात नाही—फक्त ज्याचा सारथी कातर मनाचा आणि पापी असेल तोच असं करतो.

किं नु वक्ष्येऽभिसङ्‌गम्य पितरौ रामकेशवौ । युद्धात् सम्यगपक्रान्तः पृष्टस्तत्रात्मनः क्षमम्

युद्धातून मागे हटून मी जेव्हा राम आणि केशव या माझ्या वडिलांना सामोरा जाईन, तेव्हा मी काय सांगू? तिथे विचारल्यावर मला काय योग्य उत्तर देता येईल?

व्यक्तं मे कथयिष्यन्ति हसन्त्यो भ्रातृजामयः । क्लैब्यं कथं कथं वीर तवान्यैः कथ्यतां मृधे

माझ्या भावांच्या पत्नी नक्कीच हसत हसत म्हणतील, 'अरे वीर, तुझं हे भ्याडपण इतरांना रणात कसं कळलं?'

सारथिरुवाच - धर्मं विजानताऽऽयुष्मन् कृतमेतन्मया विभो । सूतः कृच्छ्रगतं रक्षेद् रथिनं सारथिं रथी

सारथ्याने उत्तर दिलं, 'माझ्या प्रभु, धर्म जाणून मी हे केलं; संकटात असलेल्या रथीला सारथ्याने वाचवावं आणि सारथ्याला रथीने.'

एतद्‌ विदित्वा तु भवान् मयापोवाहितो रणात् । उपसृष्टः परेणेति मूर्च्छितो गदया हतः

हे जाणूनच मी तुम्हाला रणभूमीतून दूर नेलं, कारण तुम्ही शत्रूच्या हल्ल्याने गदेमुळे बेशुद्ध पडलात.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे शाल्वयुद्धे षट्सप्ततितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधातील उत्तरार्धातील 'शाल्वयुद्ध' या सत्त्याहत्तराव्या अध्यायाचा समारोप झाला.

भगवता सौभसहितस्य शाल्वस्य विनाशः - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) स तूपस्पृश्य सलिलं दंशितो धृतकार्मुकः । नय मां द्युमतः पार्श्वं वीरस्येत्याह सारथिम्

श्रीशुक म्हणाले—मग, पाणी स्पर्श करून, धनुष्य हातात घेऊन, तो आपल्या सारथ्याला म्हणाला, 'मला त्या वीर द्युमानच्या जवळ घेऊन चल.'

विधमन्तं स्वसैन्यानि द्युमन्तं रुक्मिणीसुतः । प्रतिहत्य प्रत्यविध्यन् नाराचैरष्टभिः स्मयन्

रुक्मिणीपुत्राने हसत हसत, आपल्या सैन्यावर हल्ला करणाऱ्या द्युमानावर आठ लोखंडी बाण सोडून त्याला पाडलं.

चतुर्भिश्चतुरो वाहान् सूतमेकेन चाहनत् । द्वावाभ्यं धनुश्च केतुं च शरेणान्येन वै शिरः

त्याने चार बाणांनी चार घोड्यांना, एका बाणाने सारथ्याला, दोन बाणांनी धनुष्य आणि ध्वजेला, आणि आणखी एका बाणाने डोक्याला घाव घातला.

गदसात्यकिसाम्बाद्या जघ्नुः सौभपतेर्बलम् । पेतुः समुद्रे सौभेयाः सर्वे संछिन्नकन्धराः

गद, सात्यकी, साम्ब आणि इतरांनी सुभपतीच्या सैन्याचा संहार केला; सुभचे सर्व योद्धे गळा छाटून समुद्रात कोसळले.

एवं यदूनां शाल्वानां निघ्नतामितरेतरम् । युद्धं त्रिणवरात्रं तद् अभूत् तुमुलमुल्बणम्

अशा प्रकारे यदू आणि शाल्व एकमेकांचा संहार करत होते; हे युद्ध सत्तावीस दिवस-रात्र अत्यंत भीषण आणि गोंगाटाने चालू होतं.

इन्द्रप्रस्थं गतः कृष्ण आहूतो धर्मसूनुना । राजसूयेऽथ निवृत्ते शिशुपाले च संस्थिते

धर्मराजाच्या बोलावणीवरून कृष्ण इंद्रप्रस्थाला गेला. राजसूय यज्ञ पूर्ण झाल्यावर आणि शिशुपालाचा वध झाल्यावर,

कुरुवृद्धाननुज्ञाप्य मुनींश्च ससुतां पृथाम् । निमित्तान्यतिघोराणि पश्यन् द्वावारवतीं ययौ

कुरुवंशातील वयोवृद्ध, ऋषी आणि पुत्रांसह पृथेला परवानगी घेऊन, भीषण अपशकुन दिसल्यावर, कृष्ण द्वारकेकडे निघाला.

आह चाहमिहायात आर्यमिश्राभिसङ्‌गतः । राजन्याश्चैद्यपक्षीया नूनं हन्युः पुरीं मम

तो म्हणाला, 'मी येथे आर्य मित्रांसह आलो आहे; चेदिराजाच्या बाजूने असलेले राजे आता माझ्या नगरीवर नक्कीच हल्ला करणार.'

वीक्ष्य तत्कदनं स्वानां निरूप्य पुररक्षणम् । सौभं च शाल्वराजं च दारुकं प्राह केशवः

आपल्या लोकांचा संहार पाहून आणि नगराच्या रक्षणाची व्यवस्था करून, केशवाने दारुकाला सौभ आणि शाल्वराजाबद्दल सांगितले.

रथं प्रापय मे सूत शाल्वस्यान्तिकमाशु वै । सम्भ्रमस्ते न कर्तव्यो मायावी सौभराडयम्

'सारथ्या, माझे रथ लवकर शाल्वाजवळ घेऊन जा; घाबरू नकोस, कारण हा सौभराज मायावी आहे.'

इत्युक्तश्चोदयामास रथमास्थाय दारुकः । विशन्तं ददृशुः सर्वे स्वे परे चारुणानुजम्

असे सांगितल्यावर दारुक रथावर चढला आणि पुढे गेला; मग सर्वांनी, आपले आणि शत्रूने, अर्जुनाचा धाकटा भाऊ आत जाताना पाहिला.

शाल्वश्च कृष्णमालोक्य हतप्रायबलेश्वरः । प्राहरत् कृष्णसूताय शक्तिं भीमरवां मृधे

शाल्व, ज्याची सेना जवळजवळ नष्ट झाली होती, कृष्णाला पाहून रणभूमीत मोठ्या गजराने कृष्णाच्या सारथ्यावर भयानक भाला फेकला.

तामापतन्तीं नभसि महोल्कामिव रंहसा । भासयन्तीं दिशः शौरिः सायकैः शतधाच्छिनत्

ती शस्त्र, आकाशातून उल्केसारखी वेगाने चमकत आणि दिशांना उजळवत, शौरिने आपल्या बाणांनी शंभर तुकड्यांत फोडली.

तं च षोडशभिर्विद्ध्वा बाणैः सौभं च खे भ्रमत् । अविध्यच्छरसन्दोहैः खं सूर्य इव रश्मिभिः

मग त्याने शाल्वाला सोळा बाणांनी, आणि आकाशात फिरणाऱ्या सौभाला, सूर्य जसा किरणांनी प्रकाशतो तसा, बाणांच्या वर्षावाने भेदले.

शाल्वः शौरेस्तु दोः सव्यं शार्ङ्‌गं शार्ङ्‌गधन्वनः । बिभेद न्यपतद् हस्तात् शार्ङ्‌गमासीत् तदद्‌भुतम्

शाल्वाने शौरिच्या डाव्या हातावर, शार्ङ्गधनुष्य असलेल्या, वार केला आणि त्याच्या हातातून शार्ङ्ग धनुष्य तोडले; हे पाहून सर्वांना आश्चर्य वाटले.

हाहाकारो महानासीद्‌ भूतानां तत्र पश्यताम् । निनद्य सौभराडुच्चैः इदमाह जनार्दनम्

हे दृश्य पाहणाऱ्या सर्व प्राण्यांत मोठा गोंधळ उडाला; सौभराजाने मोठ्याने गर्जना करून जनार्दनाला असे म्हटले.