श्रीमद्भागवतपुराणम्

पत्‍नीसंयाजावभृथ्यैः चरित्वा ते तमृत्विजः । आचान्तं स्नापयां चक्रुः गंगायां सह कृष्णया

पत्नींसह अवभृथस्नान केल्यावर, ऋत्विजांनी स्वतः शुद्ध होऊन, गंगेत कृष्णासह त्यांना स्नान घातले.

देवदुन्दुभयो नेदुः नरदुंदुभिभिः समम् । मुमुचुः पुष्पवर्षाणि देवर्षिपितृमानवाः

देवांचे नगारे आणि माणसांचे नगारे एकत्र वाजले; देव, ऋषी, पितर आणि माणसांनी पुष्पवृष्टी केली.

सस्नुस्तत्र ततः सर्वे वर्णाश्रमयुता नराः । महापातक्यपि यतः सद्यो मुच्येत किल्बिषात्

तेथे सर्व वर्ण आणि आश्रमातील लोकांनी स्नान केले; कारण मोठ्या पापांनी ग्रस्त असलेलेही तेथे लगेच पवित्र होतात.

अथ राजाहते क्षौमे परिधाय स्वलङ्कृतः । ऋत्विक् सदस्य विप्रादीन् आनर्चाभरणाम्बरैः

नंतर राजा सुंदर रेशमी वस्त्र घालून, दागिने घालून, ऋत्विज, सत्रसदस्य आणि ब्राह्मण यांना अलंकार व वस्त्रे देऊन सन्मानित केले.

बन्धूञ्ज्ञातीन् नृपान् मित्र सुहृदोऽन्यांश्च सर्वशः । अभीक्ष्णं पूजयामास नारायणपरो नृपः

नारायणभक्त राजा आपल्या नातेवाईक, ओळखीचे, राजे, मित्र आणि सर्वांना वारंवार सन्मान देत होता.

( वसंततिलका ) सर्वे जनाः सुररुचो मणिकुण्डलस्रग् उष्णीषकञ्चुक दुकूलमहार्घ्यहाराः । नार्यश्च कुण्डलयुगालकवृन्दजुष्ट वक्त्रश्रियः कनकमेखलया विरेजुः

सर्व लोक दिव्य तेजाने उजळले होते; त्यांच्या कानात मौल्यवान कुंडले, गळ्यात हार, डोक्यावर पागोटे, अंगात सुंदर वस्त्रे आणि मोलाची माळ होती. स्त्रिया जोडजोड कुंडले, बांगड्या आणि सोन्याच्या कंबरपट्ट्यांनी सजून, त्यांच्या चेहऱ्यावर सौंदर्य खुलले होते.

( अनुष्टुप् ) अथ ऋत्विजो महाशीलाः सदस्या ब्रह्मवादिनः । ब्रह्मक्षत्रियविट्शुद्रा राजानो ये समागताः

नंतर श्रेष्ठ ऋत्विज, सत्रसदस्य, ब्राह्मणश्रेणीचे विद्वान आणि ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र या सर्व वर्णातील राजे एकत्र आले.

देवर्षिपितृभूतानि लोकपालाः सहानुगाः । पूजितास्तं अनुज्ञाप्य स्वधामानि ययुर्नृप

देव, ऋषी, पितर, भूत आणि लोकपाल आपल्या सेवकांसह सन्मानित होऊन, परवानगी देऊन आपल्या आपल्या लोकांत परत गेले.

हरिदासस्य राजर्षे राजसूयमहोदयम् । नैवातृप्यन् प्रशंसन्तः पिबन् मर्त्योऽमृतं यथा

राजर्षी आणि इतर मंडळींनी हरिदासाच्या भव्य राजसूय यज्ञाची इतकी स्तुती केली की, जणू माणूस अमृत पितो तशी त्यांना कधीच तृप्ती झाली नाही.

ततो युधिष्ठिरो राजा सुहृत् संबंन्धि बान्धवान् । प्रेम्णा निवारयामास कृष्णं च त्यागकातरः

मग युधिष्ठिर राजाने आपले मित्र, नातेवाईक आणि बंधू यांना प्रेमाने निरोप दिला आणि कृष्णाला सोडताना मनात खूपच ओढ वाटली.

भगवानपि तत्राङ्‌ग न्यवात्सीत् तत्प्रियंकरः । प्रस्थाप्य यदुवीरांश्च साम्बादींश्च कुशस्थलीम्

भगवान श्रीकृष्ण, जे आपल्या प्रियजनांना आनंद देतात, त्यांनी यादव वीरांना, साम्बादींना कुशस्थळीला पाठवून, तिथेच काही काळ थांबले.

इत्थं राजा धर्मसुतो मनोरथमहार्णवम् । सुदुस्तरं समुत्तीर्य कृष्णेनासीद् गतज्वरः

अशा रीतीने धर्मपुत्र राजा, कृष्णाच्या मदतीने, आपल्या मनातील मोठ्या इच्छांचा महासागर पार करून सर्व चिंता सोडून निर्धास्त झाला.

एकदान्तःपुरे तस्य वीक्ष्य दुर्योधनः श्रियम् । अतप्यद् राजसूयस्य महित्वं चाच्युतात्मनः

एकदा राजाच्या राजवाड्यात, दुर्योधनाने त्या राजसूय यज्ञाची आणि अच्युताच्या वैभवाची श्रीमंती पाहिली आणि त्याच्या मनाला जळजळ झाली.

( वसंततिलका ) यस्मिन् नरेन्द्रदितिजेन्द्र सुरेन्द्रलक्ष्मीः नाना विभान्ति किल विश्वसृजोपकॢप्ताः । ताभिः पतीन्द्रुपदराजसुतोपतस्थे यस्यां विषक्तहृदयः कुरुराडतप्यत्

त्या ठिकाणी, जिथे राजे, दैत्य आणि देवांची संपत्ती सृष्टीकर्त्याने वेगवेगळ्या प्रकारे सजवली होती, तिथे द्रुपद राजाच्या कन्येसोबत भगवान उभे होते आणि कुरुराज दुर्योधनाचा मन त्या वैभवाने गुंतून दुःखी झाला.

यस्मिन् तदा मधुपतेर्महिषीसहस्रं श्रोणीभरेण शनकैः क्वणदङ्‌घ्रिशोभम् । मध्ये सुचारु कुचकुङ्कुमशोणहारं श्रीमन्मुखं प्रचलकुण्डलकुन्तलाढ्यम्

त्या वेळी, मधुपतीच्या हजार राण्या, जाड कंबरेने आणि हलक्या पैंजणांच्या नादात, सुंदर कुंकवाच्या हारांनी आणि झुलत्या कुंडलांनी सजलेल्या श्रीमुखाभोवती जमल्या होत्या.

( अनुष्टुप् ) सभायां मयकॢप्तायां क्वापि धर्मसुतोऽधिराट् । वृतोऽनुगैर्बन्धुभिश्च कृष्णेनापि स्वचक्षुषा

मयाने बांधलेल्या सभागृहात, धर्मपुत्र सम्राट आपल्या आप्तेष्ट आणि कृष्णाच्या सान्निध्यात बसला होता.

आसीनः काञ्चने साक्षात् आसने मघवानिव । पारमेष्ठ्यश्रीया जुष्टः स्तूयमानश्च वन्दिभिः

तो राजासारखा सोन्याच्या सिंहासनावर बसला होता, जणू काही इंद्रच, आणि त्याच्या समृद्धीचे गोडवे गायक गात होते.

तत्र दुर्योधनो मानी परीतो भ्रातृभिर्नृप । किरीटमाली न्यविशद् असिहस्तः क्षिपन् रुषा

त्या ठिकाणी, दुर्योधन अभिमानाने, आपल्या भावंडांनी वेढलेला, मुकुट आणि हार घालून, हातात तलवार घेऊन रागाने ती खाली फेकून बसला.

स्थलेऽभ्यगृह्णाद् वस्त्रान्तं जलं मत्वा स्थलेऽपतत् । जले च स्थलवद् भ्रान्त्या मयमायाविमोहितः

त्याने जमिनीवर पाणी आहे असे समजून वस्त्राचा काठ धरला, पण ते कोरडेच होते; आणि पाण्यात जणू जमीन आहे असे समजून गोंधळला, मयाच्या मायेमुळे तो फसला.

जहास भीमस्तं दृष्ट्वा स्त्रियो नृपतयोऽपरे । निवार्यमाणा अप्यङ्‌ग राज्ञा कृष्णानुमोदिताः

भीमाने हे पाहून मोठ्याने हसले, तसेच स्त्रिया आणि इतर राजेही हसले; राजाने त्यांना थांबवण्याचा प्रयत्न केला, पण कृष्णाने त्यांच्या हास्याला मान्यता दिली.

( मिश्र ) स व्रीडितोऽवाग्वदनो रुषा ज्वलन् निष्क्रम्य तूष्णीं प्रययौ गजाह्वयम् । हाहेति शब्दः सुमहानभूत् सतां अजातशत्रुर्विमना इवाभवत् । बभूव तूष्णीं भगवान्भुवो भरं समुज्जिहीर्षुर्भ्रमति स्म यद् दृशा

दुर्योधन लाजून, चेहरा खाली घालून आणि रागाने पेटून, गजाह्वयाकडे गप्पच निघून गेला; हे पाहून सज्जनांच्या तोंडून 'हाय हाय' असा मोठा आवाज निघाला आणि अजतशत्रूचे मन अस्वस्थ झाले; भगवान मात्र शांत राहिले, पृथ्वीवरील भार कमी करण्याची इच्छा मनाशी ठेवून सर्व पाहात होते.

( अनुष्टुप् ) एतत्तेऽभिहितं राजन् यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । सुयोधनस्य दौरात्म्यं राजसूये महाक्रतौ

राजा, तू विचारलेस त्याचे उत्तर मी तुला सांगितले — राजसूय यज्ञात सुयोधनाने केलेली दुष्टाई हीच होती.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे दुर्योधनमानभंगो नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः

अशा रीतीने, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'दुर्योधनाचा गर्वभंग' नावाचा पंच्याहत्तेरावा अध्याय संपला.

शाल्वस्य यदुभिः सह युद्धम् - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) अथान्यदपि कृष्णस्य श्रृणु कर्माद्‌भुतं नृप । क्रीडानरशरीरस्य यथा सौभपतिर्हतः

श्रीशुक म्हणाले — राजा, आता कृष्णाने केलेले आणखी एक अद्भुत कृत्य ऐक. खेळकर आणि देहहीन असलेल्या प्रभूंनी कसा सौभपतीचा वध केला हे मी सांगतो.

शिशुपालसखः शाल्वो रुक्मिण्युद्‌वाह आगतः । यदुभिर्निर्जितः सङ्ख्ये जरासन्धादयस्तथा

शिशुपालाचा मित्र शाल्व, रुक्मिणीच्या विवाहाला आला होता; युद्धात यादवांनी त्याला, तसेच जरासंधादी इतर राजांना, पराभूत केले.

शाल्वः प्रतिज्ञामकरोत् श्रृण्वतां सर्वभूभुजाम् । अयादवां क्ष्मां करिष्ये पौरुषं मम पश्यत

शाल्वाने सर्व राजांसमोर प्रतिज्ञा केली — 'मी पृथ्वी यादवांविना करीन, माझे शौर्य पाहा.'

इति मूढः प्रतिज्ञाय देवं पशुपतिं प्रभुम् । आराधयामास नृपः पांसुमुष्टिं सकृद् ग्रसन्

असा मूर्खपणा संकल्प करून त्या राजाने सर्व प्राण्यांचा स्वामी असलेल्या भगवान पशुपतीची पूजा केली, आणि एकदाच मातीचा मूठ गिळली.

संवत्सरान्ते भगवान् आशुतोष उमापतिः । वरेण च्छन्दयामास शाल्वं शरणमागतम्

एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर, उमा-पती भगवान सहजच प्रसन्न होऊन, शरण आलेल्या शाल्वाला वर मागायला सांगितला.

देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । अभेद्यं कामगं वव्रे स यानं वृष्णिभीषणम्

शाल्वाने असा एक वाहन मागितला, जे देव, दैत्य, माणूस, गंधर्व, सर्प किंवा राक्षस यांच्यानेही फोडता येणार नाही, आणि जिथे हवे तिथे जाऊ शकते, तसेच वृष्णी लोकांना भीतीदायक आहे.