श्रीमद्भागवतपुराणम्

देवर्षिपितृभूतानि लोकपालाः सहानुगाः । पूजितास्तं अनुज्ञाप्य स्वधामानि ययुर्नृप

देव, ऋषी, पितर, भूत आणि लोकपाल आपल्या सेवकांसह सन्मानित होऊन, परवानगी देऊन आपल्या आपल्या लोकांत परत गेले.

हरिदासस्य राजर्षे राजसूयमहोदयम् । नैवातृप्यन् प्रशंसन्तः पिबन् मर्त्योऽमृतं यथा

राजर्षी आणि इतर मंडळींनी हरिदासाच्या भव्य राजसूय यज्ञाची इतकी स्तुती केली की, जणू माणूस अमृत पितो तशी त्यांना कधीच तृप्ती झाली नाही.

ततो युधिष्ठिरो राजा सुहृत् संबंन्धि बान्धवान् । प्रेम्णा निवारयामास कृष्णं च त्यागकातरः

मग युधिष्ठिर राजाने आपले मित्र, नातेवाईक आणि बंधू यांना प्रेमाने निरोप दिला आणि कृष्णाला सोडताना मनात खूपच ओढ वाटली.

भगवानपि तत्राङ्‌ग न्यवात्सीत् तत्प्रियंकरः । प्रस्थाप्य यदुवीरांश्च साम्बादींश्च कुशस्थलीम्

भगवान श्रीकृष्ण, जे आपल्या प्रियजनांना आनंद देतात, त्यांनी यादव वीरांना, साम्बादींना कुशस्थळीला पाठवून, तिथेच काही काळ थांबले.

इत्थं राजा धर्मसुतो मनोरथमहार्णवम् । सुदुस्तरं समुत्तीर्य कृष्णेनासीद् गतज्वरः

अशा रीतीने धर्मपुत्र राजा, कृष्णाच्या मदतीने, आपल्या मनातील मोठ्या इच्छांचा महासागर पार करून सर्व चिंता सोडून निर्धास्त झाला.

एकदान्तःपुरे तस्य वीक्ष्य दुर्योधनः श्रियम् । अतप्यद् राजसूयस्य महित्वं चाच्युतात्मनः

एकदा राजाच्या राजवाड्यात, दुर्योधनाने त्या राजसूय यज्ञाची आणि अच्युताच्या वैभवाची श्रीमंती पाहिली आणि त्याच्या मनाला जळजळ झाली.

( वसंततिलका ) यस्मिन् नरेन्द्रदितिजेन्द्र सुरेन्द्रलक्ष्मीः नाना विभान्ति किल विश्वसृजोपकॢप्ताः । ताभिः पतीन्द्रुपदराजसुतोपतस्थे यस्यां विषक्तहृदयः कुरुराडतप्यत्

त्या ठिकाणी, जिथे राजे, दैत्य आणि देवांची संपत्ती सृष्टीकर्त्याने वेगवेगळ्या प्रकारे सजवली होती, तिथे द्रुपद राजाच्या कन्येसोबत भगवान उभे होते आणि कुरुराज दुर्योधनाचा मन त्या वैभवाने गुंतून दुःखी झाला.

यस्मिन् तदा मधुपतेर्महिषीसहस्रं श्रोणीभरेण शनकैः क्वणदङ्‌घ्रिशोभम् । मध्ये सुचारु कुचकुङ्कुमशोणहारं श्रीमन्मुखं प्रचलकुण्डलकुन्तलाढ्यम्

त्या वेळी, मधुपतीच्या हजार राण्या, जाड कंबरेने आणि हलक्या पैंजणांच्या नादात, सुंदर कुंकवाच्या हारांनी आणि झुलत्या कुंडलांनी सजलेल्या श्रीमुखाभोवती जमल्या होत्या.

( अनुष्टुप् ) सभायां मयकॢप्तायां क्वापि धर्मसुतोऽधिराट् । वृतोऽनुगैर्बन्धुभिश्च कृष्णेनापि स्वचक्षुषा

मयाने बांधलेल्या सभागृहात, धर्मपुत्र सम्राट आपल्या आप्तेष्ट आणि कृष्णाच्या सान्निध्यात बसला होता.

आसीनः काञ्चने साक्षात् आसने मघवानिव । पारमेष्ठ्यश्रीया जुष्टः स्तूयमानश्च वन्दिभिः

तो राजासारखा सोन्याच्या सिंहासनावर बसला होता, जणू काही इंद्रच, आणि त्याच्या समृद्धीचे गोडवे गायक गात होते.

तत्र दुर्योधनो मानी परीतो भ्रातृभिर्नृप । किरीटमाली न्यविशद् असिहस्तः क्षिपन् रुषा

त्या ठिकाणी, दुर्योधन अभिमानाने, आपल्या भावंडांनी वेढलेला, मुकुट आणि हार घालून, हातात तलवार घेऊन रागाने ती खाली फेकून बसला.

स्थलेऽभ्यगृह्णाद् वस्त्रान्तं जलं मत्वा स्थलेऽपतत् । जले च स्थलवद् भ्रान्त्या मयमायाविमोहितः

त्याने जमिनीवर पाणी आहे असे समजून वस्त्राचा काठ धरला, पण ते कोरडेच होते; आणि पाण्यात जणू जमीन आहे असे समजून गोंधळला, मयाच्या मायेमुळे तो फसला.

जहास भीमस्तं दृष्ट्वा स्त्रियो नृपतयोऽपरे । निवार्यमाणा अप्यङ्‌ग राज्ञा कृष्णानुमोदिताः

भीमाने हे पाहून मोठ्याने हसले, तसेच स्त्रिया आणि इतर राजेही हसले; राजाने त्यांना थांबवण्याचा प्रयत्न केला, पण कृष्णाने त्यांच्या हास्याला मान्यता दिली.

( मिश्र ) स व्रीडितोऽवाग्वदनो रुषा ज्वलन् निष्क्रम्य तूष्णीं प्रययौ गजाह्वयम् । हाहेति शब्दः सुमहानभूत् सतां अजातशत्रुर्विमना इवाभवत् । बभूव तूष्णीं भगवान्भुवो भरं समुज्जिहीर्षुर्भ्रमति स्म यद् दृशा

दुर्योधन लाजून, चेहरा खाली घालून आणि रागाने पेटून, गजाह्वयाकडे गप्पच निघून गेला; हे पाहून सज्जनांच्या तोंडून 'हाय हाय' असा मोठा आवाज निघाला आणि अजतशत्रूचे मन अस्वस्थ झाले; भगवान मात्र शांत राहिले, पृथ्वीवरील भार कमी करण्याची इच्छा मनाशी ठेवून सर्व पाहात होते.

( अनुष्टुप् ) एतत्तेऽभिहितं राजन् यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । सुयोधनस्य दौरात्म्यं राजसूये महाक्रतौ

राजा, तू विचारलेस त्याचे उत्तर मी तुला सांगितले — राजसूय यज्ञात सुयोधनाने केलेली दुष्टाई हीच होती.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे दुर्योधनमानभंगो नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः

अशा रीतीने, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'दुर्योधनाचा गर्वभंग' नावाचा पंच्याहत्तेरावा अध्याय संपला.

शाल्वस्य यदुभिः सह युद्धम् - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) अथान्यदपि कृष्णस्य श्रृणु कर्माद्‌भुतं नृप । क्रीडानरशरीरस्य यथा सौभपतिर्हतः

श्रीशुक म्हणाले — राजा, आता कृष्णाने केलेले आणखी एक अद्भुत कृत्य ऐक. खेळकर आणि देहहीन असलेल्या प्रभूंनी कसा सौभपतीचा वध केला हे मी सांगतो.

शिशुपालसखः शाल्वो रुक्मिण्युद्‌वाह आगतः । यदुभिर्निर्जितः सङ्ख्ये जरासन्धादयस्तथा

शिशुपालाचा मित्र शाल्व, रुक्मिणीच्या विवाहाला आला होता; युद्धात यादवांनी त्याला, तसेच जरासंधादी इतर राजांना, पराभूत केले.

शाल्वः प्रतिज्ञामकरोत् श्रृण्वतां सर्वभूभुजाम् । अयादवां क्ष्मां करिष्ये पौरुषं मम पश्यत

शाल्वाने सर्व राजांसमोर प्रतिज्ञा केली — 'मी पृथ्वी यादवांविना करीन, माझे शौर्य पाहा.'

इति मूढः प्रतिज्ञाय देवं पशुपतिं प्रभुम् । आराधयामास नृपः पांसुमुष्टिं सकृद् ग्रसन्

असा मूर्खपणा संकल्प करून त्या राजाने सर्व प्राण्यांचा स्वामी असलेल्या भगवान पशुपतीची पूजा केली, आणि एकदाच मातीचा मूठ गिळली.

संवत्सरान्ते भगवान् आशुतोष उमापतिः । वरेण च्छन्दयामास शाल्वं शरणमागतम्

एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर, उमा-पती भगवान सहजच प्रसन्न होऊन, शरण आलेल्या शाल्वाला वर मागायला सांगितला.

देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । अभेद्यं कामगं वव्रे स यानं वृष्णिभीषणम्

शाल्वाने असा एक वाहन मागितला, जे देव, दैत्य, माणूस, गंधर्व, सर्प किंवा राक्षस यांच्यानेही फोडता येणार नाही, आणि जिथे हवे तिथे जाऊ शकते, तसेच वृष्णी लोकांना भीतीदायक आहे.

तथेति गिरिशादिष्टो मयः परपुरंजयः । पुरं निर्माय शाल्वाय प्रादात् सौभमयस्मयम्

‘तसेच होवो’ असे गिरिशाने सांगितले, आणि त्याच्या आज्ञेने शत्रूंच्या नगरांचा विजेता मयाने लोखंडाचे सौभ नावाचे नगर तयार केले आणि ते शाल्वाला दिले.

स लब्ध्वा कामगं यानं तमोधाम दुरासदम् । ययस्द्‌वारवतीं शाल्वो वैरं वृष्णिकृतं स्मरन्

हे इच्छेप्रमाणे चालणारे, भयंकर आणि कोणालाही जिंकता न येणारे वाहन मिळाल्यावर, शाल्वाने वृष्णी लोकांनी केलेल्या वैराची आठवण ठेवत द्वारावतीकडे कूच केले.

निरुध्य सेनया शाल्वो महत्या भरतर्षभ । पुरीं बभञ्जोपवनान् उद्यानानि च सर्वशः

हे भरतश्रेष्ठा, शाल्वाने आपल्या मोठ्या सैन्यासह त्या नगरीला वेढा घातला आणि सर्व उपनगरं व बागा उद्ध्वस्त केल्या.

सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाट्टालतोलिकाः । विहारान् स विमानाग्र्यान् निपेतुः शस्त्रवृष्टयः

द्वारांच्या गड्या, राजवाडे, गॅलऱ्या, आनंदवनं आणि उंच इमारती—या सर्वांवर शस्त्रांचा वर्षाव झाला.

शिला द्रुमाश्चाशनयः सर्पा आसारशर्कराः । प्रचण्डश्चक्रवातोऽभूत् रजसाच्छादिता दिशः

दगड, झाडं, वीजा, सर्प, आणि गोट्यांचा पाऊस पडू लागला, आणि एक प्रचंड वावटळ उठली, ज्यामुळे सगळीकडे धूळ पसरली.

इत्यर्द्यमाना सौभेन कृष्णस्य नगरी भृशम् । नाभ्यपद्यत शं राजन् त्रिपुरेण यथा मही

सौभाच्या हल्ल्यामुळे कृष्णाची नगरी फारच त्रस्त झाली, राजन, जशी त्रिपुराच्या आक्रमणाने पृथ्वी अस्वस्थ झाली होती.

प्रद्युम्नो भगवान् वीक्ष्य बाध्यमाना निजाः प्रजाः । म भैष्टेत्यभ्यधाद्‌ वीरो रथारूढो महायशाः

आपल्या लोकांना त्रास होत असल्याचे पाहून, महायशस्वी व पराक्रमी प्रद्युम्न रथावर चढला आणि म्हणाला, 'भीऊ नका!'