श्रीमद्भागवतपुराणम्

राजसूयावभृथ्येन स्नातो राजा युधिष्ठिरः । ब्रह्मक्षत्रसभामध्ये शुशुभे सुरराडिव

राजसूय यज्ञानंतर स्नान करून राजा युधिष्ठिर ब्राह्मण आणि क्षत्रियांच्या सभेत, जणू काही देवांचा राजा शोभून दिसावा, तसा तेजस्वी दिसत होता.

राज्ञा सभाजिताः सर्वे सुरमानवखेचराः । कृष्णं क्रतुं च शंसन्तः स्वधामानि ययुर्मुदा

राजाने केलेल्या सन्मानामुळे सर्व देव, माणसे आणि आकाशवासी आनंदाने आपल्या-आपल्या ठिकाणी परतले, श्रीकृष्ण आणि यज्ञाची स्तुती करत.

दुर्योधनमृते पापं कलिं कुरुकुलामयम् । यो न सेहे श्रीयं स्फीतां दृष्ट्वा पाण्डुसुतस्य ताम्

पांडुपुत्राच्या त्या वैभवाला पाहून, कुरुकुळातील कलियुगाचा मूर्तिमंत अधर्मी दुर्योधन सोडून इतर कोणीही असंतुष्ट राहिला नाही.

य इदं कीर्तयेद् विष्णोः कर्म चैद्य वधादिकम् । राजमोक्षं वितानं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

जो कोणी विष्णूची ही कर्मे, शिशुपालवध, राजाचा मोक्ष आणि यज्ञाचे वर्णन ऐकतो किंवा सांगतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे शिशुपालवधो नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'शिशुपालवध' नावाचा चौहत्तरावा अध्याय संपला.

राजसूयान्तेऽवभृथस्नानमहोत्सवः; मयनिर्मितायां युधिष्ठिरसभायां दुर्योधनस्यावमाननं च - श्रीराजोवाच - ( अनुष्टुप् ) अजातशत्रोस्तं दृष्ट्वा राजसूयमहोदयम् । सर्वे मुमुदिरे ब्रह्मन् नृदेवा ये समागताः

राजसूय यज्ञानंतरच्या स्नान महोत्सवात, मयाने बांधलेल्या युधिष्ठिराच्या सभागृहात, दुर्योधनाचा अपमान झाला. राजा म्हणाला: अजातशत्रूचा तो भव्य राजसूय यज्ञ पाहून, एकत्र आलेले सर्व राजे, देव आणि माणसे अत्यंत आनंदित झाले.

दुर्योधनं वर्जयित्वा राजानः सर्षयः सुराः । इति श्रुतं नो भगवन् तत्र कारणमुच्यताम्

दुर्योधन वगळता, सर्व राजे, ऋषी आणि देव आनंदित झाले; हे भगवन्, आम्ही हे ऐकले आहे—त्याचे कारण कृपया सांगावे.

श्रीबादरायणिरुवाच - पितामहस्य ते यज्ञे राजसूये महात्मनः । बान्धवाः परिचर्यायां तस्यासन् प्रेमबंधनाः

श्री बादरायण म्हणाले: तुझ्या त्या महात्मा पितामहाच्या राजसूय यज्ञात, त्याचे नातेवाईक प्रेमाच्या बंधनाने विविध सेवेत गुंतले होते.

भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्षः सुयोधनः । सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने

भीम स्वयंपाकघराचा प्रमुख होता, सुयोधन धनखजिन्याचा देखरेखदार होता; सहदेव पूजा व्यवस्थेत होता, आणि नकुल सामग्रीच्या जमवण्याची जबाबदारी सांभाळत होता.

गुरुशुश्रूषणे जिष्णुः कृष्णः पादावनेजने । परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामनाः

अर्जुन गुरुजनांची सेवा करत होता, श्रीकृष्ण पाय धुत होता, द्रुपदकन्या भोजन वाढत होती, आणि कर्ण उदार मनाने दान देत होता.

युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादयः । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादयः

युयुधान, विकर्ण, हार्दिक्य, विदुर आणि इतर, बाहीकपुत्र, भूरी आणि संतर्दन वगैरे सर्वजण वेगवेगळ्या कामात गुंतले होते.

निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा । प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञः प्रियचिकीर्षवः

त्या महान यज्ञात, ज्यांना ज्या कामात नेमले होते, ते सर्वजण राजाला आनंदी करण्याच्या इच्छेने आपापली कामे करत होते.

( वसंततिलका ) ऋत्विक् सदस्यबहुवित्सु सुहृत्तमेषु स्विष्टेषु सूनृतसमर्हणदक्षिणाभिः । चैद्ये च सात्वतपतेश्चरणं प्रविष्टे चक्रुस्ततस्त्ववभृथ स्नपनं द्युनद्याम्

ऋत्विज, सभासद आणि श्रेष्ठ मित्र यांना योग्य आदर, गोड बोलणे आणि योग्य दक्षिणा देऊन सन्मानित केले. शिशुपालाचा वध करून सात्वतांचा स्वामी यज्ञमंडपात आला. त्यानंतर सर्वांनी आकाशगंगेच्या पवित्र जलात स्नानाचा समारंभ केला.

( अनुष्टुप् ) मृदङ्‌गशङ्खपणव धुन्धुर्यानकगोमुखाः । वादित्राणि विचित्राणि नेदुरावभृथोत्सवे

मृदंग, शंख, पाणव, धुंधुरी, अनक आणि गोमुख अशा रंगीबेरंगी वाद्यांचा गजर अवभृथस्नानाच्या उत्सवात घुमू लागला.

नर्तक्यो ननृतुर्हृष्टा गायका यूथशो जगुः । वीणावेणुतलोन्नादः तेषां स दिवमस्पृशत्

आनंदी नर्तिका नाचू लागल्या, गायकांचे समूह गाणे गाऊ लागले; वीणा, बासरी आणि टाळ्यांचा गजर आकाशाला भिडला.

चित्रध्वजपताकाग्रैः इभेन्द्रस्यन्दनार्वभिः । स्वलङ्कृतैर्भटैर्भूपा निर्ययू रुक्ममालिनः

रंगीत ध्वज आणि पताका लावलेल्या हत्ती व रथांवर बसलेले, सोन्याच्या माळांनी सजलेले राजे आणि त्यांचे सुंदर पोशाखातील सैनिक बाहेर पडले.

यदुसृञ्जयकाम्बोज कुरुकेकयकोशलाः । कम्पयन्तो भुवं सैन्यैः यजनपुरःसराः

यदु, सृंजय, काम्बोज, कुरू, केकय आणि कोशल या राजांनी आपल्या सैन्यांसह यज्ञासाठी पुढे जाताना पृथ्वी हादरवली.

सदस्यर्त्विग्द्‌विजश्रेष्ठा ब्रह्मघोषेण भूयसा । देवर्षिपितृगन्धर्वाः तुष्टुवुः पुष्पवर्षिणः

श्रेष्ठ ऋत्विज, सत्रसदस्य आणि ब्राह्मण मोठ्या स्वरात वेदपठण करू लागले; देव, ऋषी, पितर आणि गंधर्वांनी पुष्पवृष्टी करत त्यांची स्तुती केली.

स्वलंकृता नरा नार्यो गन्धस्रग् भूषणाम्बरैः । विलिंपन्त्यो अभिसिंच विजह्रुर्विविधै रसैः

सुगंधी हार, दागिने आणि सुंदर वस्त्रांनी सजलेले पुरुष आणि स्त्रिया एकमेकांवर रंग उडवत, विविध आनंदात रमले.

तैलगोरसगन्धोद हरिद्रासान्द्रकुंकुमैः । पुम्भिर्लिप्ताः प्रलिंपन्त्यो विजह्रुर्वारयोषितः

तेल, तुप, सुगंधी उटणे, हळद आणि गंधाने माखलेल्या स्त्रिया पुरुषांशी खेळत, एकमेकांना रंग लावून आनंद घेत होत्या.

( वसंततिलका ) गुप्ता नृभिर्निरगमन्नुपलब्धुमेतद् देव्यो यथा दिवि विमानवरैर्नृदेव्यः । ता मातुलेयसखिभिः परिषिच्यमानाः सव्रीडहासविकसद् वदना विरेजुः

पुरुषांच्या संरक्षणाखाली, राण्या गुपचूप बाहेर पडल्या, जणू काही दिव्य विमानातल्या देवांगना; मामा आणि मैत्रिणींनी रंग उडवताना त्यांचे लाजरे हास्य फुलले.

ता देवरानुत सखीन् सिन्सिषिचुर्दृतीभिः क्लिन्नाम्बरा विवृतगात्रकुचोरुमध्याः । औत्सुक्यमुक्त कवरा च्च्यवमानमाल्याः क्षोभं दधुर्मलधियां रुचिरैर्विहारैः

त्या राण्यांनी मैत्रिणींना सोबत घेऊन देवतांवर रंग उडवला; ओले वस्त्र, उघडे शरीर, सैल हार, आणि खुल्या अंगाने त्यांच्या खेळामुळे काहींच्या मनात चंचलता निर्माण झाली.

( अनुष्टुप् ) स सम्राड् रथमारुढः सदश्वं रुक्ममालिनम् । व्यरोचत स्वपत्‍नीभिः क्रियाभिः क्रतुराडिव

सम्राट सुंदर घोड्यांच्या रथावर, सोन्याच्या अलंकारांनी सजून, आपल्या पत्नींसह तेजस्वी दिसत होता, जणू काही यज्ञाचा अधिपती विधींच्या वेढ्यात आहे.

पत्‍नीसंयाजावभृथ्यैः चरित्वा ते तमृत्विजः । आचान्तं स्नापयां चक्रुः गंगायां सह कृष्णया

पत्नींसह अवभृथस्नान केल्यावर, ऋत्विजांनी स्वतः शुद्ध होऊन, गंगेत कृष्णासह त्यांना स्नान घातले.

देवदुन्दुभयो नेदुः नरदुंदुभिभिः समम् । मुमुचुः पुष्पवर्षाणि देवर्षिपितृमानवाः

देवांचे नगारे आणि माणसांचे नगारे एकत्र वाजले; देव, ऋषी, पितर आणि माणसांनी पुष्पवृष्टी केली.

सस्नुस्तत्र ततः सर्वे वर्णाश्रमयुता नराः । महापातक्यपि यतः सद्यो मुच्येत किल्बिषात्

तेथे सर्व वर्ण आणि आश्रमातील लोकांनी स्नान केले; कारण मोठ्या पापांनी ग्रस्त असलेलेही तेथे लगेच पवित्र होतात.

अथ राजाहते क्षौमे परिधाय स्वलङ्कृतः । ऋत्विक् सदस्य विप्रादीन् आनर्चाभरणाम्बरैः

नंतर राजा सुंदर रेशमी वस्त्र घालून, दागिने घालून, ऋत्विज, सत्रसदस्य आणि ब्राह्मण यांना अलंकार व वस्त्रे देऊन सन्मानित केले.

बन्धूञ्ज्ञातीन् नृपान् मित्र सुहृदोऽन्यांश्च सर्वशः । अभीक्ष्णं पूजयामास नारायणपरो नृपः

नारायणभक्त राजा आपल्या नातेवाईक, ओळखीचे, राजे, मित्र आणि सर्वांना वारंवार सन्मान देत होता.

( वसंततिलका ) सर्वे जनाः सुररुचो मणिकुण्डलस्रग् उष्णीषकञ्चुक दुकूलमहार्घ्यहाराः । नार्यश्च कुण्डलयुगालकवृन्दजुष्ट वक्त्रश्रियः कनकमेखलया विरेजुः

सर्व लोक दिव्य तेजाने उजळले होते; त्यांच्या कानात मौल्यवान कुंडले, गळ्यात हार, डोक्यावर पागोटे, अंगात सुंदर वस्त्रे आणि मोलाची माळ होती. स्त्रिया जोडजोड कुंडले, बांगड्या आणि सोन्याच्या कंबरपट्ट्यांनी सजून, त्यांच्या चेहऱ्यावर सौंदर्य खुलले होते.