श्रीमद्भागवतपुराणम्

युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादयः । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादयः

युयुधान, विकर्ण, हार्दिक्य, विदुर आणि इतर, बाहीकपुत्र, भूरी आणि संतर्दन वगैरे सर्वजण वेगवेगळ्या कामात गुंतले होते.

निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा । प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञः प्रियचिकीर्षवः

त्या महान यज्ञात, ज्यांना ज्या कामात नेमले होते, ते सर्वजण राजाला आनंदी करण्याच्या इच्छेने आपापली कामे करत होते.

( वसंततिलका ) ऋत्विक् सदस्यबहुवित्सु सुहृत्तमेषु स्विष्टेषु सूनृतसमर्हणदक्षिणाभिः । चैद्ये च सात्वतपतेश्चरणं प्रविष्टे चक्रुस्ततस्त्ववभृथ स्नपनं द्युनद्याम्

ऋत्विज, सभासद आणि श्रेष्ठ मित्र यांना योग्य आदर, गोड बोलणे आणि योग्य दक्षिणा देऊन सन्मानित केले. शिशुपालाचा वध करून सात्वतांचा स्वामी यज्ञमंडपात आला. त्यानंतर सर्वांनी आकाशगंगेच्या पवित्र जलात स्नानाचा समारंभ केला.

( अनुष्टुप् ) मृदङ्‌गशङ्खपणव धुन्धुर्यानकगोमुखाः । वादित्राणि विचित्राणि नेदुरावभृथोत्सवे

मृदंग, शंख, पाणव, धुंधुरी, अनक आणि गोमुख अशा रंगीबेरंगी वाद्यांचा गजर अवभृथस्नानाच्या उत्सवात घुमू लागला.

नर्तक्यो ननृतुर्हृष्टा गायका यूथशो जगुः । वीणावेणुतलोन्नादः तेषां स दिवमस्पृशत्

आनंदी नर्तिका नाचू लागल्या, गायकांचे समूह गाणे गाऊ लागले; वीणा, बासरी आणि टाळ्यांचा गजर आकाशाला भिडला.

चित्रध्वजपताकाग्रैः इभेन्द्रस्यन्दनार्वभिः । स्वलङ्कृतैर्भटैर्भूपा निर्ययू रुक्ममालिनः

रंगीत ध्वज आणि पताका लावलेल्या हत्ती व रथांवर बसलेले, सोन्याच्या माळांनी सजलेले राजे आणि त्यांचे सुंदर पोशाखातील सैनिक बाहेर पडले.

यदुसृञ्जयकाम्बोज कुरुकेकयकोशलाः । कम्पयन्तो भुवं सैन्यैः यजनपुरःसराः

यदु, सृंजय, काम्बोज, कुरू, केकय आणि कोशल या राजांनी आपल्या सैन्यांसह यज्ञासाठी पुढे जाताना पृथ्वी हादरवली.

सदस्यर्त्विग्द्‌विजश्रेष्ठा ब्रह्मघोषेण भूयसा । देवर्षिपितृगन्धर्वाः तुष्टुवुः पुष्पवर्षिणः

श्रेष्ठ ऋत्विज, सत्रसदस्य आणि ब्राह्मण मोठ्या स्वरात वेदपठण करू लागले; देव, ऋषी, पितर आणि गंधर्वांनी पुष्पवृष्टी करत त्यांची स्तुती केली.

स्वलंकृता नरा नार्यो गन्धस्रग् भूषणाम्बरैः । विलिंपन्त्यो अभिसिंच विजह्रुर्विविधै रसैः

सुगंधी हार, दागिने आणि सुंदर वस्त्रांनी सजलेले पुरुष आणि स्त्रिया एकमेकांवर रंग उडवत, विविध आनंदात रमले.

तैलगोरसगन्धोद हरिद्रासान्द्रकुंकुमैः । पुम्भिर्लिप्ताः प्रलिंपन्त्यो विजह्रुर्वारयोषितः

तेल, तुप, सुगंधी उटणे, हळद आणि गंधाने माखलेल्या स्त्रिया पुरुषांशी खेळत, एकमेकांना रंग लावून आनंद घेत होत्या.

( वसंततिलका ) गुप्ता नृभिर्निरगमन्नुपलब्धुमेतद् देव्यो यथा दिवि विमानवरैर्नृदेव्यः । ता मातुलेयसखिभिः परिषिच्यमानाः सव्रीडहासविकसद् वदना विरेजुः

पुरुषांच्या संरक्षणाखाली, राण्या गुपचूप बाहेर पडल्या, जणू काही दिव्य विमानातल्या देवांगना; मामा आणि मैत्रिणींनी रंग उडवताना त्यांचे लाजरे हास्य फुलले.

ता देवरानुत सखीन् सिन्सिषिचुर्दृतीभिः क्लिन्नाम्बरा विवृतगात्रकुचोरुमध्याः । औत्सुक्यमुक्त कवरा च्च्यवमानमाल्याः क्षोभं दधुर्मलधियां रुचिरैर्विहारैः

त्या राण्यांनी मैत्रिणींना सोबत घेऊन देवतांवर रंग उडवला; ओले वस्त्र, उघडे शरीर, सैल हार, आणि खुल्या अंगाने त्यांच्या खेळामुळे काहींच्या मनात चंचलता निर्माण झाली.

( अनुष्टुप् ) स सम्राड् रथमारुढः सदश्वं रुक्ममालिनम् । व्यरोचत स्वपत्‍नीभिः क्रियाभिः क्रतुराडिव

सम्राट सुंदर घोड्यांच्या रथावर, सोन्याच्या अलंकारांनी सजून, आपल्या पत्नींसह तेजस्वी दिसत होता, जणू काही यज्ञाचा अधिपती विधींच्या वेढ्यात आहे.

पत्‍नीसंयाजावभृथ्यैः चरित्वा ते तमृत्विजः । आचान्तं स्नापयां चक्रुः गंगायां सह कृष्णया

पत्नींसह अवभृथस्नान केल्यावर, ऋत्विजांनी स्वतः शुद्ध होऊन, गंगेत कृष्णासह त्यांना स्नान घातले.

देवदुन्दुभयो नेदुः नरदुंदुभिभिः समम् । मुमुचुः पुष्पवर्षाणि देवर्षिपितृमानवाः

देवांचे नगारे आणि माणसांचे नगारे एकत्र वाजले; देव, ऋषी, पितर आणि माणसांनी पुष्पवृष्टी केली.

सस्नुस्तत्र ततः सर्वे वर्णाश्रमयुता नराः । महापातक्यपि यतः सद्यो मुच्येत किल्बिषात्

तेथे सर्व वर्ण आणि आश्रमातील लोकांनी स्नान केले; कारण मोठ्या पापांनी ग्रस्त असलेलेही तेथे लगेच पवित्र होतात.

अथ राजाहते क्षौमे परिधाय स्वलङ्कृतः । ऋत्विक् सदस्य विप्रादीन् आनर्चाभरणाम्बरैः

नंतर राजा सुंदर रेशमी वस्त्र घालून, दागिने घालून, ऋत्विज, सत्रसदस्य आणि ब्राह्मण यांना अलंकार व वस्त्रे देऊन सन्मानित केले.

बन्धूञ्ज्ञातीन् नृपान् मित्र सुहृदोऽन्यांश्च सर्वशः । अभीक्ष्णं पूजयामास नारायणपरो नृपः

नारायणभक्त राजा आपल्या नातेवाईक, ओळखीचे, राजे, मित्र आणि सर्वांना वारंवार सन्मान देत होता.

( वसंततिलका ) सर्वे जनाः सुररुचो मणिकुण्डलस्रग् उष्णीषकञ्चुक दुकूलमहार्घ्यहाराः । नार्यश्च कुण्डलयुगालकवृन्दजुष्ट वक्त्रश्रियः कनकमेखलया विरेजुः

सर्व लोक दिव्य तेजाने उजळले होते; त्यांच्या कानात मौल्यवान कुंडले, गळ्यात हार, डोक्यावर पागोटे, अंगात सुंदर वस्त्रे आणि मोलाची माळ होती. स्त्रिया जोडजोड कुंडले, बांगड्या आणि सोन्याच्या कंबरपट्ट्यांनी सजून, त्यांच्या चेहऱ्यावर सौंदर्य खुलले होते.

( अनुष्टुप् ) अथ ऋत्विजो महाशीलाः सदस्या ब्रह्मवादिनः । ब्रह्मक्षत्रियविट्शुद्रा राजानो ये समागताः

नंतर श्रेष्ठ ऋत्विज, सत्रसदस्य, ब्राह्मणश्रेणीचे विद्वान आणि ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र या सर्व वर्णातील राजे एकत्र आले.

देवर्षिपितृभूतानि लोकपालाः सहानुगाः । पूजितास्तं अनुज्ञाप्य स्वधामानि ययुर्नृप

देव, ऋषी, पितर, भूत आणि लोकपाल आपल्या सेवकांसह सन्मानित होऊन, परवानगी देऊन आपल्या आपल्या लोकांत परत गेले.

हरिदासस्य राजर्षे राजसूयमहोदयम् । नैवातृप्यन् प्रशंसन्तः पिबन् मर्त्योऽमृतं यथा

राजर्षी आणि इतर मंडळींनी हरिदासाच्या भव्य राजसूय यज्ञाची इतकी स्तुती केली की, जणू माणूस अमृत पितो तशी त्यांना कधीच तृप्ती झाली नाही.

ततो युधिष्ठिरो राजा सुहृत् संबंन्धि बान्धवान् । प्रेम्णा निवारयामास कृष्णं च त्यागकातरः

मग युधिष्ठिर राजाने आपले मित्र, नातेवाईक आणि बंधू यांना प्रेमाने निरोप दिला आणि कृष्णाला सोडताना मनात खूपच ओढ वाटली.

भगवानपि तत्राङ्‌ग न्यवात्सीत् तत्प्रियंकरः । प्रस्थाप्य यदुवीरांश्च साम्बादींश्च कुशस्थलीम्

भगवान श्रीकृष्ण, जे आपल्या प्रियजनांना आनंद देतात, त्यांनी यादव वीरांना, साम्बादींना कुशस्थळीला पाठवून, तिथेच काही काळ थांबले.

इत्थं राजा धर्मसुतो मनोरथमहार्णवम् । सुदुस्तरं समुत्तीर्य कृष्णेनासीद् गतज्वरः

अशा रीतीने धर्मपुत्र राजा, कृष्णाच्या मदतीने, आपल्या मनातील मोठ्या इच्छांचा महासागर पार करून सर्व चिंता सोडून निर्धास्त झाला.

एकदान्तःपुरे तस्य वीक्ष्य दुर्योधनः श्रियम् । अतप्यद् राजसूयस्य महित्वं चाच्युतात्मनः

एकदा राजाच्या राजवाड्यात, दुर्योधनाने त्या राजसूय यज्ञाची आणि अच्युताच्या वैभवाची श्रीमंती पाहिली आणि त्याच्या मनाला जळजळ झाली.

( वसंततिलका ) यस्मिन् नरेन्द्रदितिजेन्द्र सुरेन्द्रलक्ष्मीः नाना विभान्ति किल विश्वसृजोपकॢप्ताः । ताभिः पतीन्द्रुपदराजसुतोपतस्थे यस्यां विषक्तहृदयः कुरुराडतप्यत्

त्या ठिकाणी, जिथे राजे, दैत्य आणि देवांची संपत्ती सृष्टीकर्त्याने वेगवेगळ्या प्रकारे सजवली होती, तिथे द्रुपद राजाच्या कन्येसोबत भगवान उभे होते आणि कुरुराज दुर्योधनाचा मन त्या वैभवाने गुंतून दुःखी झाला.

यस्मिन् तदा मधुपतेर्महिषीसहस्रं श्रोणीभरेण शनकैः क्वणदङ्‌घ्रिशोभम् । मध्ये सुचारु कुचकुङ्कुमशोणहारं श्रीमन्मुखं प्रचलकुण्डलकुन्तलाढ्यम्

त्या वेळी, मधुपतीच्या हजार राण्या, जाड कंबरेने आणि हलक्या पैंजणांच्या नादात, सुंदर कुंकवाच्या हारांनी आणि झुलत्या कुंडलांनी सजलेल्या श्रीमुखाभोवती जमल्या होत्या.

( अनुष्टुप् ) सभायां मयकॢप्तायां क्वापि धर्मसुतोऽधिराट् । वृतोऽनुगैर्बन्धुभिश्च कृष्णेनापि स्वचक्षुषा

मयाने बांधलेल्या सभागृहात, धर्मपुत्र सम्राट आपल्या आप्तेष्ट आणि कृष्णाच्या सान्निध्यात बसला होता.